وقتی یک زن امپراتوری تبلیغاتی دشمن را شکست
آنچه نهضت حسین بن علی(ع) را از یک نبرد خونین به ماندگارترین روایت تاریخ اسلام تبدیل کرد، تنها رشادت مردان میدان نبود؛ زنانی بودند که در میان آتش خیمهها، در مسیر اسارت و در قلب دستگاه تبلیغاتی حکومت اموی، پرچم حقیقت را بر زمین نگذاشتند. اگر کربلا را مردان با خون خود نوشتند، زنان آن را برای همیشه در حافظه تاریخ ثبت کردند.
گروه زنان: در روایتهای عمومی از عاشورا، بیشترین توجه به صحنه نبرد، شهادت یاران امام حسین علیهالسلام و حوادث روز دهم محرم معطوف است. اما بازخوانی منابع معتبر تاریخی و مقاتل نشان میدهد که بخش مهمی از حقیقت عاشورا در خیمهها، در مسیر اسارت و در روایتگری زنان اهلبیت(ع) شکل گرفته است.عاشورا را نمیتوان صرفاً یک واقعه نظامی دانست. اگر چنین بود، سرنوشت آن نیز همچون بسیاری از نبردهای تاریخ به چند سطر در کتابها محدود میشد. آنچه کربلا را به یک مکتب تبدیل کرد، حضور زنانی بود که پس از شهادت مردان، بار سنگین حفظ حقیقت را بر دوش کشیدند. زنی که شکست را به پیروزی تبدیل کرددر عصر عاشورا، هنگامی که امام حسین علیهالسلام و یارانش به شهادت رسیدند، کاروان اهلبیت با شرایطی روبهرو شد که در نگاه ظاهری چیزی جز شکست و اسارت نبود. در چنین وضعیتی، نقش حضرت زینب(س) آغاز میشود.در گزارش سید بن طاووس در «اللهوف» آمده است که زینب کبری(س) پس از مشاهده پیکر مطهر برادر، رو به آسمان عرضه داشت:«اللهم تقبل منا هذا القربان»«خدایا این قربانی را از ما بپذیر.»این جمله کوتاه، تصویری روشن از شخصیت زنی ارائه میکند که در اوج مصیبت، نگاهش از حادثه فراتر رفته و آن را در افق رسالت الهی میبیند.زینب(س) تنها یک خواهر داغدار نبود؛ او مدیر بحران بزرگترین فاجعه تاریخ اهلبیت شد. نگهداری از کودکان، آرام کردن زنان، حفاظت از امام سجاد(ع) و سپس هدایت افکار عمومی در کوفه و شام، مسئولیتی بود که بر دوش او قرار گرفت. خطبهای که امپراتوری رسانهای اموی را شکستحکومت اموی تصور میکرد با شهادت امام حسین(ع)، روایت رسمی خود را بر جامعه تحمیل خواهد کرد.
اما در کوفه، زینب سلامالله علیها سکوت را شکست.در منابع تاریخی آمده است که ایشان خطاب به مردم کوفه فرمود: «یا أهل الکوفة، یا أهل الغدر و الختل...»«ای مردم کوفه، ای اهل فریب و پیمانشکنی...»این خطبه از چند جهت اهمیت دارد.نخست آنکه گوینده آن یک زن اسیر است؛ زنی که تمام نزدیکانش را از دست داده است.دوم آنکه مخاطب او مردمی هستند که یا در جنایت شریک بودهاند یا در برابر آن سکوت کردهاند.و سوم آنکه این خطبه نخستین روایت رسمی عاشورا را شکل میدهد؛ روایتی که برخلاف تبلیغات حکومت، حسین(ع) را نه یک شورشی سیاسی بلکه نماد حقطلبی معرفی میکند. امکلثوم؛ صدایی در امتداد زینبدر بسیاری از گزارشهای تاریخی، نام امکلثوم دختر امیرالمؤمنین(ع) در کنار حضرت زینب(س) دیده میشود.او نیز در کوفه و شام به افشاگری پرداخت و با سخنان خود تلاش کرد فضای سنگین تبلیغات اموی را بشکند.بررسی مقاتل نشان میدهد که زنان اهلبیت در کربلا صرفاً همراهان منفعل حادثه نبودند؛ بلکه هر یک نقشی فعال در حفظ و انتقال پیام نهضت داشتند. رباب؛ مادری که حافظ حافظه عاشورا شدنام رباب بیش از هر چیز با علیاصغر(ع) گره خورده است.اما نقش او تنها در صحنه شهادت فرزند خلاصه نمیشود.مورخان نوشتهاند که رباب پس از عاشورا تا مدتها زیر سقف نرفت و همواره یاد حسین(ع) و فرزندش را زنده نگه داشت.او نمونهای از زنانی است که رنج شخصی خود را به حافظه جمعی یک امت تبدیل کردند.در بسیاری از جنگهای تاریخ، مادران تنها قربانیان خاموشاند؛ اما در عاشورا، مادران به حافظان حقیقت تبدیل شدند.
