بازخوانی مفهوم حضور مردم در شرایط بحران و جنگ؛ عبرت گردنه احد تا نقش مردم در بزنگاههای سرنوشت ساز
✍️امید چناریجنگ اُحد در تاریخ اسلام تنها یک رویداد نظامی نیست، بلکه روایتی سرشار از عبرتهای اجتماعی و انسانی است. در این نبرد، پیامبر اسلام(ص) گروهی از تیراندازان را مأمور نگهبانی از گردنهای راهبردی کرد و با تأکید فراوان به آنان سفارش نمود که تحت هیچ شرایطی موضع خود را ترک نکنند. با این حال، هنگامی که نشانههای پیروزی در میدان آشکار شد، برخی از نگهبانان به گمان پایان یافتن نبرد و گرفتن غنیمت، جایگاه خود را رها کردند. همین غفلت کوتاه، فرصت را برای دشمن فراهم کرد تا از پشت جبهه حمله کند و روند جنگ را تغییر دهد.قرآن کریم نیز در اشاره به این حادثه تاریخی، ریشه این رخداد را در سستی و اختلاف برخی از نیروها میداند و میفرماید: «وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم بِإِذْنِهِ حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاكُم مَّا تُحِبُّونَ…» (آلعمران: ۱۵۲). این آیه نشان میدهد که چگونه سستی، اختلاف و ترک مسئولیت میتواند حتی در آستانه پیروزی، سرنوشت یک نبرد را دگرگون کند.اُحد از همین منظر تنها یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه نمادی از اهمیت هوشیاری و پایبندی به مسئولیتهای اجتماعی است. اگر نگهبانان گردنه بر جای خود میماندند، مسیر جنگ به گونهای دیگر رقم میخورد. به همین دلیل، این واقعه در حافظه تاریخی مسلمانان به عنوان درسی ماندگار درباره حفظ مواضع حساس و مراقبت از نقاط سرنوشتساز جامعه باقی مانده است.
در اندیشه سیاسی جمهوری اسلامی، این معنا در قالب مفهوم «مردمسالاری دینی» تبلور پیدا میکند. در این نگاه، مردم صرفاً تماشاگران عرصه سیاست نیستند، بلکه یکی از ارکان اصلی شکلگیری و استمرار نظام اجتماعی به شمار میآیند. حضور مردم در انتخابات، در عرصههای اجتماعی و در بزنگاههای حساس، نه تنها یک حق بلکه مسئولیتی تاریخی است که میتواند مسیر آینده جامعه را رقم بزند.تجربه تاریخی ایران نیز مؤید همین حقیقت است. از روزهای پرشور پیروزی انقلاب اسلامی تا سالهای دشوار دفاع مقدس و همچنین عبور از بحرانها و تهدیدهای گوناگون، آنچه توانسته کشور را از گردنههای سخت عبور دهد، حضور و همراهی مردم با سرنوشت خود بوده است. و این مردم ایران بوده اند که در بزنگاههای تاریخی بعد از انقلاب اسلامی از تمامیت ایران دفاع کند. این حضور در واقع مهمترین پشتوانه اجتماعی هر نظام سیاسی محسوب میشود.در علوم اجتماعی از مفهومی با عنوان «سرمایه اجتماعی» یاد میشود؛ سرمایهای که از اعتماد عمومی، مشارکت اجتماعی و احساس تعلق مردم به سرنوشت جامعه شکل میگیرد. هرچه این سرمایه تقویت شود، توان یک جامعه برای مقابله با تهدیدها و عبور از بحرانها افزایش مییابد. حضور مردم در عرصههای مختلف اجتماعی در حقیقت تجلی همین سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی که در ایران وجود دارد ریشه در خاک و خون دارد، وطن پرستی که ریشه در خاک ایران دارد و شهادت که ریشه در خون سیدالشهدا علیه السلام دارد، خونی که تمییز دهنده مسیر حق و باطل است.در کنار این مسئولیت اجتماعی، قرآن کریم وعدهای روشن نیز به مؤمنان داده است؛ وعده نصرت الهی.
«إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (محمد: ۷)؛ اگر خدا را یاری کنید، خداوند نیز شما را یاری خواهد کرد و گامهایتان را استوار میسازد. همچنین در آیهای دیگر آمده است که هر کسی خدا را یاری کند خدای متعال نیز او را یاری میکند: «وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ» (حج: ۴۰).مجموع این آیات نشان میدهد که نصرت الهی وعدهای قطعی است، اما تحقق آن در گرو حضور و مسئولیتپذیری و امداد دین خدا توسط انسانهاست. به بیان دیگر، وعده الهی زمانی در جامعه تحقق مییابد که مردم نیز در صحنه بمانند و از مسئولیتهای خود غفلت نکنند.در دنیای امروز نیز نبردها تنها در میدانهای نظامی شکل نمیگیرند. آنچه بسیاری از تحلیلگران از آن با عنوان جنگ ترکیبی یا شناختی یاد میکنند، مجموعهای از فشارهای رسانهای، اقتصادی، روانی و سیاسی است که با هدف تضعیف اراده ملتها طراحی میشود. در چنین شرایطی، افکار عمومی و فضای اجتماعی به یکی از مهمترین میدانهای تقابل تبدیل شده است.از این منظر، خیابان در جنگ آمریکا و اسراییل بر علیه کشورمان را میتوان به نوعی همان گردنه اُحد دانست؛ نقطهای حساس که حفظ آن نیازمند هوشیاری و حضور آگاهانه مردم در مقابل جنگ ترکیبی دشمن است. اگر جامعه نسبت به تحولات پیرامون خود بیتفاوت شود یا میدان را خالی بگذارد، امکان سوءاستفاده دشمنان فراهم میشود. اما اگر مردم با بصیرت و آگاهی در صحنه حضور داشته باشند، بسیاری از تهدیدها پیش از آنکه به بحران تبدیل شوند، خنثی خواهد شد.
شاید مهمترین پیام اُحد برای امروز همین باشد: سرنوشت جوامع تنها در میدانهای جنگ یا در اتاقهای تصمیمگیری رقم نمیخورد، بلکه در میزان هوشیاری و مسئولیتپذیری مردم و حضور در اجتماعات شکل میگیرد. هر جامعهای گردنههای حساس خود را دارد و عبور موفق از این گردنهها، نیازمند مردمی است که خود را در سرنوشت کشورشان شریک میدانند و در لحظات حساس، میدان را خالی نمیکنند.در شرایط حساس کنونی که دشمن میکوشد با دامنزدن به شکافها، زمینههای بیثباتی و حتی جنگ داخلی را فراهم کند، حضور آگاهانه و مسئولانه مردم در عرصههای اجتماعی و فضاهای عمومی اهمیتی دوچندان یافته است. این حضور را میتوان بهمثابه «تنگه اُحد»ی دانست که حفظ آن ضروری است و ترک آن میتواند میدان را برای کنشهای مخرب و مداخلهگرانه باز کند. پایداری در صحنههای اجتماعی و حفظ انسجام در اجتماعات مردمی، نهتنها مانع از واگذاری میدان به جریانهای معارض میشود، بلکه پیام روشنی از همبستگی و مقاومت جامعه مخابره میکند. افزون بر این، چنین حضوری میتواند پشتوانهای معنوی و اجتماعی برای نیروهایی باشد که در میدانهای دشوارتر و پرهزینهتر در حال دفاع و مقابله هستند و به آنان احساس حمایت و دلگرمی ببخشد.
23:37 - 14 مارس 2026
3 واکنش
86٫5k بازدید