از شوک فقدان تا بلوغ گذار
✍️فاطمه علیشاهی✳️جامعهها همچون موجودات زنده، حافظه دارند، تجربه میاندوزند و در مواجهه با بحرانها الگوهایی از سازگاری و دوام را در درون خود پرورش میدهند. آنچه در ادبیات روانشناسی اجتماعی از آن با عنوان «تابآوری جمعی» یاد میشود، صرفاً به معنای تحمل فشارها و دشواریها نیست، بلکه فرآیندی پیچیده از یادگیری تاریخی، بازسازی معنایی و بازتولید امید در دل شرایط ناپایدار است. در چنین چارچوبی، جامعه ایران نیز در طول تاریخ خود بارها با موقعیتهایی روبهرو شده است که نیازمند فعالشدن همین سازوکارهای روانی عمیق بودهاند؛ سازوکارهایی که اجازه میدهند نظم اجتماعی، حتی در مواجهه با تغییرات بزرگ، از هم نپاشد و حیات جمعی تداوم یابد.✳️تابآوری اجتماعی پیش از آنکه یک مفهوم صرفاً جامعهشناختی باشد، پدیدهای عمیقاً روانشناختی است. این تابآوری در سطح ذهنیت جمعی شکل میگیرد؛ در جایی که تجربههای مشترک، روایتهای تاریخی و احساسِ تعلق به یک سرنوشت مشترک به هم گره میخورند. جامعه ایران در حافظه تاریخی خود لایههایی از چنین تجربههایی را حمل میکند؛ تجربههایی که در طول دههها و حتی قرنها، نوعی توان ایستادن را در روان جمعی تثبیت کردهاند. این ایستادن نه لزوماً به معنای سکون، بلکه بیشتر نشانه نوعی صبر فعال و ظرفیت درونی برای عبور از تلاطمهاست.
✳️در روانشناسی اجتماعی، یکی از مهمترین مؤلفههای تابآوری جمعی «معناسازی» است. جامعهای که بتواند رخدادهای دشوار را در قالب روایتهایی معنادار فهم کند، توانایی بیشتری برای حفظ انسجام روانی خود خواهد داشت. در چنین شرایطی، تغییرات ساختاری یا تحولات سیاسی الزاماً به معنای فروپاشی نظم ذهنی جامعه نیستند، بلکه میتوانند به عنوان بخشی از یک مسیر تاریخی تفسیر شوند. این فرایند معناسازی به جامعه کمک میکند تا میان گذشته، حال و آینده پیوندی ذهنی برقرار کند و احساس تداوم تاریخی را از دست ندهد.✳️در همین چارچوب است که لحظههای گذار بزرگ، از جمله تغییر در سطوح عالی رهبری، در هر جامعهای اهمیت روانی ویژهای پیدا میکنند. چنین لحظههایی صرفاً رخدادهایی نهادی یا سیاسی نیستند، بلکه نقاطی حساس در ذهنیت جمعیاند، نقاطی که میتوانند احساس نااطمینانی یا برعکس، احساس ثبات و امید را در روان اجتماعی تقویت کنند. در این میان، نحوه ادراک جامعه از این تغییرات اهمیت تعیینکننده دارد. اگر جامعه بتواند این گذار را در قالب تداوم نظم و استمرار معنا تفسیر کند، ظرفیت جذب شوکهای کوتاهمدت افزایش مییابد و تابآوری اجتماعی تقویت میشود.
✳️از منظر روانشناسی، نخستین لایه تابآوری همان «ظرفیت جذب» است؛ ظرفیتی که به جامعه اجازه میدهد در برابر شوکهای ناگهانی، واکنشهای هیجانی افراطی نشان ندهد. در جامعه ایران، بخشی از این ظرفیت از دل تجربههای تاریخی مشترک شکل گرفته است. حافظه جمعی جامعه نشان میدهد که دورههای گوناگون تحول و بحران با نوعی صبر اجتماعی همراه بوده است؛ صبری که نه از سر انفعال، بلکه بیشتر حاصل درکی ضمنی از پیچیدگی تحولات تاریخی است. چنین صبری را میتوان نوعی تنظیم هیجانی جمعی دانست؛ فرآیندی که در آن جامعه به جای واکنشهای شتابزده، به تدریج خود را با شرایط جدید هماهنگ میکند.✳️اما تابآوری اجتماعی تنها در سطح تحمل باقی نمیماند. لایه دوم آن «انطباق» است؛ یعنی توانایی یادگیری و بازتنظیم رفتارها و انتظارات در مواجهه با شرایط تازه. در سطح روانی، این انطباق زمانی رخ میدهد که جامعه بتواند میان سنت و تغییر تعادلی تازه ایجاد کند. در چنین حالتی، افراد و گروهها میآموزند چگونه در چارچوب نظم موجود، شیوههای تازهای از مشارکت، گفتوگو و تعامل را تجربه کنند. این فرایند به تدریج نوعی انعطاف شناختی در ذهنیت جمعی ایجاد میکند؛ انعطافی که از مهمترین شاخصههای جوامع تابآور به شمار میرود.
