دوئل دو ديدگاه درباره نمایشگاه کتاب
اردیبهشت برای نشر ایران با نمایشگاه کتاب گره خورده است. این رویداد از دوران کرونا تا امروز، شکل تازهای را در قالب نمایشگاه مجازی کتاب تجربه کرده است.
به گزارش خبرگزاری فارس به نقل از ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، اردیبهشت برای بسیاری از اهالی نشر، نویسندگان، کتابفروشان و کتابخوانها فراتر از یک ماه در تقویم معنا پیدا کرده و بهنوعی قرار سالانه تبدیل شده است.نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران سالهاست در حافظه فرهنگی ایرانیان با اردیبهشت همراه است؛ ماهی که خیابانهای شهر شلوغ میشود، ناشران تازهترین کتابهایشان را روی میز میگذارند و مخاطبان با فهرستهای بلندبالای خرید راهی نمایشگاه میشوند.البته نمایشگاه کتاب تهران همیشه در اردیبهشت برگزار نمیشد. در سالهای ابتدایی، این رویداد در مقاطعی در آبانماه نیز برگزار میشد؛ زمانی که نمایشگاه هنوز جایگاه خود را بهعنوان مهمترین رویداد نشر کشور تثبیت نکرده بود. بعدها اردیبهشت به زمان ثابت نمایشگاه تبدیل شد؛ ماهی که با تقویم آموزشی و دانشگاهی همخوانی بیشتری داشت و شرایط آبوهوایی آن، امکان حضور گستردهتر مخاطبان را فراهم میکرد.در طول دههها، نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران به یک مناسبت فرهنگی فراتر از یک بازار بزرگ فروش کتاب بدل شده است. این رویداد هم محل عرضه و فروش بوده، هم دیدار و گفتوگو، هم رونمایی و نشست و هم نوعی جشن سالانه کتاب. چند سال پیش، همهگیری کرونا این نظم تثبیتشده را بر هم زد.
از بحران کرونا تا شکلگیری یک تجربه تازهنمایشگاه کتاب برای بسیاری از ناشران، بهویژه ناشران کوچکتر و شهرستانی، فقط یک رویداد فرهنگی نیست؛ بخشی مهم از گردش مالی سالانه آنها را تشکیل میدهد. با شیوع کرونا و حذف تجمعهای بزرگ، صنعت نشر نیز مانند بسیاری از حوزههای فرهنگی با این پرسش روبهرو شد که اگر نمایشگاه برگزار نشود، چه بر سر چرخه فروش ناشران و دسترسی مخاطبان به کتاب میآید. در چنین شرایطی، ایده برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران شکل گرفت؛ پاسخی عملی به یک بحران واقعی.نمایشگاه مجازی از ابتدا بهعنوان جایگزین دائمی نمایشگاه حضوری طراحی نشده بود. فلسفه شکلگیری آن روشن بود: حفظ پیوند میان ناشر و مخاطب در دورهای که امکان حضور فیزیکی وجود ندارد، تا مخاطب بتواند کتاب بخرد، ناشر فروش داشته باشد و چرخه نشر به کار خود ادامه دهد.این تجربه، برخلاف تردیدهای اولیه، با استقبال قابلتوجهی روبهرو شد. مخاطبانی از شهرهای مختلف که پیشتر سهمی از تجربه نمایشگاه نداشتند، حالا امکان خرید با تخفیف و دریافت کتاب از طریق پست را پیدا کردند. بسیاری از ناشران نیز دریافتند فروش آنلاین در مقیاس ملی، ظرفیتهایی دارد که پیشتر کمتر به آن توجه شده بود.
دلایل ادامه نمایشگاه مجازی کتاب پس از دوران کرونابا پایان محدودیتهای کرونایی، این پرسش مطرح شد که با وجود امکان برگزاری حضوری، چرا نمایشگاه مجازی همچنان ادامه دارد. پاسخ را باید در تجربه شش دوره گذشته جستوجو کرد. نمایشگاه مجازی کتاب بهتدریج به یک مکمل کارآمد برای نمایشگاه حضوری تبدیل شد.نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران تجربههای منحصربهفردی مانند دیدن کتابها، گفتوگو با ناشران، حضور در نشستها و لمس فضای فرهنگی را ارائه میدهد. در کنار آن، نمایشگاه مجازی کتاب مزیتهای دیگری دارد که بخش دیگری از نیازهای مخاطب و ناشر را پاسخ میدهد. نمایشگاه مجازی کتاب امکان خرید هدفمندتر را برای مخاطب فراهم میکند. کاربر میتواند با جستوجوی دقیق، کتاب موردنظرش را بر اساس ناشر، موضوع، نویسنده یا عنوان پیدا کند؛ امکانی که در فضای فیزیکی نمایشگاه میان صدها غرفه و راهرو همیشه ساده نیست. برای نمونه، دانشجویی که به دنبال منابع مشخصی در حوزه علومانسانی است، میتواند بدون صرف ساعتها زمان، کتابهای مرتبط را مقایسه و انتخاب کند.همچنین خانوادهای در شهری دور از تهران، بدون هزینه سفر، همان خدماتی را دریافت میکند که مخاطب حاضر در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران دارد.برای ناشر نیز نمایشگاه مجازی کتاب به منبعی از داده و شناخت بازار تبدیل میشود. ناشر میتواند ببیند کدام کتابها بیشتر دیده شدهاند، کدام موضوعات فروش بالاتری داشتهاند، از چه استانها و شهرهایی سفارش ثبت شده و الگوی خرید مخاطب چگونه تغییر کرده است. این دادهها برای برنامهریزی نشر اهمیت بالایی دارد.
