تحلیلی ازکنشگری سیاسی حضرت معصومه(س)
✍️علیرضا احمدی قره زاغ ضرورت بازخوانی یک واقعه کمتر فهمشدههجرت حضرت فاطمه معصومه(س) در سال ۲۰۱ هجری قمری یکی از رخدادهایی است که معمولاً در روایت عمومی تاریخ، در حد یک «سفر خانوادگی» یا «حرکت عاطفی برای دیدار برادر» تقلیل مییابد. حال آنکه بررسی دقیق زمینههای سیاسی و اجتماعی عصر عباسی نشان میدهد این هجرت حامل پیامهایی فراتر از نیازهای شخصی بوده و میتوان آن را در زمره کنشهای اعتراضی و ضدتحریفی اهلبیت(ع) قرار داد. این نوشتار میکوشد با اتکا به منابع تاریخی و تحلیل بستر آن دوران، ابعاد سیاسی این سفر را آشکار کند.ساختار قدرت عباسی و تشدید خفقان بر شیعیانظهور عباسیان با شعار حمایت از اهلبیت آغاز شد، اما در عمل، خلفای این سلسله بهویژه از زمان منصور دوانیقی تا هارونالرشید، سیاستی کاملاً امنیتی نسبت به ائمه شیعه اتخاذ کردند.امام موسی بن جعفر(ع)، پدر حضرت معصومه(س)، بخش مهمی از دوران امامت خود را در سایه همین سیاستها سپری کرد. بازداشتهای مکرر، انتقالهای پیدرپی میان بصره و بغداد، و چهار سال زندان ممتد پیش از شهادت نشان از عمق حساسیت خلافت نسبت به جایگاه اجتماعی امام داشت. این فضای مهارکننده بهقدری شدید بود که مراجعه مردم به امام برای پرسشهای شرعی نیز با ریسک امنیتی همراه بود. نمونههایی چون ماجرای علی بن یقطین یا مراقبتهای دائمی از دیدارکنندگان امام، گویای جوّ سنگین سیاسی آن عصر است.فشار مضاعف و آغاز مرحله جدید کنترل پس از شهادت امام کاظم(ع)
پس از شهادت امام موسی کاظم(ع) در سال ۱۸۳ق، فضای سیاسی علیه شیعیان نهتنها کاهش نیافت، بلکه شدت بیشتری یافت. حکومت عباسی ساختار کنترل را متمرکزتر کرد و امام رضا(ع) را بهعنوان جانشین پدر، تحت مراقبت دائمی قرار داد. این روند در دوره مأمون به نقطه اوج خود رسید؛ هنگامی که با سیاستی پیچیده و چندلایه، امام را از مدینه احضار کرد و تحت عنوان ولایتعهدی، در خراسان از پایگاه اجتماعی خود جدا ساخت. مأمون امیدوار بود این اقدام، هم تهدید امام را کنترل کند و هم مشروعیت ظاهری برای حکومت او بسازد.هجرت حضرت معصومه(س)؛ شکستن انحصار روایت رسمی خلافتدر چنین شرایطی، تصمیم حضرت معصومه(س) برای حرکت بهسوی خراسان نمیتواند فاقد معنا باشد. این هجرت را باید در چارچوب تلاش اهلبیت برای شکستن روایت رسمی خلافت و انتقال واقعیتهای سیاسی به مردم تحلیل کرد. حضور یک عضو برجسته خاندان علوی در مسیری که به خراسان میرفت، میتوانست پیامهای مهمی را به جامعه منتقل کند: ولایتعهدی امام رضا(ع) یک اقدام تحمیلی بود نه انتخابی؛ امام از پایگاه اجتماعی خود دور شده و در شرایط اجباری قرار دارد؛ اهلبیت این اقدام را مشروع و عادلانه نمیدانند. این پیامها در فضایی که مأمون میکوشید تصویری کاملاً متفاوت بسازد، برای دستگاه خلافت خطرآفرین بود.
پیوند هجرت با سنت اعتراض در سیره زنان اهلبیت(ع)تحلیل این حرکت بدون توجه به جایگاه زنان در سنت مبارزاتی اهلبیت ناتمام خواهد بود. از خطبههای تاریخی حضرت زینب(س) در کوفه و شام تا نقش سیاسی زنان خاندان پیامبر در انتقال روایت عاشورا، همواره شاهد حضور فعال آنان در عرصههای حساس تاریخی هستیم. هجرت حضرت معصومه(س) در امتداد همین الگوست؛ اقدامی که پیام آن، بیش از آنکه در گفتار باشد، در خودِ حرکت و انتخاب مسیر نهفته است. زنان اهلبیت نه صرفاً در سایه مردان خاندان، بلکه بهعنوان کنشگران مستقل تاریخی عمل میکردند و این سفر از همین منظر قابل تحلیل است.چرا عباسیان این هجرت را برنمیتافتند؟اگرچه منابع تاریخی جزئیات رخدادهای مسیر را محدود نقل کردهاند، اما شواهد موجود از فشار سیاسی و حملات امنیتی در بین راه خبر میدهد. بیماری حضرت معصومه(س) در ساوه و سپس انتقال ایشان به قم، در شرایطی رخ داد که حکومت عباسی، هیچ حرکت مرتبط با اهلبیت را بدون رصد و کنترل رها نمیکرد. حضور حضرت معصومه(س) در خراسان میتوانست واقعیت تبعید امام را آشکار کند، فضای افکار عمومی را تغییر دهد و حتی به کانونی برای بسیج اجتماعی شیعیان تبدیل شود. بنابراین، ممانعت از رسیدن این قافله به مقصد برای خلافت معنا و ضرورت امنیتی داشت.
پایان ظاهری سفر و آغاز یک تحول تاریخیاگرچه حضرت معصومه(س) به دلیل بیماری یا مسمومیت در ساوه از ادامه سفر بازماند و چندی بعد در قم رحلت کرد، اما اثر هجرت ایشان نهتنها پایان نیافت بلکه مبنای تحولات مهمی در تاریخ شیعه شد. قم، که آرامگاه ایشان را در خود جای داد، در قرون بعدی به مهمترین مرکز علمی و حدیثی شیعه تبدیل شد؛ شهری که نقش آن در تولید معرفت، انتقال حدیث، پرورش محدثان و حمایت از مکتب اهلبیت انکارناپذیر است. میتوان گفت این تحول، امتداد معنوی همان هجرت ناتمام است.بنا بر این می توان گفت: در یک جمعبندی تحلیلی، هجرت حضرت فاطمه معصومه(س) را باید در چارچوب یک کنش سیاسی آگاهانه و در راستای شکستن روایت رسمی خلافت عباسی فهم کرد. این حرکت پاسخی اعتراضی به تبعید و تحتنظر قرار گرفتن امام رضا(ع)، تلاشی برای آگاهسازی جامعه از واقعیت سیاسی ولایتعهدی و نمونهای از نقش فعال زنان اهلبیت در حمایت از جریان امامت به شمار میرود. هجرت حضرت معصومه(س) افزون بر معنای معنوی خود، حامل پیامی سیاسی و تاریخی است؛ پیامی که در قلب قم، قرنها بعد همچنان زنده و اثرگذار باقی مانده است.
17:38 - 31 فروردین 1405
1 واکنش
57٫8k بازدید