✳️در بستر ایران معاصر، یکی از منابع مهم این انعطاف روانی، شبکههای غیررسمی همبستگی اجتماعی است. خانواده، خویشاوندی، روابط محلی و پیوندهای فرهنگی همواره نقش نوعی سپر نرم را در برابر فشارهای بیرونی ایفا کردهاند. این شبکهها به افراد کمک میکنند احساس تنهایی و بیپناهی نکنند و در عوض خود را بخشی از یک کل بزرگتر بدانند. از منظر روانشناسی اجتماعی، چنین احساسی از تعلق یکی از بنیادیترین عوامل تقویت تابآوری است، زیرا فرد در دل جمع معنا و امنیت روانی پیدا میکند.✳️با این حال، بالاترین سطح تابآوری آنجاست که جامعه نه فقط بتواند بحرانها را تحمل کند یا با آنها سازگار شود، بلکه از دل آنها امکان دگرگونی مثبت بیافریند. این همان چیزی است که در ادبیات علمی از آن با عنوان «تابآوری تحولآفرین» یاد میشود. در این سطح، جامعه از تجربههای گذشته درس میگیرد و میکوشد ساختارها و رویههایی را که کارآمدی خود را از دست دادهاند بازاندیشی کند. چنین فرایندی نیازمند نوعی بلوغ روانی جمعی است؛ بلوغی که در آن امید و واقعبینی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.✳️در این میان، لحظه گذار به رهبری سوم را میتوان از منظر روانشناختی فرصتی برای بازتعریف رابطه میان جامعه و آینده دانست. هر جامعهای در چنین لحظاتی با نوعی پرسش بنیادین روبهرو میشود چگونه میتوان میان تداوم و تغییر تعادل برقرار کرد. پاسخ به این پرسش بیش از آنکه در عرصه ساختارهای رسمی شکل بگیرد، در ذهنیت جمعی جامعه ساخته میشود. اگر جامعه احساس کند که مسیر پیش رو امکان گفتوگو، یادگیری و اصلاح را فراهم میکند، آنگاه انرژی روانی آن به سمت مشارکت و امید سوق پیدا خواهد کرد.
✳️تابآوری اجتماعی در نهایت به معنای توانایی یک جامعه برای حفظ انسجام روانی در دل تغییرات است. جامعهای تابآور است که بتواند همزمان سه کار انجام دهد. نخست، در برابر شوکها فرو نریزد؛ دوم، خود را با شرایط تازه تطبیق دهد؛ و سوم، در صورت لزوم مسیرهای تازهای برای آینده بیافریند. در چنین جامعهای، تغییر نه تهدیدی برای بقا، بلکه بخشی از فرایند طبیعی رشد تلقی میشود.✳️ایران معاصر در آستانه تحولات مهم، بیش از هر زمان دیگری به فعالشدن همین سرمایه روانی نیاز دارد. آنچه میتواند جامعه را در عبور از این مقطع یاری کند، صرفاً سازوکارهای نهادی نیست، بلکه تقویت همان پیوندهای معنایی و روانی است که احساس همبستگی و امید را در میانِ مردم زنده نگه میدارند. وقتی جامعه بتواند در دل تغییرات بایستد و خود را بازتعریف کند، تابآوری از یک مفهوم نظری فراتر میرود و به نیرویی زنده در حیات جمعی تبدیل میشود.✳️در چنین شرایطی، ایستادن جامعه نه نشانه رکود، بلکه بیانگر نوعی تعادل درونی است؛ تعادلی که از دل تجربه، حافظه و امید شکل میگیرد. این ایستادن در حقیقت لحظهای است که جامعه نفس عمیقی میکشد، به گذشته مینگرد، اکنون را میفهمد و برای آینده آماده میشود. درست در همین نقطه است که تابآوری اجتماعی به معنای واقعی خود آشکار میشود. توانایی ادامه دادن، حتی در میان عدمقطعیتها، و ساختن افقی تازه برای زندگی جمعی.
10:06 - 24 اسفند 1404
1 واکنش
65٫8k بازدید
