توافق هم بشود برنامه ای برای زنان نداریم
صحنه این شبها را امام، سالها پیش دیده بود
«اصلاً نمیشود نقش زنان را محاسبه کرد... اول کسی که این نقش را فهمید، امام بزرگوار ما بود.» رهبر شهیدمان سالها پیش با این جمله، از نگاهی سخن گفتند که به اعتقاد او امام خمینی(ره) پیش از بسیاری از خواص و نخبگان زمان خود آن را درک کرده بود؛ نگاهی که زنان را یکی از ارکان اصلی صحنههای اجتماعی و تاریخی میدانست.
گروه فرهنگ_حماسه و مقاومت: امروز و باگذشت بیش از ۹۰ شب از آغاز جنگ تحمیلی سوم، تصاویر حضور زنان ایرانی در تجمعات و برنامههای میدانی بار دیگر این نکته را به یاد میآورد؛ زنانی که بسیاری از آنان همراه نوزادان و کودکان خردسال خود هر شب در میدان حاضر میشوند و نقشآفرینی اجتماعی را به بخشی از زیست روزمره خود تبدیل کردهاند. حضوری که این پرسش را پررنگتر میکند که امام خمینی (ره) چه نگاهی به جایگاه زنان در جامعه داشت و چرا رهبر شهیدمان معتقد بود «اول کسی که نقش زنان را فهمید، امام بود»؟
به مناسبت سی و هفتمین سالگرد ارتحال بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، خبرگزاری فارس در گفتوگویی با عاطفه خادمی، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، به بازخوانی اندیشه امام خمینی (ره) درباره زنان و نسبت آن با مسائل و واقعیتهای امروز جامعه ایران پرداخته است. مشروح این گفتوگو را در ادامه میخوانید:
فارس: اگر امروز امام خمینی(ره) در میان ما بود، فکر میکنید درباره مهمترین مسئله زنان ایرانی چه دغدغهای را مطرح میکرد؟خادمی: اگر بخواهیم از منظر منظومه فکری امام خمینی (ره) به این سؤال پاسخ دهیم، به نظر میرسد مهمترین دغدغه ایشان همچنان مسئله «کرامت زن» باشد. کرامتی که صرفاً یک مطالبه اجتماعی یا حقوقی نیست، بلکه ریشه در نگاه اسلام به انسان و انسانشناسی دارد.در اندیشه امام، زن پیش از آنکه یک نقش اجتماعی یا خانوادگی داشته باشد، یک انسان دارای کرامت الهی است. به همین دلیل کرامت زن همه ابعاد وجودی او را در برمیگیرد؛ از رشد فردی و معنوی گرفته تا حضور اجتماعی و اثرگذاری فرهنگی.اگر امروز امام در میان ما بود، احتمالاً بیش از هر چیز بر این نکته تأکید میکرد که جامعه زنان بتواند در چارچوب همین کرامت انسانی، ظرفیتهای خود را در مسیر تحقق انسان کامل و جامعه مطلوب اسلامی بروز دهد.
فارس: میان «زن انقلابی» در ادبیات سالهای نخست انقلاب و «زن موفق» در ادبیات امروز چه تفاوتی وجود دارد؟ آیا این دو قابلجمع هستند؟خادمی: در واقع با دو مفهوم متفاوت روبهرو هستیم که هر کدام از یک جهان معنایی خاص تغذیه میشوند. «زن انقلابی» مفهومی است که از گفتمان انقلاب اسلامی برآمده و شاخصهای خود را از همان منظومه فکری میگیرد. در سالهای نخست انقلاب، زن انقلابی در حقیقت همان الگوی زن موفق از منظر انقلاب اسلامی بود. اما در دهههای بعد، مفهوم «زن موفق» تا حدی تحتتأثیر ادبیات جهانی قرار گرفت. موفقیت بیشتر با شاخصهایی مانند تحصیلات، اشتغال، ثروت، جایگاه اجتماعی و دستاوردهای فردی تعریف شد.البته این به معنای تعارض این دو مفهوم نیست. زن انقلابی نیز میتواند تحصیلکرده، موفق، اثرگذار و دارای پیشرفت فردی باشد. تفاوت اصلی در «جهتگیری» است.زن انقلابی فعالیتهای خود را در چارچوب یک نگاه تمدنی، دینی و تکلیف محور تعریف میکند، اما زن موفق در ادبیات رایج جهانی بیشتر بر محور تحقق فردی و شاخصهای مدرن موفقیت ارزیابی میشود.
