الرفاعی؛ تنها مسجدی که صلیب و آیات قرآن را یکجا در دل خود دارد
در قلب قاهره، مسجدی باشکوه قامت برافراشته است که فراتر از یک مکان عبادی ساده، بلکه نمادی جاودان از تسامح و همزیستی ادیان است. مسجد جامع «الرفاعی» با معماری خیرهکننده و پیشینهٔ غنی خود، تنها مسجدی است که هم آیات نورانی قرآن و هم صلیبهای مسیحی را در خود جای داده تا روایتی یگانه از قرنها زندگی مسالمتآمیز ادیان را بازگو میکند.
مسجد جامع باشکوه «الرفاعی»، با پیشینهٔ دیرین و تزیینات بیهمتایش، فراتر از یک بنای صرفاً مذهبی است. این مسجد را باید شاهدی تاریخی بر همزیستی ادیان و فرهنگها در قاهره، پایتخت تمدنها، دانست. شکوه این اثر بازدیدکنندگانش را به ابراز شگفتی وامیدارد، چراکه در کنار صلیبها، آیات قرآنیِ خودنمایی میکنند.مسجد جامع الرفاعی در منطقهٔ خلیفهٔ قاهره، روبهروی قلعهٔ تاریخی «صلاحالدین ایوبی» و در جوار مسجد جامع تاریخی «سلطان حسن» قرار دارد. این بنا گوهری گرانبها در میان مجموعهای عظیم از آثار تاریخی است که قصههای اعصار اسلامی مصر را روایت میکنند.
نذری که تاریخساز شد
اندیشهٔ ساخت این مسجد باشکوه به «خوشیار هانم»، مادر خدیو اسماعیل، بازمیگردد. او نذر کرده بود که اگر مصر در دوران حکومت پسرش از شرایط دشوار آن زمان به سلامت گذر کند، مسجدی جامع بنا خواهد کرد. پس از برآورده شدن حاجتش، طراحی مهندسی بنا را به حسین فهمی پاشا، مهندس قصرهای سلطنتی و رئیس وقت اوقاف مصر، سپرد.با وجود آنکه خوشیار هانم بانی اصلی ایده بود، مسجد به او منسوب نشد و به نام «الرفاعی» شهرت یافت. «تقیالدین مقریزی»، مورخ برجستهٔ مصری، در اینباره میگوید که پیشتر در این مکان مسجدی کوچک از دورهٔ فاطمی و زاویهای معروف به «الزاویة البیضاء» یا «الزاویة الرفاعیة» وجود داشته است. این زاویه، مقر مشایخ طریقت رفاعیه و مدفن آنان بود. از این رو، مادر اسماعیل هنگام شروع ساخت، بخشی از قبرها را به انتقال پیکر این مشایخ اختصاص داد؛ در نتیجه، مردم نیز به پاسداشت یاد آن مکان، مسجد جدید را «الرفاعی» نامیدند.ساخت مسجد در سال ۱۸۸۵، درحالیکه تنها دو متر از سطح زمین بالا رفته بود، به دلیل درگذشت خوشیار هانم متوقف ماند. این پروژه برای یک ربع قرن معطل ماند تا اینکه خدیو عباس حلمی دوم در سال ۱۹۰۵ قدرت را در مصر به دست گرفت. با فرمان او، تکمیل مسجد توسط ماکس هرتز پاشا، مهندس آثار باستانی عرب، و با مشارکت کارلو ویرجیلیو سیلواینی ایتالیایی از سرگرفته شد و سرانجام مسجد در سال ۱۹۱۲ به طور رسمی برای اقامهٔ نماز افتتاح گشت.
