چرا مردم بعضی کشورها فقط تماشاچی هستند؟

گاهی به ما القا می‌شود «تنها کاری که از تو برمی‌آید تماشا کردن است.» گویی صحنه‌ای بزرگ شکل گرفته و مردم فقط تماشاچی آن هستند. این حس، به تدریج می‌تواند باعث بی‌عملی و کنار کشیدن از مسئولیت‌های فردی و اجتماعی شود. اما آیا ما صرفاً تماشاگر هستیم یا می‌توانیم نقشی فعال و مؤثر در مسیر تحولات ایفا کنیم؟

گروه زندگی: حجم اخبار، تحلیل‌ها و روایت‌ها در روزگار ما آنقدر زیاد شده که گاهی به انسان القا می‌شود «تنها کاری که از تو برمی‌آید تماشا کردن است.» گویی صحنه‌ای بزرگ در برابر چشم‌ها شکل گرفته و مردم فقط تماشاچی آن هستند. این حس، به تدریج می‌تواند باعث بی‌عملی و کنار کشیدن از مسئولیت‌های فردی و اجتماعی شود.بنابراین، آنچه اکنون اهمیت دارد، بازخوانی جایگاه انسان در برابر رویدادهاست. آیا ما صرفاً تماشاگر هستیم یا می‌توانیم نقشی فعال و مؤثر در مسیر تحولات ایفا کنیم؟فهم درست این مسئله، نگاه ما را به مسئولیت و اقدام تغییر می‌دهد و یادآور می‌شود که هر فرد، حتی با کوچک‌ترین کنش‌ها، می‌تواند بخشی از جریان شکل‌دهندهٔ آینده باشد. «طاهر قلیزاده» کارشناس مباحث خانواده و اجتماع در این باره می‌گوید.

چرا بعضی جوامع، به جای اقدام، تماشا می‌کنند؟

گاهی شرایط به گونه‌ای رقم می‌خورد که انسان احساس می‌کند فشارها بیش از حد است و راهی جز عقب‌نشینی باقی نمانده است.به گفتهٔ قلیزاده «این وضعیت تنها یک احساس شخصی نیست؛ در علوم رفتاری از آن با عنوان “درماندگی آموخته‌شده” یاد می‌شود.» در چنین حالتی فرد یا جامعه به تدریج به این باور می‌رسد که تلاش فایده‌ای ندارد و بنابراین دست از اقدام برمی‌دارد.نتیجهٔ طبیعی چنین وضعی، از دست رفتن حس عاملیت و مسئولیت است. وقتی این احساس در فضای عمومی گسترش پیدا کند، جامعه‌ای که می‌توانست کنشگر باشد، به جمعی از تماشاگران تبدیل می‌شود؛ افرادی که رویدادها را دنبال می‌کنند، اما در شکل دادن به آنها سهمی برای خود قائل نیستند.

دین ما تماشاچی‌پسند نیست

در برابر این نگاه، متون دینی بر حفظ روحیه و امید تأکید دارند. در قرآن کریم آمده است «فَلَا تَهِنُوا وَ تَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ».این بیان، بیش از آنکه یک شعار باشد، یادآوری یک حقیقت است؛ اینکه ضعف و عقب‌نشینی پیش از آنکه در میدان عمل رخ دهد، در ذهن و باور انسان شکل می‌گیرد.قلیزاده با این توضیح ادامه می‌دهد «هنگامی که فرد باور کند توان اثرگذاری ندارد، طبیعی است که از اقدام فاصله بگیرد. اما اگر نگاه او بر این پایه استوار باشد که در مسیر حق تنها نیست و همراهی الهی را باور کند، زمینه برای بازیابی احساس توانایی و مسئولیت فراهم می‌شود.»

هر حرکت بزرگ از اقدامات کوچک تشکیل می‌شود

در همین چارچوب، اهمیت کنش‌های کوچک اما پیوسته، آشکار می‌شود. تأثیرگذاری اجتماعی همیشه به اقدام‌های بزرگ و پر سروصدا محدود نیست. گاهی حضور در یک جمع، بیان یک حقیقت برای یک دوست یا روشنگری در یک گفت‌وگوی خانوادگی می‌تواند حلقه‌ای از زنجیره‌ای باشد که در نهایت به تغییرات بزرگتر منتهی می‌شود.به اعتقاد این کارشناس مسائل خانواده و اجتماع «آنچه در این میان اهمیت دارد، حفظ حس مسئولیت و پرهیز از بی‌تفاوتی است. وقتی افراد جامعه باور داشته باشند که هر اقدام کوچک می‌تواند بخشی از یک حرکت بزرگتر باشد، فضای عمومی هم از حالت انفعال خارج می‌شود.»