فارس: آیا میتوان گفت برخی از سیاستها و برداشتهایی که در دهههای اخیر به نام اندیشه امام درباره زنان مطرح شده، الزاماً با نگاه خود ایشان منطبق نبوده است؟خادمی: بله، این مسئله قابلانکار نیست. یکی از چالشهای جدی در فهم اندیشه امام و سایر رهبران انقلاب، فقدان نگاه منظومهای است.گاهی افراد بخشی از سخنان یا مواضع را جدا از کلیت منظومه فکری امام میبینند و بر اساس آن برداشتهایی ارائه میکنند که الزاماً با نگاه جامع ایشان منطبق نیست.طبیعی است که در طول زمان، اجتهادها، تفسیرها و برداشتهای مختلفی شکل بگیرد؛ اما هرچه از چارچوب منظومه فکری امام فاصله بگیریم، احتمال خطا در فهم اندیشه ایشان بیشتر میشود.
فارس: امام خمینی(ره) بارها بر حضور اجتماعی زنان تأکید کردهاند. به نظر شما اگر امروز بخواهیم این دیدگاه را ترجمه کنیم، مهمترین مصداق آن چیست؟خادمی: به نظر من ترجمه امروزی حضور اجتماعی زنان، نقشآفرینی آگاهانه در جبهه حق است. حضور اجتماعی صرفاً به معنای حضور فیزیکی در عرصههای مختلف نیست. امروز زن مسلمان باید بتواند مرز میان حق و باطل را تشخیص دهد و در حمایت از جریان حق ایفای نقش کند.در این معنا، حضور اجتماعی با مسئولیتپذیری و تکلیفمداری پیوند میخورد. زن مسلمان صرفاً یک ناظر اجتماعی نیست، بلکه یک کنشگر مسئول در تحولات جامعه است.
فارس: شما در مطالعات خود به چه شکاف یا فاصلهای میان متن سخنان امام و روایتهای رایج از اندیشه ایشان درباره زنان رسیدهاید؟ خادمی: مهمترین فاصلهای که مشاهده میکنم به مسئله «عمق اثرگذاری زنان» بازمیگردد. در اندیشه امام، زنان صرفاً یکی از گروههای اجتماعی نبودند؛ بلکه از عوامل اصلی تحقق انقلاب اسلامی محسوب میشدند. ایشان بارها بر این نکته تأکید کردند که زنان نقشی تعیینکننده در پیروزی و تداوم انقلاب دارند. اما گاهی این نگاه عمیق و راهبردی به نقش زنان تقلیل پیدا کرده و صرفاً به برخی نقشهای محدود اجتماعی فروکاسته شده است.درحالیکه از منظر امام، زنان در همه سطوح جامعه، از عرصه تصمیمسازی تا میدان عمل، ظرفیت اثرگذاری دارند و همین نگاه یکی از مهمترین وجوه تمایز اندیشه ایشان است.