سکینه؛ روایتگر نسل آیندهسکینه دختر امام حسین علیهالسلام از دیگر چهرههای مهم زنانه عاشوراست.او نوجوانی بود که تمام مصائب کربلا، آتش گرفتن خیمهها، شهادت پدر و اسارت را از نزدیک دید.اهمیت سکینه در این است که بخشی از حافظه تاریخی عاشورا از طریق نسل او به آیندگان منتقل شد.حضور او نشان میدهد که نوجوانان نیز در تاریخسازی نقش دارند.زنان و مدیریت بحران در کربلااگر بخواهیم با ادبیات امروز به عاشورا نگاه کنیم، میتوان گفت زنان اهلبیت علیهمالسلام در چند جبهه همزمان فعال بودند:* مدیریت بحران انسانی پس از شهادتها* حفاظت از کودکان و بازماندگان* حفظ جان امام سجاد(ع)* مقابله با جنگ روانی دشمن* روایتگری و تولید روایت صحیح از واقعه* جلوگیری از تحریف تاریخاین مجموعه وظایف، تصویری متفاوت از جایگاه زن در نهضت عاشورا ارائه میدهد.در این تصویر، زن نه در حاشیه تاریخ بلکه در متن تحولات قرار دارد.عاشورا و الگوی زن مسئولبررسی مقاتل نشان میدهد که زنان عاشورا دارای ویژگیهای مشترکی بودند:* آگاهی نسبت به شرایط زمانه* مسئولیتپذیری اجتماعی* شجاعت در بیان حقیقت* استقامت در برابر فشار روانی* نقشآفرینی خانوادگی و اجتماعی بهصورت همزمانبه همین دلیل است که در فرهنگ شیعه، حضرت زینب سلام الله علیها تنها یک شخصیت تاریخی نیست؛ بلکه الگویی برای زن مسلمان در عرصه خانواده، اجتماع و کنشگری فرهنگی محسوب میشود.وقتی شمشیرها خاموش شدندعصر عاشورا، مأموریت مردان به پایان رسید؛ اما مأموریت زنان آغاز شد. اگر عباس(ع) پرچمدار میدان بود، زینب(س) پرچمدار روایت شد.اگر خون شهدا نهضت را پدید آورد، این زنان بودند که اجازه ندادند آن خون در غبار تبلیغات و تحریف گم شود.
شاید به همین دلیل است که تاریخ، عاشورا را نه فقط با نام شهیدان، بلکه با نام زنی به خاطر میآورد که در برابر قدرت زمانه ایستاد و حقیقت را فریاد زد.تأملی برای امروزعاشورا هر سال این پرسش را پیش روی ما میگذارد:اگر در زمانهای زندگی کنیم که حقیقت زیر انبوهی از روایتهای متناقض، شایعات، تحریفها و تبلیغات پنهان شود، مسئولیت ما چیست؟زنان کاروان کربلا نشان دادند که همیشه مسئولیت دفاع از حقیقت بر عهده صاحبان قدرت و سلاح نیست. گاهی تاریخ را کسانی میسازند که در سختترین شرایط، حقیقت را فراموش نمیکنند و اجازه نمیدهند صدای آن خاموش شود.امروز نیز مهمترین درس عاشورا شاید همین باشد: در هر عصر و هر جامعهای، کسانی وجود دارند که میکوشند حقیقت را کوچک، وارونه یا بیاهمیت جلوه دهند؛ و در مقابل، کسانی که با آگاهی، روایت درست و مسئولیتپذیری اجتماعی، مانع فراموش شدن حقیقت میشوند. پرسش عاشورا این است که هر یک از ما در کدام سوی این میدان ایستادهایم؟منابع:خطبه حضرت زینب(س) در کوفه / خطبه حضرت زینب(س) در مجلس یزید در شام(الاحتجاج، طبرسی، جلد ۲)نقش زنان اهلبیت(ع) در مسیر اسارت از کربلا تا شام(تاریخ طبری، جلد ۵)سخنان و مواضع امکلثوم(س) پس از واقعه عاشورا / حضور و روایتگری حضرت سکینه(س) در حوادث پس از عاشورا(مقتل الحسین خوارزمی، جلد ۲)زندگی و سوگواری حضرت رباب(س) پس از شهادت امام حسین(ع)(بحارالانوار، جلد ۴۵)کتاب حماسه حسینی، شهید مرتضی مطهری، جلد ۱ و ۳
15:08 - 3 تیر 1405