«الأزهر» تاریخ هزار سال تلاش برای نشر علم و تقریب مذاهب
الأزهر، مسجد و دانشگاهی با قدمت بیش از هزار ساله توسط فاطمیان بنا نهاده شد. این نهاد از تدریس فقه شیعه در عصر فاطمی تا تبدیلشدن به مهمترین مرجع فکری اهلسنت، همواره کانون علم و دانش بوده است. الأزهر با تلاشهای برجستهای چون تأسیس دارالتقریب و فتوای شیخ شلتوت، نقشی محوری در نزدیک ساختن مذاهب اسلامی ایفا کرده است.
الازهر، یکی از مهمترین مساجد مصر و مشهورترین مراکز دینی و علمی در جهان اسلام است که قدمتی بیش از هزار سال دارد و همزمان مسجد و دانشگاه بهشمار میآید. این مکان در ابتدا تنها یک مسجد بود که برای برگزاری نماز و مراسم مذهبی مورد استفاده قرار میگرفت، اما بعدها به یک دانشگاه جامع تبدیلشد که شامل مؤسسات آموزشی و دانشکدههای مختلف در رشتههای گوناگون است. علمای این مرکز بهعنوان مهمترین مراجع دینی در میان مسلمانان اهل سنت شناخته میشوند.تاریخچه و تأسیسمسجد الازهر اولین بنای معماری است که توسط فاطمیان در مصر ساختهشد و تا به امروز پابرجا ماندهاست. این مسجد اولین مسجدی است که در شهر قاهره بنا نهادهشد و «جوهر الصقلی»، بنا به طرحی که توسط «المعز لدین الله فاطمی» ترسیم شدهبود، ساخت آن را آغاز کرد.جوهر الصقلی ساخت مسجد را در ۴ آوریل ۹۷۰ شروع کرد و کمتر از دو سال بعد، در ۲۲ ژوئن ۹۷۱ کار ساخت آن به پایان رسید و نمازخانه برای اقامه نماز افتتاحشد. هدف از تأسیس آن این بود که مسجد جامع، پایتخت جدید فاطمیان و مرکزی برای نشر علم و دانش باشد. این مسجد در قسمت جنوب شرقی قاهره واقع شده است.در ابتدا، مسجد از دو بخش اصلی تشکیل شده بود: یک حیاط بزرگ که با ردیفی از ستونهای قوسی احاطه شده بود، و یک شبستان نماز به همان اندازه بزرگ. ویژگیهای معماری هر دو بخش تا به امروز در بنا حفظ شده است
منشأ نام «الأزهر»«الازهر» در ابتدا بهنام پایتخت جدید مصر که توسط «جوهر الصقیلی» تأسیس شد، مسجد «قاهره» نامیده میشد. نام «الازهر» در زمان خلافت خلیفه فاطمی، العزیز بالله به آن دادهشد.مورخان دلایل مختلفی برای نامگذاری اولین مسجد فاطمی در مصر به نام الازهر ارائه دادهاند. شاید قانعکنندهترین و دقیقترین دلیل این باشد که کلمه «الازهر» از «الزهراء»، لقب حضرت فاطمه(سلاماللهعلیها)، دخت پیامبر اکرم(ص) گرفته شده است.الأزهر و تشیع: برای نزدیکی مذاهب اسلامیالأزهر همواره آغوش خود را به روی هر دعوت سازندهای گشوده است که هدف آن اتحاد اسلام و مسلمانان باشد. در این راستا، با استقبال از طرح تقریب بین مذاهب اسلامی، گروهی رسمی تحت همین عنوان تشکیل داد.یکی از مهمترین و درخشانترین دستاوردهای گروه تقریب، انتشار مجله «رسالة الاسلام» بود. این نشریه، به عنوان اولین مجله اسلامی عربی، بهطور تخصصی به موضوع نزدیکی و همدلی میان اهلسنت و شیعه میپرداخت.بزرگان و علمای تراز اول الأزهر مقالات خود را برای این مجله نگاشتند، از جمله: شیخ عبدالمجید سلیم، شیخ محمود شلتوت، شیخ عبدالمتعال السعیدی، شیخ عبدالحلیم محمود، دکتر محمد الباهی، شیخ محمد المدنی (سردبیر وقت مجله).در دوران سلطنت شیخ عبدالمجید سلیم، صفحه جدیدی در روابط میان اهلسنت و شیعیان گشوده شد. او با گشادهرویی، درها را به روی علمای شیعه باز کرد که با استقبال گسترده آنان همراه بود. از اقدامات مهم او، گنجاندن بخشی از فقه امامیه در قانون احوال شخصیه مصر و همچنین پیشنهاد چاپ و انتشار تفسیر "مجمع البیان" (نوشتهٔ شیخ طبرسی) به دارالتقریب بود.
