"هویت دوگانه ، وفاداری واحد" روایت عرب ایرانی از پیوند قومیت، مذهب و ملیت در تقابل تمدنی ایران و غرب
مقدمه ؛ در شرایطی که تحولات منطقهای و جهانی بیش از گذشته از سطح منازعات صرفاً سیاسی و امنیتی عبور کرده و به عرصه تقابلهای هویتی، تمدنی و گفتمانی وارد شده است، بازخوانی جایگاه اقوام ایرانی در حفظ انسجام ملی و شکلدهی به هویت ایرانی_اسلامی، اهمیتی دوچندان یافته است. در جهان امروز، ملتها تنها در میدانهای ژئوپلیتیکی با یکدیگر رقابت نمیکنند، بلکه روایتها، هویتها و الگوهای تمدنی نیز به بخش مهمی از میدان رویارویی تبدیل شدهاند؛ عرصهای که در آن، مسئله «بازنمایی هویت» و «وفاداری ملی» نقشی تعیینکننده در معادلات منطقهای و بینالمللی ایفا میکند.در همین راستا، نشست تخصصی «ایران، غرب و مسئله هویت؛ از منازعه ژئوپلیتیک تا تقابل تمدنی» به همت «موسسه تاریخ و فرهنگ دیار کهن» برگزار شد تا ابعاد مختلف پیوند هویت قومی، هویت دینی و هویت ملی در جامعه عربهای ایران مورد بررسی قرار گیرد. در این نشست، دکتر ناصر سودانی با تمرکز بر تجربه تاریخی عربهای ایران، نقش آنان در تحولات سیاسی و اجتماعی کشور و همچنین نحوه مواجهه غرب با جهان اسلام و جمهوری اسلامی ایران، ابعاد مختلف این تقابل تمدنی را تشریح کرد.هویت چندلایه ایرانی؛ از پیوند اعتقاد، قومیت و ملیت تا نفی تعارض هویتیدر بخش نخست این نشست، دکتر ناصر سودانی با تشریح مفهوم هویت در جامعه عربهای ایران، تأکید کرد که هویت انسان از سه مؤلفه اصلی «هویت اعتقادی»، «هویت قومی» و «هویت ملی» تشکیل شده و عرب ایرانی را نمیتوان صرفاً در قالب یک مؤلفه قومی یا زبانی تحلیل کرد.
وی با اشاره به اینکه اکثریت عربهای خوزستان مسلمان و شیعه هستند، اظهار داشت: هویت اعتقادی یکی از اصلیترین عناصر پیوند عربهای ایران با ساختار فرهنگی و اجتماعی کشور است، هرچند در میان آنان اقلیتهایی از اهل سنت، مسیحیان و دیگر گروهها نیز حضور دارند.سودانی دومین مؤلفه را هویت قومی دانست و افزود: ایران کشوری متشکل از قومیتهای گوناگون است؛ از عرب و ترک و ترکمن تا بختیاری و دیگر اقوام که همچون نقشها و رنگهای متنوع یک فرش، هویت ملی ایران را شکل دادهاند.وی در ادامه، هویت ملی را عامل پیوند همه فرزندان یک سرزمین توصیف کرد و تصریح نمود: عرب ایرانی در قومیت و زبان با جهان عرب اشتراک دارد، اما در هویت ملی، ایرانی است و تعلق خود را به این سرزمین تعریف میکند.این کارشناس مسائل هویتی با طرح مفهوم «دوگانگی بدون تعارض» اظهار داشت: عرب ایرانی دارای دوگانگی هویتی است، نه تضاد هویتی؛ او هم به قومیت عربی خود افتخار میکند و هم به ایرانی بودنش.وی در ادامه با انتقاد از برخی نگاههای تقلیلگرایانه نسبت به عربهای ایران افزود: از یکسو برخی دولتهای عربی تصور میکنند تعلق عرب ایرانی به جهان عرب بیش از وطنش است و از سوی دیگر برخی جریانهای داخلی نیز وفاداری او به ایران را زیر سؤال میبرند، در حالی که هر دو نگاه اشتباه است.