نگذارید انجام وظیفه‌تان قضا شود

تجربه‌های تاریخی هم نشان می‌دهد زمان‌شناسی و اقدام به موقع تا چه اندازه در اثرگذاری نقش دارد. گاهی یک حرکت به دلیل آنکه در زمان مناسب رخ نمی‌دهد، اثر خود را از دست می‌دهد.در همین زمینه این سخن رهبر شهیدمان قابل توجه است که فرمودند «اهمیت قضیه این است که ما یک وظیفه‌ای را که ‌احساس می‌کنیم، اولاً در وقت خودش احساس کنیم و نگذاریم بگذرد؛ بعد، همان وقتی که احساس کردیم، به وظیفه قیام ‌کنیم؛ مثل ماجرای توابین نشود؛ توابین به کربلا نیامدند، بعد قیام کردند، همهٔ آنها هم به شهادت رسیدند، اما کو؟ تأثیری ‌در تاریخ نگذاشتند، چون به‌وقت قیام نکردند؛ آن وقتی که باید می‌آمدند، نیامدند؛ باید روز عاشورا در کربلا می‌بودند، نبودند. ‌حادثهٔ [قیام مردم] تبریز با احساس وظیفه‌، به‌هنگام و در لحظه اتفاق افتاد و قیام هم در لحظه اتفاق افتاد. این بود که خدا برکت داد؛ ‌وقتی این‌جور قیام کنیم، اَن تَقوموا لِلَّهِ مَثنیٰ‌ وَ فُرادىٰ، این قیام برکت دارد، خدای متعال به این قیام برکت ‌می‌دهد.» (۲۹/۱۱/۱۴۰۲)قلیزاده با این نقل‌قول ادامه می‌دهد «مسئله تنها داشتن انگیزه یا حتی فداکاری نیست؛ بلکه تشخیص لحظهٔ مناسب و اقدام در همان زمان اهمیت اساسی دارد. بسیاری از فرصت‌های تاریخی به این دلیل از دست رفته‌اند که جامعه یا افراد در لحظهٔ لازم اقدام نکرده‌اند. وقتی زمان می‌گذرد، حتی حرکت‌های صادقانه هم ممکن است نتوانند همان اثر را ایجاد کنند.»از همین رو حساس بودن نسبت به زمان و درک لحظه‌های تعیین‌کننده، بخشی از مسئولیت اجتماعی هر فرد به شمار می‌آید.

قطره‌هایی که امروز در خیابان، دریا می‌شوند

از سوی دیگر، چنین حضوری لزوماً به معنای اقدامات پیچیده یا پرهزینه نیست. بسیاری از تغییرات بزرگ در تاریخ از مجموعه‌ای از کنش‌های ساده و فردی شکل گرفته‌اند؛ اقدام‌هایی که شاید در نگاه اول کوچک به نظر می‌رسند، اما در کنار همدیگر جریان تازه‌ای می‌آفرینند.قلیزاده با این توضیح می‌گوید «وقتی هر فرد سهم خود را در حد توان انجام دهد، جامعه هم به تدریج از حالت انتظار و تماشا خارج می‌شود و به سمت مشارکت فعال حرکت می‌کند؛ امری که صورت زیبایی از آن را در حضورهای روزانه و شبانهٔ مردم در میادین و خیابان‌های کشورمان در این ایام شاهد هستیم.»

جامعهٔ مسئول، آینده را می‌سازد

در این میان، باور به همراهی الهی نقشی مهم در تقویت این روحیه دارد. آیهٔ «إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا» یادآور این حقیقت است که تلاش در مسیر حق بی‌پشتوانه نیست.به اعتقاد این کارشناس «چنین باوری می‌تواند به انسان آرامش و اطمینان بدهد و او را از احساس ناتوانی دور کند. در نتیجه فرد به جای آنکه خود را در حاشیهٔ رویدادها ببیند، نقش خود را در متن آنها تعریف می‌کند و می‌کوشد در حد توان، مسئولیتش را به انجام برساند.»او در انتها تأکید می‌کند «حفظ روحیهٔ کنشگری در زندگی اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارد. جامعه‌ای که افراد آن احساس مسئولیت کنند و در لحظهٔ مناسب اقدام کنند، در برابر فشارها و چالش‌ها هم مقاوم‌تر خواهد بود. چنین جامعه‌ای نه صرفاً مجموعه‌ای از تماشاگران، بلکه جمعی از انسان‌های آگاه و مسئول است که هر کدام سهمی به اندازهٔ توانشان، در شکل دادن به مسیر آینده دارند و در زمان لازم، نقش خود را ایفا می‌کنند.»#فرهنگ_شهروندی_اسلامی#احساس_مسئولیت_اجتماعی#وظایف_و_حقوق_اجتماعی#آینده_سازی_جامعه#وظایف_فردی_مردممطالب مشابه را از صفحهٔ زندگی خبرگزاری فارس دنبال کنید.

20:22 - 10 فروردین 1405

102٫3k بازدید