در میان اعضای برجسته گروه تقریب، نام شیخ محمود شلتوت بیش از دیگران میدرخشد. او نه تنها یکی از اعضای کلیدی بود، بلکه به عنوان مهمترین و برجستهترین عضو گروه شناخته میشود که فتوای تاریخیاش درباره جواز پیروی از مذهب جعفری، تأثیر عمیقی بر تقریب مذاهب گذاشت.جایگاه علمی و نقش آفرینی دانشگاه الازهر در عصر فاطمیان🔸نخستین حلقههای درس و تدریس «الاقتصاد»حیات علمی الازهر تنها سه سال پس از ورود المعز لدین الله الفاطمی به دیار مصر، یعنی در سال ۹۷۵ میلادی، آغاز گشت. در ماه مِیِ همان سال، قاضی علی بن نعمان در مسجد الازهر جلوس کرد و به املای خلاصهای از فقه اهلبیت پرداخت که اثر پدرش بود. این کتاب که به «الاقتصاد» شهرت یافت، بهعنوان اولین متن درسی رسمی در الازهر تدریس شد و سنگ بنای فعالیتهای علمی آن را نهاد.🔸سازماندهی و تأسیس نهاد آکادمیکمسجد الازهر تا سال ۹۷۹ میلادی همچنان میزبان حلقههای علمی بود تا اینکه در دوران صدارت وزیر ابن کِلیّس، این حلقهها به مطالعات دانشگاهی سازمانیافته و پایدار تبدیلشدند. ابن کِلیّس شخصاً به قرائت کتاب خود در باب فقه اسماعیلی برای عموم میپرداخت و این مجالس، نخستین اجتماعات آکادمیک در این مسجد به شمار میآمدند. سرانجام، در سال ۹۹۰ میلادی، با تدبیر مسئولان، الازهر رسماً به یک مؤسسه دانشگاهی برای آموزش، پژوهش و مطالعه تبدیل شد و از این تاریخ، دوران شکوفایی علمی اصلی خود را آغاز کرد.🔸پشتیبانی خلفای فاطمی و ساختار دانشگاهیالعزیز بالله فاطمی با تبدیل الازهر به یک دانشگاه در سال ۹۸۸ میلادی، نخستین گام را در جهت ارتقای آن برداشت. او در جوار مسجد، خانهای برای اسکان گروهی مرکب از ۵۳ فقیه، به سرپرستی فقیه برجسته «ابویعقوب قاضی خندق»، بنا نهاد.
الازهر به دانشگاهی بدل گشت که در آن، علوم دینی (فقه شیعه) و فلسفه تدریس میشد و دانشجویان علوم و فنون از سراسر گیتی در آن گرد میآمدند. خلفای فاطمی توجه شایانی به این مؤسسه مبذول داشتند؛ تا جایی که ابوالحسن بن حیون به عنوان اولین مدرس فقه فاطمی در آنجا به تدریس مشغول شد. همچنین، العزیز بالله برای علما و طلاب، حقوق و مزایای ماهانه تعیین کرد و وزیر ابن کِلیّس نیز با بخشش از مال خویش، به ایشان مقرری میپرداخت.🔸کانون جهانی دانش، رواقها و کتابخانههادر این دوره، الازهر به مرکزیتی علمی جهانی تبدیل شد که دانشجویان دانشپژوه از اقصی نقاط دنیا برای کسب علم به آنجا روی میآوردند. این طلاب (که تعداد آنها در آن زمان به ۷۵۰ نفر میرسید) در رواقهای (سالنهای اقامتی) مخصوص به خود اسکان داشتند که هر یک دارای کتابخانه مجزا بودند.رواقهایی چون مراکشی، شامی، مصری علیا و حنفی مجموعههای عظیمی از کتابها را در خود جای داده بودند که کتابخانه مراکش در پیشگامی و اهمیت قرار داشت. دولت فاطمی همت خود را صرف تأسیس کتابخانهها نمود که کتابخانه الازهر شهرهترین آنها بود و نظارت آن به «ابوالفخر صالح»، بزرگ مبلّغان فاطمی، سپرده شده بود.الازهر در دوران المعز و العزیز بالله محرکی قدرتمند برای جنبش علمی و فکری به شمار میرفت. در آن برهه، تمام مکاتب فکری اسلامی مورد پذیرش الازهر بود و ماهیت فرقهای آن در عصر فاطمیان، هرگز بر تعصب یا ایدئولوژی صرف استوار نبود.
