ردپای ۹ هزار سال تاریخ روی قیر طبیعی+عکس
اثر برجایمانده از یک حصیر ۹ هزارساله روی قطعهای قیر طبیعی در موزه ملی ایران، تصویری کمنظیر از زندگی، معماری و مهارتهای نخستین جوامع کشاورز فلات ایران را آشکار میکند.
گروه اجتماعی خبرگزاری فارس: در میان آثار شگفتانگیز موزه ملی ایران، قطعهای کوچک اما بسیار ارزشمند از قیر طبیعی، پنجرهای کمنظیر به زندگی روزمره نخستین جوامع کشاورز فلات ایران باز میکند. این اثر که تنها ۱۳.۵ در ۲۲ سانتیمتر اندازه دارد، در واقع حامل اثری از یک حصیر ۷ هزار ساله است؛ یادگاری از ساکنان تپه علیکُش در دشت دهلران که نشان میدهد انسانهای دوره نوسنگی چگونه با بهرهگیری از منابع طبیعی محیط خود، راهحلهایی هوشمندانه برای زندگی ابداع میکردند.این اثر متعلق به دوره نوسنگی و مرحله فرهنگی «علیکُش» است و قدمت آن به حدود ۷۰۰۰ تا ۷۳۵۰ سال پیش از میلاد میرسد. شیء یادشده در جریان کاوشهای باستانشناسی تپه علیکُش در شهرستان دهلران استان ایلام کشف شد و اکنون با شماره ۲۲۷۵ در موزه ملی ایران نگهداری میشود.آنچه این قطعه قیر را به اثری منحصربهفرد تبدیل کرده، نقش برجسته بافت حصیری است که بر سطح آن باقی مانده است. این نقش در حقیقت اثری از کفپوشی حصیری است که هزاران سال پیش در خانههای ساکنان علیکُش مورد استفاده قرار میگرفت. بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد حصیرها با شیوهای موسوم به «دوتا از رو، دوتا از زیر» بافته میشدند؛ روشی که همچنان در برخی صنایع دستی سنتی ایران شناخته شده است.کشف این اثر اطلاعات ارزشمندی درباره معماری و شیوه زندگی مردمان آن دوران در اختیار پژوهشگران قرار داده است. خانههای مرحله علیکُش از خشتهای بدون شاموت ساخته میشدند و دیوارهای آنها در محل گوشهها فاقد قفل و بست بودند. برای اتصال خشتها نیز از ملات گل نخودیرنگ استفاده میشد و سطوح داخلی دیوارها با اندودی گلی پوشانده میشد تا فضای داخلی خانهها یکدست و مقاومتر شود.
اما نکته جالبتر به کف این خانهها مربوط است. ساکنان علیکُش ابتدا زمین را با گل کوبیدهشده هموار میکردند و سپس لایهای نازک از گل سبزرنگ روی آن میکشیدند. با این حال، برای مقابله با رطوبت زمین تنها به این اقدامات بسنده نمیکردند. یافتههای باستانشناسی، از جمله قطعات متعدد قیر طبیعی در کف اتاقها، نشان میدهد آنها از ترکیب حصیر و قیر به عنوان یک عایق طبیعی بهره میبردند؛ فناوری ساده اما کارآمدی که هزاران سال پیش از ظهور مصالح مدرن ساختمانی مورد استفاده قرار میگرفت.پژوهشگران معتقدند قیر طبیعی به دلیل فراوانی در منطقه دهلران به آسانی در دسترس بوده است. همین دسترسی موجب شده بود ساکنان این منطقه از ویژگی ضدآب بودن قیر آگاهی پیدا کنند و آن را در ساخت و تجهیز خانههای خود به کار گیرند. جالب آنکه این سنت تنها به مرحله علیکُش محدود نمیشود و شواهد نشان میدهد در مرحله قدیمیتر «بزمرده» نیز از قیر و حصیر برای جلوگیری از نفوذ رطوبت استفاده میشده است.این موضوع بیانگر آن است که جوامع نوسنگی منطقه نهتنها با محیط پیرامون خود آشنایی کامل داشتند، بلکه توانسته بودند بر پایه تجربه و دانش بومی، فناوریهایی متناسب با شرایط اقلیمی خلق کنند. فناوریهایی که در برخی مناطق ایران هنوز نیز به شکلهای مختلف ادامه یافتهاند.کاربرد حصیر در زندگی ساکنان علیکُش تنها به پوشاندن کف خانهها محدود نمیشد. شواهد باستانشناسی نشان میدهد حصیر نقش مهمی در فعالیتهای روزمره و حتی آیینهای مذهبی و تدفینی این جامعه داشته است. از حصیر برای ساخت سبدهای نگهداری و حمل مواد غذایی استفاده میشد و در مراسم تدفین نیز جایگاه ویژهای داشت.
کاوشگران دریافتهاند مردگان پس از مرگ در حصیر پیچیده میشدند و سپس به حالت جمعشده در کف خانههای مسکونی دفن میشدند. این شیوه تدفین، که در بسیاری از جوامع نوسنگی خاورمیانه مشاهده شده، بازتابی از باورهای خاص این جوامع درباره مرگ، زندگی و پیوند مردگان با فضای خانوادگی و سکونتگاه است.مواد اولیه ساخت این حصیرها نیز به وفور در طبیعت اطراف دهلران یافت میشد. گیاه نی، که اصلیترین ماده برای حصیربافی به شمار میرود، در حاشیه رودخانههای دشت دهلران رشد فراوان داشته و در دسترس ساکنان منطقه بوده است. همین امر بار دیگر نشان میدهد که مردمان علیکُش تا چه اندازه از ظرفیتهای محیط طبیعی خود آگاهی داشتهاند و در ساخت ابزارها، خانهها و وسایل زندگی از منابع بومی بهره میگرفتهاند.تپه علیکُش یکی از مهمترین محوطههای باستانشناسی ایران در مطالعه دوران نوسنگی به شمار میرود. این محوطه در دشت دهلران استان ایلام واقع شده و در سالهای ۱۳۴۰ و ۱۳۴۲ خورشیدی، برابر با ۱۹۶۱ و ۱۹۶۳ میلادی، توسط باستانشناسان آمریکایی، «فرانک هول» و «کنت فلنری»، مورد کاوش قرار گرفت.نتایج این کاوشها نشان داد که تپه علیکُش دارای سه مرحله مهم استقراری شامل بزمرده، علیکُش و محمدجعفر است؛ مراحلی که روند تحول زندگی انسانی از نخستین روستاهای کشاورزی تا شکلگیری جوامع پیچیدهتر را به خوبی نمایان میکنند.
امروز، این قطعه کوچک قیر با نقش برجایمانده از یک حصیر باستانی، تنها یک شیء موزهای نیست؛ بلکه سندی زنده از خلاقیت، دانش فنی و سازگاری انسان با محیط در بیش از ۹ هزار سال پیش است؛ یادگاری که نشان میدهد بسیاری از اصول معماری پایدار و استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی، ریشهای بسیار کهن در تاریخ ایران دارند.پایان پیام/
18:25 - 24 خرداد 1405