قطار ۱۰ میلیارد دلاری قزاقستان موتور سبقت از ایران را روشن کرد
قزاقستان، همسایه شمالی ایران، با سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری در حال توسعه شبکه ریلی عظیمی است که میتواند به رقیب جدی مسیرهای ترانزیتی ایران تبدیل شود.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ در شرایطی که اختلال در مسیرهای دریایی جهان، توجه را به کریدورهای زمینی معطوف کرده، به نظر میرسد برخی رقبای منطقهای در تلاش برای ربودن گوی سبقت هستند.شرکت ملی راهآهن قزاقستان (KTZ) به تازگی از برنامههای گسترده خود برای اتصال چین به اروپا از طریق مسیری به نام «کریدور میانی» خبر داده است.کریدور میانی مسیری ریلی-دریایی از چین به قزاقستان، سپس از دریای خزر به آذربایجان، گرجستان و ترکیه و نهایتاً اروپاست. این تحول در شرایطی رقم میخورد که کریدورهای جایگزین در حال تقویت هستند و ایران برای حفظ سهم خود از بازار ترانزیت منطقه، چارهای جز شتاب بخشیدن به پروژههای نیمهتمام ندارد. قزاقستان کشوری پهناور در همسایگی شمال شرقی ایران و جنوب روسیه است و با ایران مرز آبی در دریای خزر دارد. «کریدور میانی» یک خط ریلی به طول بیش از ۴۲۵۰ کیلومتر است که چین را از طریق قزاقستان، دریای خزر، آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل میکند.
قزاقستان به دلیل داشتن طولانیترین بخش این مسیر، نقش محوری در آن ایفا میکند.به گفته تالگات آلدی برگنوف، مدیرعامل شرکت راهآهن قزاقستان، «وضعیت پیرامون تنگه هرمز و تحولات اخیر در منطقه» باعث شده که مشتریان چینی به دنبال مسیرهای زمینی مطمئنتر با زمان تحویل قابل پیشبینی باشند. بر اساس گزارش بلومبرگ، از زمان جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، حجم حمل بار در کریدور میانی حدود ۱۰ برابر افزایش یافته است. هدف قزاقستان به عنوان رقیب ترانزیتی ایران برای امسال عبور ۶۰۰ قطار از این مسیر است و پیشبینی میشود این رقم سال آینده تا ۶۷ درصد دیگر افزایش یابد. تحلیلگران معتقدند در کوتاهمدت، کریدور میانی به عنوان قابلاطمینانترین جایگزین برای مسیرهای عبوری از ایران، در حال ظهور است .
سرمایهگذاری ۱۰ میلیارد دلاری تا ۲۰۳۰
قزاقستان تا سال ۲۰۳۰ حدود ۱۰ میلیارد دلار در زیرساختهای ریلی خود سرمایهگذاری خواهد کرد. نیمی از این مبلغ تاکنون هزینه شده است. امسال نیز ۹۰۰ کیلومتر خط ریلی جدید ساخته میشود از جمله خط «آیاگوز - باختی» به طول ۳۰۰ کیلومتر که سومین معبر مرزی ریلی این کشور با چین را ایجاد میکند.ظرفیت حمل ۱۰۰ میلیون تنی در افق ۲۰۳۰با تکمیل این پروژهها، ظرفیت حمل ریلی بین قزاقستان و چین تا سال ۲۰۳۰ از ۵۵ میلیون تن فعلی به ۱۰۰ میلیون تن در سال خواهد رسید. این رقم نشاندهنده عزم جدی همسایه شمالی برای تبدیل شدن به شاهراه اصلی ترانزیت بین شرق و غرب است.در مقابل این تحولات، ایران نیز بیکار ننشسته است. کشورمان در قلب ۹ کریدور استراتژیک جهانی قرار دارد و در سالهای اخیر گامهای مهمی در توسعه زیرساختهای ترانزیتی خود برداشته است:۱. کریدور شمال-جنوب (INSTC): مهمترین پروژه ترانزیتی ایران، کریدور شمال-جنوب است که هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا متصل میکند . روسیه، ایران و آذربایجان توافق کردهاند تا برنامه افزایش حمل بار از مسیر غربی این کریدور را به ۱۵ میلیون تن در سال تدوین کنند . طبق اعلام وزارت راه، کریدور شمال-جنوب در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۶.۹ میلیون تن ترانزیت داشته است .۲. راهآهن رشت-آستارا: پروژه راهبردی راهآهن رشت-آستارا به عنوان حلقه مفقوده کریدور شمال-جنوب، پس از سالها تاخیر سرانجام در حال اجراست. بر اساس توافق ایران و روسیه، عملیات اجرایی این خط ریلی ۱۶۰ کیلومتری از اول آوریل ۲۰۲۶ (۱۲ فروردین ۱۴۰۵) آغاز میشود . این پروژه ۱.۶ میلیارد یورویی با مشارکت روسیه تامین مالی میشود.
