بانوی قمی که مادری را به جهاد تبیین گره زد
فهیمه ناظمی، بانوی دهه شصتی و متولد شیراز، اکنون در قم با پنج فرزند زندگی میکند؛ او با نگاهی تمدنی به مقولههای جمعیت و سبک زندگی، تلاش دارد با کنشگری در میدان افزایش جمعیت، چهرهای نو از زن مسلمان ایرانی ترسیم کند؛ زنی که مادری را نقطه آغاز تحول میداند، نه مانع آن.
خبرگزاری فارس _قم: مسئله جمعیت و فرزندآوری از مهمترین چالشهای راهبردی ایران در دهههای پیشرو است با کاهش نرخ باروری طی سالهای اخیر، کشور وارد مرحلهای شده که از آن با عنوان «پنجره جمعیتی بسته» و «گذار جمعیتی معکوس» یاد میشود.پدیدهای که اگر مورد غفلت واقع شود، نهتنها ساختار اقتصادی و اجتماعی را با بحران مواجه میکند، بلکه تهدیدی جدی برای تداوم قدرت و پویایی ملی خواهد بود.درحالیکه در دهههای گذشته تمرکز سیاستها بر کنترل رشد جمعیت بود، اکنون سیاستهای کلی کشور بهویژه با تأکیدات رهبر معظم انقلاب، بر «تحول در نگرش و اقدام نسبت به فرزندآوری» متمرکز شده است. موضوعی که نهتنها به افزایش عددی جمعیت، بلکه به ارتقای کیفیت زندگی، سلامت خانواده و عدالت نسلی نیز گرهخورده است.امروز دیگر صرفاً تشویق خانوادهها به داشتن فرزند کافی نیست؛ بلکه نیازمند بازسازی فرهنگی، اصلاح سیاستهای حمایتی و فراهمسازی زیرساختهای اجتماعی و اقتصادی برای تحقق این هدف ملی هستیم.این مقدمه، نگاهی تحلیلی به ضرورتها، چالشها و راهکارهای فرزندآوری در ایران امروز دارد.
فهیمه ناظمی، فعال فرهنگی و کنشگر جهاد تبیین، از جمله بانوان دغدغهمند دهه شصتی است که با رویکردی جامع و عمیق به موضوعات سبک زندگی اسلامی-ایرانی، جمعیت و حجاب میپردازد.او متولد شیراز و ساکن قم است و در کنار فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی، مادر پنج فرزند نیز هست که در روز ملی جمعیت سراغ این بانوی کنشگر رفتیم تا در مورد جمعیت و فرزندآوری، سؤالاتی را پاسخ دهد.
نهادهای مسئول دغدغهای ای برای افرایش جمعیت ندارند
فارس: چه چیزی شما را به سمت فعالیت در حوزه جمعیت و خانواده سوق داد؟ مسئله جمعیت، حجاب و سبک زندگی، سه ضلع بههمپیوستهای هستند که هرگونه تغییر و تحولی در یکی به طور مستقیم بر دیگری اثر میگذارد، نگاه تلفیقی به این موضوعات، باعث کنشگری من در این عرصه شد. حدود سال ۱۳۹۸ یا ۱۳۹۹ بود که در فضای مجازی با گروهی به نام «خاکریز امنیت» آشنا شدم که به پرورش کنشگران جمعیت میپرداخت. برای من سؤال بود که اصلاً کنشگر جمعیت چه کسی است و چه کاری انجام میدهد؟ مسئله جمعیت چیست؟ چرا باید برایش کنشگر تربیت شود؟ از آنجایی که پیشتر بیانات رهبر معظم انقلاب در خصوص اهمیت جمعیت را مطالعه کرده بودم، تصمیم گرفتم در این دورههاشرکت کنم در همان جلسات ابتدایی دورهها متوجه شدم مسئله جمعیت، موضوعی کاملاً راهبردی است که از نظر اجتماعی، اقتصادی و امنیتی، آینده کشور را تحتتأثیر قرار میدهد؛ بااینحال متأسفانه این مسئله از سوی بسیاری از مسئولان مغفول مانده و در سیاستگذاریها به آن توجهی نمیشود.باتوجهبه توانمندیهایی که در خودم میدیدم و همچنین تجربه مادری با داشتن پنج فرزند، احساس کردم میتوانم بهعنوان مبلغی میدانی در این مسیر گام بردارم.
فارس: مهمترین چالشهایی که در این حوزه مشاهده کردید چه بود؟قانون جوانی جمعیت با سختیهای فراوان و در دوران دولت شهید آیتالله رئیسی تصویب شد؛ قانونی که میتوانست مشوقی بزرگ برای خانوادهها باشد، اما نهتنها اجرای مناسبی نداشت بلکه پس از تغییر دولت، بسیاری از بندهای آن بهکلی تعطیل شد. وقتی مردم میبینند خود دولت دغدغهای ندارد و رسانهها و نهادهای فرهنگی نیز همراه نیستند، اعتمادشان از بین میرود و بهسختی میتوان آنها را قانع کرد که بدون حمایت نهادی،چنین تصمیم مهم برای آینده خود بگیرند.
