نقش حزب توده در بسترسازی برای کودتای ۲۸ مرداد
ابوالقاسم لباسچی، از فعالان بازار و نزدیکان جبههٔ ملی، در مصاحبه با پروژهٔ تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، فضای ملتهب تهران را در آستانهٔ کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تشریح میکند.
به گزارش خبرگزاری فارس به نقل از پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در این بخش از مصاحبهٔ تاریخ شفاهی دانشگاه هاروارد، ابوالقاسم لباسچی (از فعالان سیاسی نزدیک به جبههٔ ملی و بازار تهران) روایتی از فضای پرتنش تابستان ۱۳۳۱ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ارائه میدهد. او با نگاهی آسیبشناسانه، تشنجآفرینی مداوم دو سویهٔ دربار و حزب توده را زمینهساز ناامنی روانی و اجتماعی آن روزها میداند و معتقد است که تکرار هشدارهای توخالی دربارهٔ کودتا از سوی حزب توده، نهتنها مردم را نسبت به وقوع واقعی آن بیتفاوت و بهتزده کرد، بلکه عملاً بستر را برای موفقیت کودتا آماده ساخت. او تأکید میکند که حزب توده با وجود سازمانیافتگی نسبی، نفوذی در بازار نداشت و در روز کودتا هیچ عکسالعملی از خود نشان نداد در حالیکه پیشتر با شایعهپراکنی هدفمند، امکان غافلگیری افکار عمومی را از میان برده بود. لباسچی در پایان، با صراحت، نقش اصلی را در پیروزی کودتا نه به دربار، بلکه به حزب توده نسبت میدهد چراکه به باور او، حزب توده با ایجاد آمادگی محیطی، قدرت واکنش جامعه را تضعیف کرد و میدان را برای نیروهای کودتا هموار ساخت.
متن خاطره:خلاصه مملکت را بعد از سی تیر اینها در یک حالت تشنج انداختند و آن به آن حادثه میآفریدند. همین حزب توده و دربار. دعوا ایجاد میکردند، اعتصاب به وجود میآوردند. توی اعتصابات جوری میکردند که دو گروه به هم میریختند. خیابانها دربها را میکشیدند پایین و حمله میکردند نزدیک بازاریان جاهای بازار را میبستند. خلاصه یک حالت غیرعادی اینها یواشیواش به وجود آورده بودند. من واقعاً خیلی خاطره در این مدت داشتم که هرچه فکر میکنم در تمام مسائلی که اتفاق میافتاد من همهاش بودم، همهاش بودم جایی نبود که من نباشم.
س - حزب توده توی بازار هم نفوذ داشت؟ج - حزب توده نخیر توی بازار هیچ نفوذ نداشت. هیچ نفوذ نداشت. البته یک چندتایی تکتکی بودند ولیکن توی بازار هیچ نفوذ نداشت. اصلاً. حزب توده توی اصناف و بازار و این حدودها آن زمان اصلاً چیزی نفوذ نداشت. بعد تا جریان ۲۸ مرداد به وجود آمد. من الآن اینجوری که این جریان ۲۸ مرداد را پیش خودم مجسم میکنم واقعاً مردم بهتزده بودند، چون اینها جوری ناامنی به وجود آورده بودند. ازبسکه حزب توده هرروز میگفت که کودتا دارد میشود، کودتا دارد میشود، کودتا دارد میشود.از چند ماه پیش از این کودتا با وجود اینکه ۲۰۰ تا افسر تشکیلاتی داشت که سه تای آن برای یک ارتش آن زمان بس بود، آنوقت از چند ماه پیش میدانست هم کودتا میشود. هرروز میگفت کودتا، هرروز میگفت کودتا، دیگر این کودتا برای آدم برای ماها یک چیز عادی شده بود، چون یک چیزی هم عادی بشود دیگر مردم میگویند این یکی هم دروغ است آن یکی هم دروغ است. این را آماده کرده بود برای یک روز معین که روزی هم که کودتا شد مردم غیرعادی نگرفتند. چون وقتیکه روزنامههای تودهای را میخوانید شما میبینید از چند ماه پیش از کودتا [مینویسند:]«آقا میخواهند کودتا بکنند، آقا میخواهند کودتا بکنند.»این کودتا وقتی شد دیگر مردم خیال میکردند، این کودتا مثل کودتای دیروز است که نشده، پریروز است که نشده، پسپریروز که گفتهاند نشد، این است که عمل شد مردم با وجود اینکه مخالف بودند، همه بهتزده بودند و صد درصد فکر نمیکردند که عمل بشود.
س– میخواهید بگویید که مردم آماده نبودند؟ج - آماده هیچ نبودند، چون تشکیلات موجود سیاسی در آن زمان متأسفانه حزب توده بود، تشکیلات سازمانی و این است که تشکیلات ملی ما البته افراد تشکیلاتی به آن صورت نبودند، اما خب طرفدار خیلی داشتند ولیکن حزب توده واقعاً آن زمان سازمان داشت.حزب توده آن زمان خودش را جزو مخالفین شاه نشان میداد و موافق مشروط دکتر مصدق. یعنی انتقاداتی دارد، اما ظاهراً موافق دکتر مصدق است. مردم یک عده میگفتند خب حزب توده با شاه مخالف است، اگر کودتا بشود حزب توده با این سازمانی که دارد جلوی اینها میایستد، درصورتیکه حزب توده کوچکترین...من یادم هست یکی از دوستانم که تودهای بود که در بازار بود، به من میگفت که به ما گفتند که جلوی پارک سنگلج بایستید تا خبرتان بکنند، اما هی ایستادیم، فردا رفتیم ایستادیم، پسفردا ایستادیم دیدیم اصلاً کسی با ما تماس نگرفت و دیدم هم یک عده زیادی هم همانجا دارند راه میروند تا کودتا مسلط شد. آنوقت بعد از چند وقتی یک تماسهایی گرفتند. درصورتیکه هرروز با ما تماس داشتند. من اعتقادم این است که رل اصلی کودتای ۲۸ مرداد را حزب توده بازی کرد برای اینکه آمادگی محیط را حزب توده به وجود آورد برای اینکه دربار آن قدرت را نداشت.
18:48 - 26 مرداد 1405