پیوند صلیب و آیه: گواهی بر تسامح ادیان
هیچ بازدیدکنندهای نمیتواند از کنار مسجد جامع الرفاعی بگذرد و چشمانش از حیرت در برابر صلیبهایی که نمای مرتفع آن را آراستهاند، بازنماند. این شگفتی با ورود به داخل فزونی مییابد، چرا که ضریح «جنانیار هانم»، خواهر فردیناند دِ لِسپس (مهندس کانال سوئز) و همسر خدیو اسماعیل، نخستین چیزی است که توجه را جلب میکند. این آرامگاه که به سبک معماری مسیحی طراحی شده است، صلیبی بر بالای خود دارد و در زیر آن، آیات کریمهٔ قرآن حک شده است؛ آمیزهای یگانه که پرسشهای بسیاری را برای زائران به وجود میآورد.در همینجاست که زیبایی عمیق و پیام والای این مسجد باشکوه آشکار میشود. اگرچه برخی این را نتیجهٔ سلیقهٔ مهندس اتریشی و همکار ایتالیاییاش در خلق طرحی آمیخته از سبکهای مملوکی و اروپایی میدانند، اما تفسیر زیباتر و همخوانتر با روح مصر، همان است که بسیاری بر آن تأکید دارند: وجود صلیب در کنار آیات قرآن بر ضریح جنانیار، نشاندهندهٔ تسامح ادیان و زندگی مسالمتآمیز پیروان آنها در این کشور طی قرنهای طولانی است.شاید بانوی این آرامگاه وصیت کرده بود که صلیبی بر گور او قرار گیرد و متولیان این خانه خدا نیز به وصیت او احترام گذاشتند تا تأکید کنند که مسجد صرفاً مکانی برای عبادت نیست، بلکه پناهگاهی امن برای همهٔ انسانها از هر دین، آیین، رنگ، نژاد و طبقهای است. همچنین، شباهتهای سبک معماری پنجرههای گوتیک به شکل صلیب نیز دلیل دیگری بر این تسامح و زندگی مسالمتآمیز مردم مصر از هر آیینی در کنار یکدیگر، بهدور از حساسیتها و فتنهانگیزیهای سیاسی است.
آرامگاهی به تمام معنا سلطنتی
ضریح جنانیار تنها نیست؛ چراکه مسجد جامع الرفاعی در بخشهای مختلف خود، آرامگاههای دیگر اعضای خاندان محمدعلی را نیز در برگرفته و صحنهای نادر از تجمع پادشاهان و شاهزادگان درگذشته را رقم زده است.بخشهای شمالی و غربی شامل قبور فرزندان خدیو اسماعیل (علی جمالالدین، توحیده، زینب، ابراهیم حلمی)، خود خدیو اسماعیل و مادرش، خوشیار هانم، است. همچنین، آرامگاه همسران خدیو اسماعیل، یعنی شهرتفزا هانم و جشم رفت هانم (ترکتبار) در کنار جنانیار هانم (مسیحیالاصل) در این مکان قرار دارد.این مسجد جامع پیکر سلطان حسین کامل و همسرش، قبور ملک فؤاد اول و مادرش، و همچنین ملک فاروق (آخرین پادشاه مصر) را در خود جای داده است.علاوه بر اینها، محمدرضا پهلوی، نیز در این مسجد دفن شده است. دلیل دفن او در مسجد الرفاعی، رابطهٔ خویشاوندی و دامادیاش با ملک فاروق است. اخیراً نیز شاهزاده فادیه و خواهرش شاهزاده فریال طبق وصیت خود، در این مسجد و در جوار پدرشان دفن شدهاند.و در گوشهای کوچک مقابل ورودی اصلی مسجد، دو ضریح متعلق به شیخین علی ابیشُباک و یحیی انصاری، از مشایخ طریقت رفاعیه، وجود دارد که مسجد را به ریشههای صوفیانهٔ اولیهٔ خود پیوند میزند.مسجد جامع الرفاعی تنها نمادی از معماری جاودان باقی میماند که اهمیت آن تنها به شکوه بنا یا عظمت تاریخ محدود نمیشود، بلکه در پیام والایش متجلی است: تساهل دینی و همزیستی مسالمتآمیز ادیان، جوهر تمدن و ایمان هستند و خانههای خدا، شایستهترین مکانها برای دربرگرفتن این تنوع زیبای انسانیاند.
17:24 - 28 مهر 1404
0 بازدید