راهبردهای علمی برای نجات رشت از حاشیهنشینی
سه پژوهشگر دانشگاهی با بررسی میدانی سکونتگاههای غیررسمی منطقه ۴ رشت، مجموعهای از راهبردهای عملیاتی برای ارتقای زیستپذیری در این محلات ارائه کردهاند؛ جایی که زندگی، کار، آموزش و امید در میان خاک، فقر، نابرابری و فرصتهای نادیدهگرفتهشده تنیده شدهاند.
به گزارش خبرگزاری فارس از رشت، در دل کلانشهر رشت، منطقهای به وسعت بیش از یک هزار هکتار، سالهاست در حاشیه توسعه قرار گرفته است. منطقه ۴ شهر رشت با ۱۱ محله شامل عینک، ولکس، حمیدیان، نخودچر، کوی معلولین، صفسر، سیاهاسطخل، سلیمانداراب، پاسکیاب و… یکی از وسیعترین نواحی شهری استان گیلان از نظر جمعیت و تراکم سکونتگاههای غیررسمی بهشمار میرود. ساکنان این محلات اغلب با درآمدهای پایین، اشتغال در مشاغل ناپایدار، ضعف خدمات زیربنایی، ناایمنی محیطی و فقر امکانات آموزشی، درمانی، فرهنگی و تفریحی مواجهاند. در کنار این چالشها، آلودگی زیستمحیطی ناشی از تخلیه فاضلاب و زباله، ساختوسازهای غیرمجاز، نبود شبکههای دفع آبهای سطحی و بروز بزهکاریهای شهری، زندگی را برای هزاران خانوار در این منطقه دشوار کرده است.
نگاه مسئلهمحور کافی نیست؛ ظرفیتهای نهفته در دل محرومیت
در کنار این تصویر تلخ، پژوهش جدیدی که از سوی صابر کاسکوزانی (دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامهریزی شهری دانشگاه تربیت مدرس)، دکتر سیدعلی علوی (دانشیار همان دانشگاه) و دکتر هادی اسکندری عینالدین (استادیار دانشگاه محقق اردبیلی) انجام شده، بر جنبهای دیگر از واقعیت منطقه ۴ رشت نیز انگشت گذاشته است؛ ظرفیتهای بالای انسانی، اقتصادی و طبیعی که تاکنون در سیاستگذاریهای رسمی یا مغفول ماندهاند یا نادیده گرفته شدهاند.این پژوهش که در تابستان امسال در مجله علمیپژوهشی «مطالعات علوم محیط» (JESS) منتشر شده، با بهرهگیری از مدلهای تحلیلی SWOT، QSPM و DEMATEL، به شناسایی دقیق نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای این منطقه پرداخته و راهبردهایی اجرایی برای ارتقای زیستپذیری پیشنهاد کرده است.
چهره پنهان منطقه ۴؛ از تالاب عینک تا سرمایه اجتماعی
به باور نویسندگان مقاله، منطقه ۴ برخلاف تصور غالب، تنها محل انباشت فقر و آسیب نیست، بلکه سکونتگاههایی دارد که با وجود محرومیت، ویژگیهای ارزشمندی در دل خود نهفته دارند.وجود تالاب عینک و چشمانداز توسعه گردشگری شهری، زمینهای قابل استفاده برای خدمات عمومی، مالکیت بالای مسکن، قیمت پایین زمین برای اجرای پروژههای عمرانی، تمایل ساکنان به مشارکت در امور محله، صندوقهای قرضالحسنه محلی و تجربههای خودجوش محلی برای بهسازی، بخشی از این ظرفیتهای نهفتهاند. همچنین، نزدیکی برخی محلات به شالیزارها و باغات شهری، امکان توسعه فعالیتهای اکولوژیک، کشاورزی شهری و کارآفرینی اجتماعی را فراهم کرده است.
از تحلیل واقعیت تا نسخه اجرایی برای تحو
پژوهشگران با بررسی دادههای میدانی، گفتگو با کارشناسان، تحلیل ۲۶ عامل درونی و ۲۱ عامل بیرونی مؤثر در وضعیت سکونتگاههای غیررسمی، و استفاده از ابزارهای مدلسازی تصمیمگیری چندشاخصه، به ترسیم راهبردهایی عملیاتی دست یافتهاند.راهبردهایی که بر جایگزینی نگاه تخریبی و قهری با سیاستهای توانمندساز، مردمی، محلهمحور و منعطف تأکید دارد.در این میان، توسعه گردشگری پیرامون تالاب عینک با محوریت مردم محلی، ایجاد بنگاههای کوچک اقتصادی با استفاده از سرمایههای خرد، آموزش مهارتهای شغلی، گسترش زیرساختهای بهداشتی، فرهنگی و آموزشی در محلهها، تقویت نظام بیمهای، طراحی مسیرهای ارتباطی ایمن و رسمیسازی تدریجی ساختوسازهای موجود از جمله پیشنهادهای کلیدی این طرح است.
پیشنهاد کلیدی پژوهشگران به مدیران شهری
نویسندگان این پژوهش تأکید دارند که تحول پایدار در سکونتگاههای غیررسمی، بدون تغییر نگرش تصمیمگیران و مشارکت مستقیم و پیوسته ساکنان ممکن نیست. آنها تصریح میکنند که باید از سیاستهای مقطعی، شعاری و برخوردی فاصله گرفت و بهجای آن، به سمت برنامهریزی یکپارچه، مبتنی بر شواهد و با رویکرد محلهمحور حرکت کرد.ایجاد نظام هماهنگ بین شهرداری، استانداری، آموزش و پرورش، دانشگاه علوم پزشکی، سازمانهای حمایتی، نهادهای مدنی و خود ساکنان محلات، ضرورتی انکارناپذیر است بهویژه در منطقه ۴ رشت، که همزمان با خطر گسترش نابسامانی و فرصت بازسازی اجتماعی و کالبدی روبهروست، تأخیر در تصمیمگیری و اجرای برنامهها میتواند هزینههای اقتصادی و انسانی را دوچندان کند.
رشت میتواند از حاشیه عبور کند، اگر حاشیه را ببیند
پژوهشگران در پایان نتیجه میگیرند که سکونتگاههای غیررسمی منطقه ۴ نه یک مسئله صرف، بلکه بستری پویا برای بازآفرینی شهری است.شهر رشت، اگر بخواهد شهری زیستپذیر، عادلانه و پایدار باشد، باید این بخشهای فراموششده را به رسمیت بشناسد، صدای ساکنان را بشنود و از ظرفیتهای انسانی، اجتماعی، زیستمحیطی و محلی برای توانمندسازی آنها استفاده کند.در این صورت، محلههایی که امروز بهعنوان تهدید شهری شناخته میشوند، میتوانند به الگوی موفقی از توسعه مشارکتی و عدالت شهری تبدیل شوند.#زیست_پذیری_رشت #سکونتگاه_غیررسمی #منطقه_۴_رشت #توانمندسازی_شهری #تالاب_عینک #برنامه_ریزی_شهری #مدیریت_شهری_مردم_محور #سیاست_محله_محور #پژوهش_کاربردی #احیای_حاشیه
18:09 - 11 جولای 2025
