اندیشه تمدنی امام خامنهای؛ از بعثت فردی تا بعثت اجتماعی
سید مهدی صالحی خوانساری دانشجوی دکترای روابط بینالملل، یادداشتی با عنوان «اندیشه تمدنی امام خامنهای؛ از بعثت فردی تا بعثت اجتماعی (تبیین نظریه «بعثت ملت» در گفتمان رهبری)» در ویژه نامه نخبگانی "دفاع رمضان، بعثت مردم" منتشر کرد.
برخلاف برداشتهای سطحی، تعبیر «مبعوث شدن ملت» یک شعار انتخاباتی نبود. بررسی بیانات امام شهید در سه دهه اخیر نشان میدهد که ایشان آگاهانه در حال تبیین یک مرحله جدید از تاریخ اسلام بودند. ایشان میفرمودند:«ما امروز در مرحله تحقق جامعه اسلامی هستیم... جامعهای که قرآن از آن تعبیر میکند به «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» .» (بیانات در حرم مطهر رضوی، ۱۳۹۱/۰۱/۰۱).ایشان «بعثت» را منحصر به عصر پیامبر (ص) نمیدانستند، بلکه آن را سنتی جاری در تاریخ میدیدند که هرگاه ملتی هویت الهی خود را بازیابد، مجدداً مبعوث میشود. ایشان رسالت جمهوری اسلامی را تکرار بعثت در مقیاس یک تمدن تعریف میکردند.سه رکن بعثت تمدنی از منظر امام شهید۱. رکن اول: خودسازی معنوی (بُعد فردی بعثت): بعثت جمعی بدون «بعثت درونی» افراد ممکن نیست. «برانگیختگی وجدانهای خفته» شرط اول است.۲. رکن دوم: نظامسازی اجتماعی (بُعد ساختاری): صرف برانگیختگی احساسی کافی نیست. امام شهید همواره بر ایجاد نهادهای مردمی و ساختارهای حکمرانی اسلامی اصرار داشتند.۳. رکن سوم: امتداد جهانی (بُعد صادراتی): بعثت یک ملت وقتی کامل میشود که «لِلنَّاسِ» باشد، یعنی مرزهای جغرافیایی را درنوردد و به الگویی برای سایر ملل مبدل شود.کالبدشکافی بعثت ملت ایران در شبهای پس از شهادت
حضور میدانی در جامعهبر اساس مشاهدات میدانی، آنچه در خیابانهای ایران در حال رخ دادن است، دارای چهار مؤلفه منحصربهفرد بود:خودجوشی معنوی: این اجتماعات فاقد فراخوان حزبی و سازماندهی تشریفاتی بود. مردم به یک ندای درونی پاسخ گفتند؛ ندایی که قرآن از آن به «فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ» (ذاریات: ۵۰) تعبیر میکند.تنوع هویتی در عین وحدت: حضور همزمان زنان با حجاب کامل در کنار جوانان امروزی، و اقوام گوناگون با زبانهای مختلف، نشان داد که این بعثت، یک جنبش فراگیر ملی بر اساس «ارزشهای مشترک تمدنی» بود، نه یک راهپیمایی جناحی.غلبه گفتمان بر خشونت: در تمامی این شبها، علیرغم التهاب طبیعی ناشی از فقدان رهبری، فضا کاملاً مسالمتآمیز و آمیخته با اشک و نوحه بود. این یعنی بعثت ملت ایران، نرم افزاری و فرهنگی است.بررسی حضور میدانی از منظر اندیشه سیاسی از منظر اندیشه سیاسی، آنچه در این شبها رخ داد را میتوان در قالب چند مفهوم تحلیل کرد:نخست: وجوب عینی امر به معروف در شرایط بحران هویت:حفظ نظام دین از اوجب واجبات است. بر اساس قاعده «حفظ بیضه اسلام» ، وقتی دشمن در صدد استحاله فرهنگی و حذف نمادهای تمدن اسلامی (مانند شخصیت رهبری) باشد، حضور در صحنه و اعلام وفاداری، مصداق بارز دفاع واجب و امر به معروف عینی است.دوم: نظریه «مقبولیت» در کنار «مشروعیت»: قدرت اجرایی امام و ولی فقیه به «تمکّن» و «بسط ید» مشروط است. این بسط ید جز با حضور و حمایت مردم محقق نمیشود. اجتماعات پس از شهادت، تجدید بیعت عملی با اصل ولایت فقیه و تضمینکننده استمرار قدرت نرم نظام اسلامی بود.