نقش الازهر در دوران ایوبیان و ممالیک: از بیتوجهی تا شکوفایی مجددالأزهر در دوران حکومت ایوبیان (به دلیل تفاوتهای مذهبی) مورد بیتوجهی و بیمهری خلفای وقت قرار گرفت. اما در دوران حکومت ممالیک، شکوه و اهمیت گذشته به الأزهر بازگشت. این دوره شاهد ظهور و تربیت علما و اندیشمندان برجستهای مانند حافظ ابن حجر عسقلانی، ابوالعباس قلقشندی، تقیالدین المقریزی و شمسالدین السخاوی بود.ابن خلدون، فیلسوف و مورخ مشهور تونسی، نیز در همین دوره به مصر آمد و در الأزهر حلقههای علمی برگزار کرد. دانشمندان برجسته مصری در محضر او کسب علم کردند و او نظریه معروف خود درباره توسعه شهری و منشأ دولتها را در این جلسات ارائه داد.در این دوران، الأزهر بهواسطه نقش خود بهعنوان «مرکز گسترش دانش» و :«پیشگام حلقههای آموزشی» شناختهمیشد و مدارک تحصیلی (اجازات علمی) اعطا میکرد. گفته میشود، ابن خلدون خود این مدارک را بهشماری از علمای آن عصر اهدا کرده است.در این عصر، ساختمانهای مهمی در محیط الأزهر ساخته شد، مثلا در سال ۱۳۰۹ میلادی مدرسه طیبرسیه و در سال ۱۳۳۹ میلادی آقباغویه، محل کنونی کتابخانه الأزهر بنا شد.در قرن هشتم هجری قمری، تعداد دانشجویان الأزهر به ۵۷۰ نفر میرسید. متأسفانه در سال ۱۴۱۵ میلادی، دانشجویان توسط شاهزادهای به نام سدوب مورد بیاحترامی و تحقیر قرار گرفتند. او آنها را اخراج کرد و مانع از ادامه تحصیلشان شد، در نتیجه آن، مسجد بخش زیادی از شکوه سابق خود را از دست داد.در دوران عثمانی الازهر تلاش کرد، زبان عربی و مطالعات قرآنی که رو به زوال بود، را حفظ کند. در این دوره چهار مکتب اهلسنت در الازهر تدریس میشد و هر مکتب شیخ خود را داشت که بر اساتید و دانشجویان نظارت داشت.
آموزش به سه مرحله تقسیم میشد: ابتدا، دانشآموز شروع به یادگیری خواندن، نوشتن و حفظ قرآن میکرد. سپس، دانشآموز تحت نظارت معلم خود وارد میشد تا قرآن را تا سن 12 سالگی حفظ کند. مرحله سوم، دانشآموز به تحصیل علوم دینی، فقه و توحید میپرداخت. ساختار تشکیلاتی الأزهر الأزهر بهعنوان یکی از مهمترین و قدیمیترین نهادهای علمی اسلامی، دارای ساختار تشکیلاتی منسجمی است که وظایف آموزشی، پژوهشی و مدیریتی آن را تعیین میکند. این ساختار از نهادهای زیر تشکیل شده است:🔹شورای عالی الأزهر (Higher Council of Al-Azhar)این شورا مسئولیت تدوین سیاستهای کلی و آموزشی الأزهر را بر عهده دارد. وظایف اصلی آن شامل: تصویب بودجه مؤسسات وابسته به الأزهر، نظارت بر تأسیس دانشکدهها و مؤسسات جدید و تعیین استراتژیهای کلان برای حفظ رسالت الأزهر.🔹مجمع پژوهشهای اسلامی (Islamic Research Academy)این مجمع، عالیترین نهاد تحقیقات اسلامی در ساختار الأزهر محسوب میشود. از مهمترین مسئولیتهای آن، بازنگری در فرهنگ و میراث اسلامی و تطبیق آن با تحولات و مقتضیات روز است تا همواره پاسخگوی نیازهای فکری جامعه اسلامی باشد.🔹دانشگاه الأزهر (Al-Azhar University)دانشگاه الأزهر متخصص در کلیه امور مربوط به آموزش عالی و تحقیقات تخصصی است. اهداف و فعالیتهای محوری این دانشگاه عبارتند از: حفظ، مطالعه و انتشار میراث اسلامی و تربیت و تأمین محققان و متخصصان برای جهان اسلام و عرب.این دانشگاه شامل چندین دانشکده است که هم رشتههای دینی (مانند مطالعات اسلامی و مطالعات عربی) و هم رشتههای جدید (مانند اقتصاد و مدیریت، مهندسی و صنایع، کشاورزی و پزشکی) را پوشش میدهد.
دانشگاه توسط رئیس دانشگاه الأزهر اداره میشود و زبان تدریس در این دانشگاه، زبان عربی است. رئیس دانشگاه با توصیه شیخ الأزهر و حکم رئیس جمهور مصر منصوب میگردد.🔹مؤسسات الأزهر (Al-Azhar Institutes)این مؤسسات وابسته به الأزهر بوده و مسئولیت ارائه دورههای آموزشی ابتدایی و متوسطه (اولیه) را بر عهده دارند. این دورهها در واقع مقدمهای برای ورود و تحصیل در مقاطع بالاتر دانشگاه الأزهر و سایر مؤسسات وابسته هستند.شیوخ الازهرمنصب «شیخ الازهر» تا ۷۴۱ سال پس از تأسیس مسجد الازهر، وجود نداشت اولین شیخ الازهر شیخ «محمد بن الخراشی» معروف به «شیخ الاسلام» بود و آخرین آنها «شیخ احمد الطیب» است که همچنان ریاست الازهر را برعهده دارد. الأزهر تاکنون 47 رئیس به خود دیده است.
منبع:- ویکیشیعه- وبگاه رسمی الأزهر- وبگاه روزنامه مصری الاهرام#مصر#قاهره#الأزهر#مسجد_الأزهر#دانشگاه_الأزهر#مصر#سیاحت
10:02 - 17 مهر 1404
6956 بازدید