مثلاً ناشری که متوجه میشود آثار کودک در استانهای خاص استقبال بیشتری داشته، میتواند در چاپهای بعدی یا برنامه توزیع خود تصمیم دقیقتری بگیرد. یا ناشری که میبیند کتابی کمتر شناختهشده در فروش آنلاین موفق بوده، میتواند روی تبلیغات آن سرمایهگذاری بیشتری انجام دهد.به همین دلیل، نمایشگاه مجازی کتاب در چند دوره اخیر درکنارنمایشگاه بینالمللی کتاب تهران به عنوان بازوی مکمل ادامه پیداکرد.دلیل برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب در اردیبهشت ۱۴۰۵امسال اما شرایط متفاوت است. در حالی که اردیبهشت همواره زمان برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران بوده، تصمیم به برگزاری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب بار دیگر بحثهایی را ایجاد کرده است. برخی این تصمیم را به مشکلات اقتصادی ناشران و کاهش قدرت خرید مردم نسبت میدهند. هرچند شرایط اقتصادی صنعت نشر و مخاطبان واقعیتی انکارناپذیر است، اما تقلیل این تصمیم به یک عامل اقتصادی تصویر دقیقی ارائه نمیدهد.مسئله اصلی امسال، شرایط خاص منطقهای و وضعیت آتشبس شکننده است. در فضایی که ثبات کامل وجود ندارد و هرگونه تجمع بزرگ نیازمند ارزیابیهای دقیقتر امنیتی و اجرایی است، برگزاری مجازی نمایشگاه کتاب راهحلی منطقی برای حفظ تداوم رویداد با کاهش ریسکهای غیرضروری به شمار میرود. این میان نباید فراموش شود که برگزاری سیوهفتمین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران کنسل نشده است و با توجه به شرایط عمومی کشور شورای سیاستگذاری این رویداد درباره زمان برگزاری تصمیمگیری خواهد کرد.
آنچه در برگزاری رویدادی به نام نمایشگاه کتاب اهمیت دارد، استمرار دسترسی مخاطب به کتاب و حفظ جریان فرهنگی کشور است. در چنین شرایطی، انتخاب مسیر مجازی نوعی تطبیق هوشمندانه با شرایط موجود است.تغییر شکل نمایشگاه؛ حفظ کارکرد اصلیشاید مهمترین نکته درباره نمایشگاه مجازی کتاب این باشد که تغییر شکل رویداد، به معنای ازدسترفتن کارکردهای آن نیست. نمایشگاه مجازی کتاب تهران امروز دیگر یک نسخه اضطراری محسوب نمیشود. تجربه چند سال گذشته نشان داده این قالب توانسته بخشی از نابرابریهای دسترسی را کاهش دهد، دامنه مخاطبان را گسترش دهد و امکان تحلیل دقیقتر بازار نشر را فراهم کند.در کشوری با گستره جغرافیایی ایران، همه مخاطبان امکان سفر به تهران را در ایام برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ندارند. از این منظر، نمایشگاه مجازی کتاب دسترسی به کتاب را دموکراتیکتر کرده و کتاب را از انحصار جغرافیایی خارج میکند.از سوی دیگر، تجربه خرید آنلاین کتاب، مخاطب را به سمت انتخاب آگاهانهتر سوق میدهد. او زمان بیشتری برای بررسی دارد، میتواند فهرست تهیه کند، قیمتها را بسنجد و خرید خود را مدیریت کند.نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در طول سالها بارها خود را با شرایط زمانه تطبیق داده است؛ از تغییر زمان برگزاری در دهههای ابتدایی تا جابهجایی مکان و حالا توسعه بستر مجازی.
شاید امسال سالنهای نمایشگاه شلوغ نباشند و صفهای طولانی مقابل غرفهها شکل نگیرد، اما نمایشگاه همچنان برقرار است و از مسیری دیگر به فعالیت خود ادامه میدهد. برای رویدادی که هویت آن به «دسترسی عمومی به کتاب» گره خورده، مهمتر از شکل برگزاری، حفظ همین دسترسی است. نمایشگاه مجازی در چنین موقعیتی، نشانه بلوغ یک رویداد فرهنگی است که آموخته چگونه در شرایط متفاوت، خود را بازتعریف کند. فلسفه برگزاری نمایشگاه کتاب تهران نشان داده که آنچه باید تداوم یابد، دسترسی عمومی به کتاب و استمرار جریان فرهنگی است.هفتمين نمايشگاه مجازی كتاب تهران از بیست و ششم ارديبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانيم برای ايران» در نشانی book.icfi.ir برگزار میشود.
18:12 - 29 اردیبهشت 1405