سوم: صیانت از نظام و ولایت حفظ نظام اسلامی از ضروریات دین است. مردمی که در خیابانها حضور یافتند، در واقع به این واجب عمل کردند و بقای نظام را تضمین نمودند.تحلیل فلسفی - الهیاتیاز منظر الهیاتی و معنوی، بعثت ملت ایران در این شبها را میتوان در قالب مفاهیم زیر تحلیل کرد:نخست: تحقق وعده الهی در نصرت:قرآن کریم میفرماید:«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (محمد: ۷).علامه طباطبایی در تفسیر این آیه (المیزان، ج ۱۸، ص ۱۴۲) میفرماید که نصرت الهی مشروط به نصرت مردم است. یعنی خداوند به کسانی یاری میرساند که خودشان در مسیر حقیقت قیام کنند و برخیزند.دوم: معامله با خداوند (بیع): قرآن کریم میفرماید:«إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» (توبه: ۱۱۱).علامه طباطبایی در المیزان (ج ۹، ص ۱۱۲) این آیه را «تجارت پرسود» مینامد. مردمی که در خیابانها حضور یافتند و اشک ریختند، در واقع معاملهای با خداوند کردند: جان و مال خود را در راه آرمانهای الهی گذاشتند.سوم: وعده الهی محبت در دلها:در میان آن همه غم و اندوه، یک وعده قرآنی بود که به جنبش مردم معنا میبخشید:«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» (مریم: ۹۶).این آیه نشان میدهد که چرخه عزت مؤمنان یک حلقه متصل الهی است که مرگ افراد آن را قطع نمیکند، بلکه محبت را در دلها جاریتر میسازد.
درسآموختهها و راهبردها: درسهای تمدنی یک وداع باشکوه۱. بقای تمدن در گرو مشارکت عمومی است:تمدنی که مردم آن غایب باشند، موزه است نه یک موجود زنده. شبهای اخیر نشان داد مردم ایران همچنان «مخاطب فعال» تاریخ خود هستند.۲. تولید قدرت نرم از دل بحران:در حالی که رسانههای دشمن از «فروپاشی» سخن میگفتند، این اجتماعات میلیونی بزرگترین عملیات قدرت نرم در سالهای اخیر بود.۳. ضرورت تقویت شبکههای اجتماعی ایمانمحورمساجد، هیئات مذهبی و گروههای جهادی که در این شبها مثل عقبههای لجستیک یک سپاه فرهنگی عمل کردند، باید به عنوان «حلقههای میانی» تمدنساز تقویت شوند. این شبکهها مصداق آیه «يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ» هستند.۴. امتداد جهانی: از بعثت ملی تا بعثت موعوداین حرکت، پایانی بر یک مقطع نیست؛ بلکه آغاز یک بیداری جدید در جهان اسلام است. این بعثت، پیشنمایش و مانور آمادگی برای بعثت جهانی موعود است که در آن:«وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ» (قصص: ۵).
جمع بندیآنچه در این شبهای اخیر در خیابانهای ایران اسلامی شاهد بودیم، نه یک رویداد سیاسی مقطعی بلکه تجلی یک اصل قرآنی و روایی بود.مفهوم «مبعوث شدن ملتها» ریشه در آیات قرآن کریم دارد. آیات متعددی از جمله آیه ۱۰۴ سوره آلعمران و آیه ۱۱۰ همان سوره، برانگیختگی جمعی امتها را اثبات میکنند.این مفهوم با نگاه تمدنی و جامعالنظر امام خامنهای کاملاً سازگار است و نمود عینی آن را در دو مقطع تاریخی میتوان مشاهده کرد: انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ و اجتماعات عظیم پس از شهادت معظمله.آنچه در بیش از شصت شب پس از شهادت شاهد بودیم، مصداقی بارز از بعث ملت بود. مردم با ارادهای جمعی و معنوی به خیابانها آمدند و این حرکت، نشاندهنده عمق ایمان و آگاهی مردم ایران بود.این بعثت، مقدمهای برای بعثت جهانی صلح به رهبری حضرت حجت(عج) است و این امیدواری وجود دارد که این جنبش تمدنی منجر به صلح عالمگیر حقیقی شود.
14:24 - 3 مه 2026
0 بازدید
