حسابِ «بازارِ معترض» از «آشوبگر» جداست
از فتوای تحریم تنباکو تا روزهای پرالتهاب انقلاب ۵۷؛ پژوهشگر تاریخ معاصر از نقش بازاریانی میگوید که هیچگاه مقابل دین و مردم نایستادند و همواره خار چشم دیکتاتورها بودند.
گروه فرهنگ خبرگزاری فارس: در طول تاریخ معاصر، بازار و بازاریان همواره در کنار روحانیت و مردم علیه استبداد مبارزه کردهاند. این پیوند، نه مقطعی بوده و نه احساسی؛ بلکه ریشهدار، عمیق و ساختاری است. در تاریخ معاصر ایران، هیچگاه شاهد آن نبودهایم که بازار بخواهد مقابل دین، دیانت یا منافع مردم بایستد. برعکس، هر جا پای حمایت از مردم، جریان انقلابی و مذهبی، و مبارزه با استکبار و استبداد در میان بوده، بازار یکی از ارکان اصلی صحنه بوده است.
*از فتوای تنباکو تا آتش زدن هزاران کیسه
یکی از روشنترین نمونههای این همراهی، ماجرای تحریم تنباکوست. زمانی که میرزای شیرازی، مرجع تقلید، فتوای حرمت استفاده از توتون و تنباکو به هر شکلی را صادر کرد تا شاه قاجار را وادار به لغو قرارداد استعماری با انگلستان کند، بازار با تمام توان پشت این فتوا ایستاد. در منابع تاریخی آمده است که یکی از تجار، برای آنکه شرکت انگلیسی از تنباکوی موجود محروم شود، دوازده هزار کیسه تنباکو را آتش زد. این اقدام نشان میدهد بازار در بزنگاهها فقط همراهی لفظی نداشت، بلکه حاضر بود هزینههای سنگین بدهد.در دوران مشروطه نیز بازار نقشی فعال و اثرگذار در تحولات سیاسی ایفا کرد. بازاریان در کنار روحانیت و مردم، جزو پایههای اصلی این جنبش بودند و حضور آنها در سازماندهی اعتراضات و حمایت از مطالبات مردمی، نقشی تعیینکننده داشت. بدون نقشآفرینی بازار، بسیاری از تحولات مشروطه اساساً قابل تصور نبود. حسین اصغری، پژوهشگر تاریخ معاصر، میگوید که «در دوره رضاشاه نیز بازار در مقاطع مختلف تاریخی در کنار روحانیت و مردم ایستاد. از ماجرای طرح جمهوری رضاخانی گرفته تا اعتراض به اهانت و سیلی زدن به شهید مدرس، نماینده مردم در مجلس.در بلوای نان و کمبود خوار و بار سال ۱۳۰۴ شمسی، در ماجرای رواج کلاه پهلوی در سال ۱۳۰۶ و در اعتراض به قانون منع حجاب، بازار واکنش منفی نشان داد. در موضوع منع حجاب، بهجز برخی فروشندگان لوازم آرایشی و لباسهای جدید، تجار، کسبه و مغازهداران در کنار مردم و روحانیت ایستادند و مخالفت خود را نشان دادند.»
