سرداری این میوه شیرین تا یونسکو
درخت توت سازگار با اقلیم کویری اصفهان، نهتنها در کوچهباغها و حاشیه مادیهایش ریشه دوانده، بلکه داستانی کهن از طعم، سلامتی، صنعت و میراث جهانی را با خود به همراه دارد.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، اردیبهشت که از راه میرسد، در کوی و برزن اصفهان بوی بهار میپیچد. نسیمی ملایم شاخههای درختان را میلرزاند و توتهای سفید و شاتوتهای بنفش آرامآرام بر زمین میریزند. رهگذری شاخهای را پایین میکشد، کودکی دستش را پر از توت میکند و لبخندی شیرین روی صورتش مینشیند. اما همین صحنه دلنشین، سالهاست به یکی از چالشهای مدیریت شهری تبدیل شده است. درخت توت، این میهمان قدیمی کوچهباغهای اصفهان، حالا میان دو نگاه متفاوت ایستاده است، از یک سو میوهای محبوب و بخشی از خاطرات جمعی مردم و از سوی دیگر چالشی برای زیبایی، بهداشت و زیرساختهای شهری شده است.این درخت سازگار با اقلیم کویری اصفهان، نهتنها در کوچهباغها و حاشیه مادیهایش ریشه دوانده، بلکه داستانی کهن از طعم، سلامتی، صنعت و میراث جهانی را با خود به همراه دارد. اما افسوس که بسیاری از این ظرفیتها، به دلیل نبود مدیریت یکپارچه، سالانه هدر میرود و در میان غفلت، به کثیفی معابر شهری بدل میشود.
درختی از دل تاریخ، سازگار با امروزدرخت توت، عضوی از خانواده انجیران است و در سراسر جهان گونههای متنوعی از آن یافت میشود. در ایران، بهویژه در استان اصفهان، این درخت بهوفور یافت میشود و سازگاریاش با شرایط اقلیمی، کاشت آن را همچنان اقتصادی کرده است. اما همین فراوانی، چالش اصلی است، نبود یک برنامه مدون برای برداشت و جمعآوری محصول، باعث میشود بخش زیادی از این میوه پرخاصیت، پیش از رسیدن به سفرهها، بر زمین بریزد و چهره شهر را نازیبا سازد.
میوهای با طعم سلامتی و شیرینی اقتصادتوت چیزی فراتر از یک میوه است. قند قابلتوجه موجود در آن، نهتنها طعمی دلپذیر به این میوه میبخشد، بلکه کاربردهای فراوانی در تهیه آجیل، خشکبار، شیره و حتی سرکه دارد. از سوی دیگر، خواص درمانی توت نیز کمنظیر است.این میوه کوچک، نوشدارویی برای پوست، دیابت، اضطراب، سرماخوردگی و یبوست، و یارویاور سلامت کبد و کاهش وزن است. حتی چوب درخت توت نیز از کیفیت بالایی برخوردار است و برای ساخت سازههای سنتی، ارزش اقتصادی و هنری ویژهای دارد.درختان توت در جایجای سرزمین ایران، خاطرههایی فراوان را از گذشتههای دور تا امروز به یاد میآورند. کوچهباغهای قدیمی و توتستانهایی در مسیر کاروان مسافران هزارهها و سدههای دور. مردمان آن روزگاران، کاشت درخت توت را آیینی نیکو میپنداشتند و بر آن بودند که هدیه درخت و میوه توت به رهگذران، گناهانشان را خواهد شست و رحمت درگذشتگانشان را در پی خواهد داشت.
«سردار»، با ۱۵۰ سال پیشینه میراثی طبیعی و ارزشمندتاریخ را که وا میکاوی، به درخت توت کهنسال روستای سرآسیاب شهر بادرود اصفهان معروف به «سردار»، میرسی که دستکم ۱۵۰ سال پیشینه دارد و بهعنوان یکی از میراث طبیعی ارزشمند کشور، رسماً در فهرست آثار طبیعی ملی ایران ثبت شده و همچنین درختانی کهنتر در دیگر مناطق ایران بهویژه در مسیرهای باستانی برای مسافرانی که هزاران و صدها سال پیش به هوای خوردن میوه توت، بیدغدغه مسافرتی دور را آغاز میکردند.تصویر جذاب گذشتگانی را به یاد میآوری که وقتی برای زیارت امامزادهها به بیرون شهر میرفتند، با دیدن درختان توت در مسیر، دمی میایستادند و کنار درختان، روی نوک پا بلند شده و دانهدانه توتهای شیرین را پیش از افتادن روی زمین، میچیدند، آنها دعای خود بر آنانی نثار میداشتند که نیکاندیشانه درخت توت نذر میکردند تا مسافران و رهگذران گرسنه نمانند.