از جهاد عشایر تا دفاع مقدس؛ روایت تاریخی وفاداری عربهای ایران • یکی از مهمترین محورهای این نشست، بازخوانی نقش تاریخی عربهای خوزستان در دفاع از تمامیت ارضی و منافع ملی کشور بود. دکتر سودانی با اشاره به جنگ جهانی اول،مقاومت عشایر عرب خوزستان در جنگ المنیور، در برابر ارتش بریتانیا را یکی از مهمترین جلوههای پیوند هویت اسلامی و ایرانی دانست.وی اظهار داشت: در جریان جنگ جهانی اول، زمانی که بریتانیا قصد داشت ایران را به پلی برای رسیدن به عراق تبدیل کند، عشایر عرب خوزستان با وجود امکانات محدود و سلاحهای ابتدایی، در برابر این تجاوز ایستادگی کردند.به گفته وی، این مقاومت در پاسخ به فتوای جهاد آیتالله العظمی سید محمدکاظم یزدی طباطبایی شکل گرفت و عشایر عرب در این مسیر صدها شهید و هزاران مجروح تقدیم کردند.سودانی همچنین به نقش عربهای خوزستان در دوران انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: «در دوران مبارزه علیه رژیم پهلوی، بخشی از ارتباط میان امام خمینی رحمهالله در نجف و نیروهای انقلابی داخل ایران از طریق روحانیون و مبارزان عرب خوزستان برقرار میشد.وی در ادامه به مقاومت زنان عرب خوزستان در برابر سیاست کشف حجاب رضاشاه اشاره کرد و افزود: زنان عرب برای حفظ هویت دینی و فرهنگی خود حتی موهایشان را گلآلود میکردند تا تسلیم سیاستهای تحمیلی نشوند.
نقش تعیینکننده عربهای ایران در دفاع مقدس و مقاومت منطقهای• دکتر سودانی جنگ تحمیلی هشتساله را یکی از مهمترین عرصههای اثبات وفاداری عربهای ایران دانست و تصریح کرد: رژیم بعث عراق تلاش میکرد با تکیه بر اشتراکات قومی، عربهای ایران را به سمت خود جذب کند، اما عربهای خوزستان نهتنها به این پروژه نپیوستند، بلکه در صف نخست دفاع از ایران قرار گرفتند.وی تأکید کرد: عربهای خوزستان نسبت به جمعیت خود، از بالاترین آمار شهدا برخوردار بودند و در بسیاری از مأموریتهای ویژه، عملیاتهای حساس و فعالیتهای اطلاعاتی و میدانی حضور فعال داشتند.سودانی با اشاره به شخصیتهایی چون شهید علی هاشمی و علی شمخانی، خاطرنشان کرد که عربهای ایران در حساسترین سطوح نظامی، امنیتی و سیاسی کشور نقشآفرینی کردهاند که این امر ناشی از وفاداری عربهای ایران و اعتماد حاکمیت به آنها است.وی افزود: این حضور نشان داد که تعلق قومی عربهای ایران هرگز در تعارض با هویت ملی و اعتقادی آنان قرار ندارد.شرقشناسی و تقابل تمدنی؛ بازخوانی نگاه غرب به ایران و جهان اسلام در بخش دیگری از این نشست، دکتر سودانی به تحلیل نظریه شرقشناسی ادوارد سعید و نسبت آن با نوع مواجهه غرب با ایران و جهان اسلام پرداخت.وی با اشاره به دیدگاههای ادوارد سعید اظهار داشت: نگاه غرب به شرق و جهان اسلام، نگاهی مبتنی بر سلطه، بهرهکشی و استعمار است و غرب تلاش کرده جوامع اسلامی را بهعنوان جوامعی عقبمانده و نیازمند کنترل بازنمایی کند.به گفته وی، بیداری ملتهای شرق و شکلگیری قدرتهای مستقل در جهان اسلام، ساختار سلطه غرب را با چالش مواجه کرده و به همین دلیل، غرب همواره در تلاش برای مهار جهان اسلام بوده است.