نهضت ملی شدن نفت و اقتصاد بدون نفت
بازار در نهضت ملی شدن صنعت نفت نیز نقشی جدی و مؤثر ایفا کرد؛ نقشی که کمتر به آن پرداخته شده است. زمانی که در دوران نخستوزیری دکتر مصدق، نفت ایران تحریم شد، این بازاریان بودند که با گسترش صادرات غیرنفتی، فشار تحریمها را تا حدی خنثی کردند.آمارها نشان میدهد صادرات غیرنفتی کشور از ۴۳۹۰ میلیارد ریال در سال ۱۳۳۰ به ۸۴۲۵ میلیارد ریال در سال ۱۳۳۲ رسید. به عبارت دیگر، برای اولینبار ـ و شاید آخرین بار در تاریخ مکتوب اقتصاد ایران، تراز تجاری کشور بدون نفت و به همت بازاریان مثبت شد.در نهضت امام خمینی (ره) و پیروزی انقلاب اسلامی، نقش بازار کاملاً روشن و غیرقابل انکار است. از اعتراضات، اعتصابات و تظاهرات در برابر انقلاب سفید، دستگیری امام و حمله به فیضیه گرفته تا دوران تبعید، مراسم چهلم شهدا، واکنش به کشتار ۱۷ شهریور و تأمین هزینههای مالی انقلاب.بازاریان همچنین در رسیدگی به خانوادههای زندانیان سیاسی نقش مهمی داشتند و حضوری فعال و همهجانبه در نهضت اسلامی امام (ره) ایفا کردند.این همراهی البته بدون هزینه نبود. بازاریان در مقاطع مختلف خسارات زیادی متحمل شدند. در دورههایی که حکومت نظامی و منع عبور و مرور برقرار بود، مغازههای آنان مورد دستبرد قرار میگرفت، اما حکومت واکنشی نشان نمیداد. حتی میتوان گفت حاکمیت از هر ضربهای که به بازار وارد میشد، خرسند بود.
*از همدلیهایی که در تاریخ ماندگار شد تا ترس شاه
در کنار این فشارها، صحنههای زیبایی از همدلی و همکاری بازاریان در تاریخ ثبت شده است. یکی از نمونههای شاخص، ماجرای بازار امام رضا (ع) در مشهد در آستانه انقلاب اسلامی است؛ زمانی که کاسبان و مغازهداران در اعتراض به رژیم پهلوی چند روز مغازههای خود را بستند.در همان حال، از همصنفیها و سایر کسبه خواستند اگر در این مدت چکی دارند، در وصول آن کمی دست نگه دارند تا اعتصابات به نتیجه برسد و دیگران دچار آسیب نشوند.
از نگاه حسین اصغری، «بازار» در ایران صرفاً یک نهاد اقتصادی نبوده، بلکه در تاریخ معاصر نقش یک کنشگر اجتماعی ـ سیاسی سازمانیافته را ایفا کرده است. «پیوند ساختاری بازار با روحانیت که حتی در قرار گرفتن بازار در کنار مسجد جامع کنشگری میکند استقلال نسبی از دولت و شبکههای مالی و صنفی منسجم، باعث شده بازاریان در بزنگاههای تاریخی نقش تعیینکنندهای داشته باشند.همین ویژگیها باعث نگرانی دائمی شاه پهلوی از بازار شده بود. او بازار را تهدیدی جدی میدانست، تحقیرش میکرد و آن را نماد عقبماندگی و مانعی در برابر مدرنیته معرفی میکرد.اما بهواقع، در جامعهای که وسایل ارتباط جمعی، احزاب سیاسی و نهادهای مدنی وجود نداشت، بازار در کنار روحانیت نقش شبکه خبری، وسیله ارتباط جمعی و واسطه میان جامعه و سیاست را ایفا میکرد. تعطیلی بازار، حتی غیرسیاسیترین افراد جامعه را متوجه وجود یک اعتراض میکرد و آنها را به پرسش و کنجکاوی وامیداشت.»
*تفکیک اعتراض از اغتشاش
اصغری تاکید دارد که «حساب بازار و بازاری در طول تاریخ معاصر روشن و پاک است. به تعبیر رهبر انقلاب، با بازاریانی که بهحق اعتراض دارند باید گفتوگو کرد، صدای آنها را شنید و به مطالباتشان رسیدگی کرد؛ اما اغتشاشگر داستانی جداگانه دارد و باید با او برخورد کرد.»پایان پیام/#تفاوت_اعتراض_اغتشاش#اعتراض_بازاریان #خیابان #اغتشاش #تاریخ #پهلوی #شاه #رژیم_صهیونیستی
20:02 - 18 دی 1404
0 بازدید