از برگ توت تا ابریشم، میراثی زندهاوج شکوفایی و ارزش درخت توت، در پیوند دیرینهاش با صنعت ابریشم نهفته است. پرورش کرم ابریشم و تولید سنتی ابریشم برای بافندگی، افتخاری است که بهعنوان بیست و یکمین میراثفرهنگی ناملموس ایران، در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. این فرایند پیچیده، از کاشت و نگهداری اصولی درختان توت برای تأمین برگ مرغوب، تا تغذیه کرمها، پیلهسازی، ریسیدن نخ ابریشم و نهایتاً بافت پارچههای نفیس و فرشهای دستباف، هنری است که ریشه در تاریخ ایران دارد.دوران طلایی تولید ابریشم در ایران، به عهد صفویه بازمیگردد، زمانی که مناطقی چون گیلان، مازندران، خراسان، اصفهان، یزد، کرمان و کاشان، نبض تولید پیله و ابریشم کشور را در دست داشتند.
چالشهای شهری و راهحلهای هوشمندانهبا وجود این همه ارزش، کاشت درختان توت در حاشیه خیابانهای پرتردد اصفهان، به دلیل آلودگی میوهها توسط ذرات معلق هوا و ایجاد چهرهای ناخوشایند، با محدودیتهایی روبرو شده است.امیر رضایی، رئیس اداره فنی و اجرایی سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری اصفهان میگوید: آمار دقیقی از تعداد درختان توت در اختیار نداریم اما به نظر میآید کمتر از ۵ هزار اصله هستند.وی درباره اینکه آیا سازمان فضای سبز شهرداری اصفهان تاکنون ایدههایی را برای جمعآوری و استفاده میوه درختان توت این شهر اجرا کرده است، توضیح میدهد: تاکنون طرحهای زیادی در این زمینه مطرح و در کارگروههای مختلف بررسی شده است، بهعنوانمثال عدهای پیشنهاد کردند که زیر این درختان، توری قرار داده شود تا میوه درخت بر روی زمین نریزد و جمعآوری شود، این طرح به طور آزمایشی اجرا شد اما موفقیتآمیز نبود.به نظر این کارشناس، از طرفی هنوز به طور مطلق نمیتوان گفت که میوههای درختان توتی که در سطح معابر و خیابانهای شهر پر ترافیک اصفهان که آلایندههای صنعتی و گردوغبار در آن وجود دارد، از نظر بهداشتی قابلاستفاده است یا خیر، از طرفی شاید هزینههای کارگری برای جمعکردن توت از سودآوری آن بیشتر شود.در همین راستا، مدیریت شهری اصفهان به دنبال راهکاری هوشمندانه است، انتقال این درختان به حاشیه مادیها و انهار. این اقدام نهتنها به شهر چهرهای زیباتر میبخشد، بلکه امکان بهرهبرداری راحتتر شهروندان از میوه توت را فراهم کرده و با ایجاد «توتستانها» در بوستانها، ظرفیت احیای صنعت ابریشم و صنایعدستی را نیز تقویت میکند.
یکی دیگر از انواع توت، شاتوت است که اوج برداشت این محصول در نیمه دوم تیرماه است و با طعم و رنگ منحصربهفرد خود نقش مهمی در اقتصاد باغداری شهرستان کاشان دارد.بخش برزک با بیش از چهارهزار اصله درخت شاهتوت در ۱۳ هکتار از باغات خود، ظرفیت تولید سالانه حدود ۲۵۰ تن شاتوت را داراست که همین موضوع، برزک را به پایتخت شاتوت ایران تبدیل کرده و زمینهساز تقویت برند کشاورزی این شهر شده است.علیرضا عبداللهزاده، رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی شهرستان کاشان، با تأکید بر اینکه درخت شاتوت بیشترین فراوانی را در شهر برزک دارد، میگوید: میوههای خوشمزه و خوشرنگ شاتوت به طور متوسط هر هفته یکبار برداشت میشود و هر درخت به طور متوسط ۸۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم شاتوت دارد.به گفته وی، وجود بيش از چهارهزار اصله درخت شاهتوت كه بيش از ۱۳ هکتار از باغات منطقه را به خود اختصاص داده، برزک را بهعنوان یکی از مهمترین مراكز توليد اين محصول تبديل كرده است.جشنواره شاتوت برزک بهتازگی در تقویم ملی گردشگری کشور ثبت شده و مهارتهای سنتی برداشت آن هم در فهرست میراثفرهنگی ناملموس جای گرفتهاند.سطح زیر کشت شاتوت در شهرستان کاشان حدود ۱۰۰ هکتار است، بهطوریکه حدود ۸۰درصد آن برای فراوری به استانهای دیگر ارسال میشود و ۲۰ درصد برای مصرف تازهخوری مورداستفاده قرار میگیرد.
درخت توت، درختی است که تاریخ، طعم، سلامتی و هنر را در خود جایداده است. حذف آن راهحل نیست؛ بلکه مدیریت هوشمندانه و بهرهگیری از ایدههای نوآورانه است که میتواند این گنجینه طبیعی و فرهنگی را دوباره به چرخه حیات شهری بازگرداند. با کاشت هدفمند در نقاط مناسب و برنامهریزی برای برداشت محصولات، میتوانیم شاهد طعم شیرینتر زندگی و رونق اقتصادی و فرهنگی در اصفهان باشیم.#درختتوت #شیرینی #تاریخ #میراثطبیعی #میراثفرهنگی #اقتصاد #یونسکو #شهرداریاصفهان
18:54 - 20 اردیبهشت 1405
