باقرالعلوم؛ الگوی روزگارِ «اطلاعاتِ زیاد، فهمِ کم»
گاهی مسئله جامعه ما کمبودِ حرف نیست؛ فراوانیِ حرفهای بیپشتوانه است. در روزگاری که کلیپها، پادکستها، منبرهای کوتاه و نقلقولهای رنگارنگِ فضای مجازی، مدام در حال تولیدِ قضاوتهای فوری هستند، یک چیز بیش از همیشه کمیاب شده: «فهمِ درستِ دین». اینجا دقیقاً همان نقطهای است که نام امام محمدباقر(ع) مثل یک تابلو روشن میشود؛ نه صرفاً به عنوان یک شخصیت تاریخی، بلکه به عنوان نقشه راهی برای اینکه بدانیم چگونه ایمان را از سطحِ احساساتِ زودگذر و سلیقههای شخصی، به عمقِ عقلانیتِ قرآنی و اخلاقِ مسئولانه برگردانیم. سالروز شهادت امام باقر(ع)، فرصتی است برای بازخوانیِ راهی که او گشود تا دین را از دو آسیبِ بزرگِ « فهم سطحی» و «بدعتسازی» نجات دهد. لقبِ «باقرالعلوم»؛ یعنی شکافنده دانش، پیامی جز این ندارد که لایههای پنهانِ حقیقت باید شکافته شوند تا دین، «شفاف» فهمیده شود، نه اینکه به ابزاری «مصرفی ، مناسبتی و احساساتی» تقلیل یابد.امام باقر(ع) در دورهای زیست که بازارِ فتوا داغ بود، اما او با قاطعیت تکلیف را روشن کرد که دین با حدس، قیاسِ شخصی و پسندِ ذهنی اداره نمیشود. منطقِ امام این بود که دین باید از ریشههایش، یعنی قرآن و سنتِ صحیح اهل بیت عصمت و طهارت، استخراج شود.
اگر حدیث از قرآن جدا شود، به «نقلِ بیسندِ ذهنها» تبدیل میشود؛ لذا هر سخن دینی باید بتواند در آینه قرآن دیده شود. این یک اصلِ حیاتی برای امروز است، چرا که در زمانهای که جملهای در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود ، کلیپ های سلبریتی های به اصطلاح با ظاهر دینی پخش می شود و فردا به نام دین جا میافتد، امام محمد باقر(ع) به ما یاد میدهد که قبل از بازنشر، قبل از حکم دادن و قبل از برچسب زدن به افراد و جریانها، قبل از توجیه اقدامات با عنوان دین و دینداری، اول باید دین و ابعاد آن را دقیق فهمید. در همین مسیر است که امام کلیدواژه «تفقه» را به عنوان سلاحی علیه تحریف و هیاهو مطرح میکند. تفقه در نگاه او صرفاً درسخواندن نیست؛ بلکه فهمِ عمیق و تشخیصِ مرزِ حق و باطل در غبارِ تعصب است. آن حدیثِ درخشانِ آن حضرت که میفرماید: «مُتَفَقِّهٌ فِی الدّینِ اَشَدُّ عَلَی الشَّیطانِ مِنْ عِبادَةِ أَلْفَ عابِدٍ» "یک فقیه و دین شناس واقعی برای شیطان سختتر از هزار عابد است"، هشداری به زمانه ماست؛ چرا که شیطان از عبادتِ بیفکرِ انسان کمتر میترسد تا از عقلانیتِ او. جامعهای که تفقه در دین و دینداری دارد، فریب نمیخورد و دین را از حالتِ شعاری به «نظامِ عقلانیِ زندگی» تبدیل میکند.این روشِ علمی، مستقیماً در برابرِ «قیاس و استحسانِ بیضابطه» قرار میگیرد؛ یعنی همان جایی که فرد بهجای استناد به متن، میگوید «به نظر من عقل این را میپسندد» همان چیزی که امروز در فضای مجازی در شبکه های مجازی از بعضی ها شنیده می شود .
امام باقر(ع) با این خطر میجنگید که دین به «دینِ من» یا «دینِ سلیقه من ، دینِ گروه و حزب من » تبدیل شود. او خط کشید تا دین از مسیرِ قرآن و ولایت خارج نشود؛ چرا که خروج از این مسیر همیشه با «من فکر میکنم» شروع میشود. امروز باید بدانیم هر کس تریبون دارد هر کس مخاطب زیادی در فضای مجازی دارد، مرجع و دین شناس واقعی نیست و هر حرفی که ظاهرِ دینی دارد، الزاماً «علم دین» نیست. نقطه قوتِ امام در همین مرجعیتِ علمی بود؛ چنانکه در مواجهههایش با چهرههایی چون حسن بصری و قتاده، دین را از «حاشیهسازی» به «مرکزِ علمِ معتبر» بازگرداند. این همان معنای آیه «فی بُیوتٍ أَذِنَ اللهُ أَن تُرفَعَ...» است که نشان میدهد دین صاحبخانه دارد و آن ولایت است و هرکس بیرون از این خانه بنا بسازد، ساختمانش دیر یا زود فرو میریزد. در همین چارچوب است که امام اخلاقِ «پاسخگویی» را نیز به ما میآموزد؛ در روایتی از محمد بن طیّار، امام هشدار میدهد که همیشه پاسخ دادن و اظهار نظر کردن نشانه علم نیست، بلکه گاهی نشانه شتابزدگی و بعضا بعنوان اظهار نظر جاهلانه است.امروز در میدانِ خبر و فضای مجازی به شدت به این «سکوتِ مسئولانه» نیاز داریم؛ جایی که «نمیدانم» گفتن عیب نیست، اما حرف زدنِ بیعلم، ریشه فتنههاست.در نهایت، نقشه راهِ باقرالعلوم بر دو ستونِ دیگر نیز استوار است: صبر و میانهروی. وقتی از صبر سخن میگوییم، در منطقِ اهلبیت(ع) این یک مفهومِ فعال است؛ یعنی ثباتِ نفس، مدیریتِ خشم و نگه داشتنِ انسان روی خطِ حق، وقتی فشار زیاد است. در جامعهای که با اضطراب و قضاوتهای سریع گره خورده، این صبرِ عقلانی یعنی قدرتِ کنترل و پایداری.
اگر امام محمدباقر(ع) را از قابِ تاریخ بیرون بیاوریم، سیرهاش به یک برنامه عملی تبدیل میشود: دین را با قرآنمحوری بفهمیم، در برابرِ برداشتهای سلیقهای بایستیم، مرجعیت علمی را جدی بگیریم، اخلاقِ پاسخگویی را رعایت کنیم، صبر را به معنای قدرتِ مدیریتِ بحران به کار بندیم . در سالروز شهادتش، مهمترین ادای احترام، قدم برداشتن به سمتِ همین فهمِ درست است؛ با عقل، با صبر، با اعتدال و با اتصالِ محکم به قرآن و اهلبیت(ع).
23:22 - 2 خرداد 1405