سودانی همچنین با اشاره به نظریات ساموئل هانتینگتون، فوکویاما و آلوین تافلر تصریح کرد: بسیاری از نظریهپردازان غربی، آینده جهان را عرصه رویارویی تمدنی میان غرب و جهان اسلام توصیف کردهاند و معتقدند درگیریهای آینده بیش از آنکه نظامی یا اقتصادی باشند، ماهیتی هویتی و تمدنی خواهند داشت.وی مخالفت غرب با جمهوری اسلامی ایران را نیز در همین چارچوب تحلیل کرد و افزود: نگرانی اصلی غرب صرفاً مسئله هستهای یا توان نظامی ایران نیست، بلکه شکلگیری یک قدرت مستقل تمدنی در منطقه است.عرب ایرانی در قلب نبرد تمدنی و هندسه مقاومتسودانی در ادامه سخنان خود، جایگاه عرب ایرانی را در معادلات منطقهای و تقابلهای تمدنی تشریح کرد و اظهار داشت: عرب ایرانی مسلمان و معتقد به مبانی انقلاب اسلامی، خود را در قلب این نبرد تمدنی میبیند.وی با تأکید بر مؤلفههایی چون عزتمداری، فرهنگ عاشورایی و روحیه مقاومت افزود: عرب ایرانی بهجای پیوستن به پروژههای وابسته به غرب، در جبههای قرار گرفته که آن را جبهه عزت، کرامت، شرافت و مقاومت میداند.به گفته وی، زن و مرد عرب ایرانی در سالهای گذشته، چه در میدان دفاع مقدس و چه در عرصههای اجتماعی و سیاسی، نشان دادهاند که خود را بخشی از هویت ملی و مقاومت منطقهای میدانند.انتقاد از برخی دولتهای عربی و هشدار نسبت به آینده منطقه در بخش پایانی این نشست، دکتر سودانی با انتقاد از عملکرد برخی دولتهای عربی منطقه تصریح کرد: امروز ایالات متحده آمریکا از هزاران کیلومتر دورتر به منطقه آمده و از خاک و پایگاههای برخی کشورهای عربی برای عملیات علیه ایران استفاده میکند.
وی افزود: وقتی از این مناطق علیه فرماندهان، شهروندان و کودکان ما عملیات انجام میشود، پاسخ به محل آغاز حمله، یک حق مشروع دفاعی است.سودانی تأکید کرد که این مسئله به معنای دشمنی با ملتهای عربی نیست، بلکه واکنشی به استفاده دشمن از خاک این کشورها علیه ایران است.وی همچنین هشدار داد:اگر پروژه سلطهطلبانه علیه ایران به نتیجه برسد، کشورهای عربی منطقه نیز در مراحل بعدی هدف قرار خواهند گرفت.در پایان این نشست ؛ دکتر ناصر سودانی با تأکید بر ضرورت تحلیل هویتی و تمدنی روابط ایران و غرب، تصریح کرد که تقابل امروز صرفاً محدود به عرصه سیاست و امنیت نیست، بلکه در لایههای عمیقتر فرهنگی، تمدنی و گفتمانی جریان دارد.مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که تجربه تاریخی عربهای ایران، نمونهای روشن از چندلایه بودن هویت ملی در ایران است؛ هویتی که در آن، قومیت، ملیت و اعتقاد دینی نه در تعارض، بلکه در پیوند و همافزایی با یکدیگر قرار دارند.همچنین تأکید شد که فهم دقیقتر تحولات منطقهای و روابط ایران و غرب، نیازمند توجه به مسئله روایت، بازنمایی هویت و نقش مؤلفههای تمدنی در شکلدهی به کنشهای سیاسی و اجتماعی است؛ مسئلهای که در جهان معاصر به یکی از مهمترین میدانهای منازعه تبدیل شده است.
13:45 - 2 خرداد 1405