فارس: اگر بخواهید فقط یک جمله یا یک موضع امام را که کمتر دیده شده اما برای نسل جدید زنان اهمیت دارد برجسته کنید، آن چیست و چرا؟خادمی: به نظر من یکی از مهمترین جملات امام این بود که فرمودند: «ما نمیگوییم زن باید در خانه بنشیند؛ زن باید در جامعه نقشآفرینی داشته باشد.»شاید امروز این جمله بدیهی به نظر برسد، اما باید توجه داشت که امام این سخن را در چه شرایط تاریخی مطرح کردند.در دورانی که حتی بسیاری از نگاههای مدرن هنوز به زن بهعنوان یک کنشگر مؤثر اجتماعی نگاه نمیکردند، امام از حضور فعال و اثرگذار زنان سخن گفتند. این جمله هنوز همظرفیتهای تحلیلی فراوانی دارد و میتواند مبنای گفتوگوهای جدی درباره نقش زنان در جامعه باشد.
فارس: آیا اندیشه امام درباره زنان را باید محصول شرایط انقلاب دانست یا ظرفیت آن را دارد که برای مسائل زنان در قرن جدید نیز پاسخهایی ارائه کند؟خادمی: اندیشه امام درباره زنان صرفاً محصول شرایط انقلاب نبود. این نگاه از یک جهانبینی توحیدی و یک منظومه فکری عمیق سرچشمه میگیرد. در این منظومه، انسان مؤمن و انقلابی ـ چه زن و چه مرد ـ کارگزار تحقق حق در جامعه است.بنابراین این اندیشه محدود به یک دوره تاریخی خاص نیست و میتواند همچنان برای مسائل زنان در دورههای مختلف الهامبخش و راهگشا باشد.
فارس: دختران دهه هشتاد و نود معمولاً تجربهای از فضای انقلاب ندارند. برای گفتوگو با این نسل، کدام بخش از نگاه امام درباره زنان قابلیت بازخوانی بیشتری دارد؟خادمی: به نظرم روایت تاریخی نقش زنان در شکلگیری انقلاب اسلامی میتواند برای این نسل بسیار جذاب باشد.اگر بتوانیم نشان دهیم که امام در همان سالهای پرتلاطم انقلاب چگونه به زنان نگاه میکردند و چه جایگاهی برای آنان قائل بودند، بسیاری از سوءبرداشتها برطرف خواهد شد.نسل جدید وقتی ببیند امام در اوج مبارزات سیاسی و اجتماعی، زنان را یکی از بازیگران اصلی تحولات میدانستند، بهتر میتواند با این اندیشه ارتباط برقرار کند.
فارس: اگر قرار باشد یک گفتوگوی مستقیم میان دختران جوان امروز و امام خمینی (ره) شکل بگیرد، فکر میکنید مهمترین سؤال آنها چه خواهد بود؟خادمی: شاید مهمترین سؤال این خواهد بود که آیا امام از وضعیت امروز زنان در جمهوری اسلامی رضایت دارند یا نه؟دختران امروز احتمالاً میخواهند بدانند امام سطح کنشگری، نقشآفرینی و حضور اجتماعی زنان در انقلاب اسلامی را چگونه ارزیابی میکنند و تا چه اندازه آن را منطبق با آرمانهای اولیه انقلاب میدانند.
فارس: در یک جمله، مهمترین میراث فکری امام برای زنان ایرانی چیست؛ چیزی که هنوز هم محل مناقشه و بحث است؟ خادمی: مهمترین میراث فکری امام، ارائه یک خوانش جدید از نقش و جایگاه زن در حیات اجتماعی است. خوانشی که زن را در عین حفظ هویت انسانی، خانوادگی و دینی، بهعنوان یک عنصر اثرگذار در ساخت جامعه و تاریخ معرفی میکند.شاید هنوز هم بسیاری از بحثها و مناقشات درباره زنان به همین نقطه بازگردد؛ اینکه تا چه اندازه میتوان این تصویر متعالی از زن را در عرصه فردی، خانوادگی و اجتماعی محقق کرد. این پرسش همچنان زنده است و به همین دلیل اندیشه امام درباره زنان همچنان موضوعی برای گفتوگو و بازخوانی باقیمانده است.پایان پیام/#امام_خمینی#زن#رهبر_شهید #تجمع_شبانه
09:06 - 12 خرداد 1405