با تکمیل این مسیر، کریدور شمال-جنوب تکمیل میشود و ظرفیت ترانزیت افزایش چشمگیری خواهد یافت .۳. راهآهن چابهار-زاهدان: این پروژه که به گفته وزیر راه، عملیات ریلگذاری آن تا ماه آینده به پایان میرسد، چابهار را به شبکه سراسری ریلی ایران متصل میکند . این مسیر دسترسی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی را به آبهای آزاد فراهم میکند.
۴. همکاری با چین در کریدور جنوبی: چین که نگرانیهایی درباره وابستگی به کریدور میانی دارد، در حال توسعه کریدور جنوبی از طریق ایران است .کریدور جنوبی (Southern Corridor) یک شبکه حملونقل جادهای و ریلی است که از غرب چین آغاز و پس از عبور از کشورهایی مانند قرقیزستان، ازبکستان، ترکمنستان و ایران، از طریق ترکیه به اروپا میرسد و میتواند تا ۹۰۰ کیلومتر از مسیر کریدور شمالی کوتاهتر باشد.پایانه ریلی سرخس در مرز ایران و ترکمنستان با مشارکت چین در حال ساخت است و بیش از نیمی از آن تکمیل شده . چین و ایران همچنین برای برقیسازی هزار کیلومتر خط ریلی از سرخس تا رازی در مرز ترکیه توافق کردهاند که ظرفیت حمل را به ۱۵ میلیون تن در سال میرساند .۵. ابتکار ایرانراه: ایران با راهاندازی طرح «ایرانراه» در سال ۲۰۲۳، توانست حجم حمل بار جادهای خود را ۵۸ درصد افزایش داده و به ۱۴.۷ میلیون تن برساند .۶. قرارداد ۵۳ تفاهمنامه سرمایهگذاری: ایران برای توسعه زیرساختهای ترانزیتی خود، ۵۳ تفاهمنامه به طول بیش از ۴۴۰۰ کیلومتر با سرمایهگذاران داخلی و خارجی آماده کرده است .نکته نگرانکننده برای ایران، سرعت عمل رقبا است. کشورهای آسیای مرکزی در حال بازنگری در استراتژیهای لجستیکی خود هستند . ازبکستان در ژوئن ۲۰۲۵ جلسه اضطراری برای مدیریت ریسکهای تجاری و لجستیکی ناشی از تحولات منطقه برگزار کرده و یک تیم عملیاتی ویژه برای هدایت محمولهها به مسیرهای جایگزین تشکیل داده است .
وزیر حمل و نقل ازبکستان تأکید کرده که «برای جلوگیری از اختلال در زنجیره تأمین و افزایش هزینههای حمل و نقل، با شرکای خود برای هدایت جریان بار از طریق کریدورهای جایگزین، اقداماتی را آغاز کردهایم» .بنابراین ایران برای حفظ و افزایش سهم خود از بازار ترانزیت منطقه، باید اقدامات زیر را در اولویت قرار دهد:نخست تکمیل پروژههای نیمهتمام: راهآهن رشت-آستارا و چابهار-زاهدان باید در کوتاهترین زمان ممکن به بهرهبرداری برسند. هرگونه تاخیر، فرصت را به رقبا میدهد.دوم هماهنگی با کشورهای منطقه: ایران، روسیه و آذربایجان در حال هماهنگی برای افزایش ترانزیت کریدور شمال-جنوب به ۱۵ میلیون تن هستند . این همکاری باید تسریع شود.سوم جذب سرمایهگذاری چین: چین به دنبال مسیرهای جایگزین برای کریدور میانی است . ایران باید از این فرصت برای جذب سرمایهگذاری چینی در زیرساختهای ریلی خود استفاده کند.چهارم، یکسانسازی تعرفهها و قوانین: بر اساس توافق شش کشور (ایران، قزاقستان، چین، ازبکستان، ترکمنستان و ترکیه)، تعرفههای حمل و نقل یکسان در مسیر کریدور جنوبی در حال تدوین است . ایران باید هرچه سریعتر این فرآیند را نهایی کند.پنجم، دیپلماسی ترانزیتی فعال: با توجه به اینکه حداقل ۹ کریدور بینالمللی از ایران عبور میکنند ، دیپلماسی فعال و چندجانبه برای حفظ و ارتقای جایگاه ایران ضروری است.
آنچه از این گزارش برمیآید این است که همسایگان شمالی ایران با درک صحیح از تحولات تجارت جهانی، فرصت ایجاد شده را غنیمت شمرده و با سرعت در حال سرمایهگذاری روی مسیرهای جایگزین هستند. در شرایطی که اختلال در مسیرهای دریایی، توجه جهانی را به کریدورهای زمینی معطوف کرده، تأخیر در تکمیل پروژههای ترانزیتی ایران میتواند به معنای از دست دادن سهم قابل توجهی از یک کیک بزرگ و رو به رشد باشد. تجربه نشان داده که در رقابت ترانزیتی، سرعت عمل و دیپلماسی فعال کلید موفقیت است.#قزاقستان_ریل#کریدورمیانی 23:55 - 12 خرداد 1405