فارس: آیا تجربه شخصی شما یا تحصیلات شما در زمینه کنش گریتان نقشی داشته است؟ تجربهای شخصی از دوران ابتدای مادری دارم در آن ایام که بارداریام ناخواسته رخداده بود و در ابتدای مسیر زندگی و تحصیل قرار داشتم، فشار روحی فراوانی را تجربه کردم. حتی تا مرز تصمیمگیری برای سقطجنین هم پیش رفتم، اما برخورد قاطع و روشنگرانه چند پزشک، مرا از این تصمیم منصرف کرد. یکی از آن پزشکان به من گفت: «مگر میشود یک مادر اینچنین بیرحم باشد؟ تو که خود را فردی مذهبی میدانی چطور میتوانی به فکر ازبینبردن یک انسان باشی؟این مواجهه تلنگری جدی برای من بود. به خانه برگشتم، تحقیق کردم و نظرات اهلبیت علیهمالسلام را در مورد جان انسان، حتی پیش از تولد، مطالعه کردم.بعد از آن تصمیم گرفتم حس بدی را که در دوران بارداری تجربه کرده بودم، برای دیگران تکرار نکنم. از همان زمان بهصورت غیررسمی، مبلغ موضوع جمعیت شدم؛ به دیدار زنان باردار میرفتم، تبریک میگفتم و تلاش میکردم امید و نشاط را در آنان زنده کنم. چون خودم این را در پنج دوره بارداری تجربه نکرده بودم و هیچگاه اطرافیانم از شنیدن خبر بارداریام ابراز خوشحالی نمیکردند.
فارس: به نظر شما چه سیاستهایی میتواند به افزایش نرخ فرزندآوری در کشور کمک کند؟ قانون افزایش جمعیت حاصل ساعتها بررسی کارشناسانه است و اگر بهدرستی اجرا شود، میتواند بسیاری از موانع فرزندآوری را از میان بردارد. اما در حال حاضر میتوان گفت که اجرای این قانون در بسیاری از بخشها متوقف شده است. اگر حاکمیت واقعاً دغدغهمند باشد، باید همه نهادهای فرهنگی، آموزشی، رسانهای و اقتصادی را پایکار بیاورد؛ باید در دانشگاهها از مادران دانشجو حمایت شود، شرایط تحصیل و اشتغال برای مادران تسهیل گردد و این باور عمومی شکل گیرد که فرزندآوری نه مانع پیشرفت، بلکه بخشی از پیشرفت است. در غیر این صورت نمیتوان امیدی به تغییر مسیر جمعیت کشور داشت.
وقتی مادر بودن به تحقیر اجتماعی تعبیر میشود
فارس: آیا فکر می کنید مسائل اقتصادی مهم ترین عامل کاهش تمایل به فرزند آوری است؟یکی از مهمترین چالشهای پیش روی سیاستهای جمعیتی در ایران، کاهش تمایل به فرزندآوری است؛ چالشی که برخلاف تصور رایج، بیش از آنکه اقتصادی باشد، ریشه در تحولات فرهنگی و نگرشی دارد. تجربه میدانی و گفتوگو با خانوادهها در نقاط مختلف کشور، از جمله استان قم، نشان میدهد که تغییر ذائقه فرهنگی جامعه نسبت به مادر شدن، ازدواج و خانوادهداری، سهم پررنگتری در این بحران دارد.برخلاف این تصور که دشواریهای معیشتی مهمترین مانع فرزندآوری هستند، بررسیهای میدانی و گفتوگو با خانوادههای ساکن مناطق مرفهتر و استانهای برخوردارتر نشان میدهد که اتفاقاً در همین نقاط، فرزندآوری با کاهش بیشتری مواجه شده است. خانوادههایی که از رفاه نسبی برخوردارند، اغلب به یک یا دو فرزند بسنده میکنند.این در حالی است که در مناطقی با درآمد پایینتر، خانوادهها هنوز گرایش بیشتری به فرزندآوری دارند. از این رو بهنظر میرسد که اقتصاد، علت اصلی نیست؛ بلکه فرهنگ، بازیگر اصلی این میدان است.
ترس از تحقیر اجتماعی، دغدغه زنان برای مادر شدن
فارس: چگونه میتوان بین اشتغال زنان وتمایل به فرزندآوری تعادل ایجاد کرد؟مهمترین دلایل کاهش میل به فرزندآوری، ترس زنان از نگاه منفی جامعه نسبت به مادری است. در واقع، «مادر شدن» در بسیاری از محافل امروز بهجای افتخار، با نوعی نگاه تحقیرآمیز مواجه میشود.برخی زنان میگویند اگر باردار شوند، دیگر فردی «باکلاس» تلقی نمیشوند و در جمع دوستان و محیط کار، «عقبمانده» و «امل» خوانده میشوند. در همین حال، زنان شاغل نیز با نگرانیهایی جدی مواجه هستند. آنها بیم دارند که با باردارشدن، شغل خود را از دست بدهند یا در حاشیه قرار بگیرند. با وجود تصویب قوانین حمایتی مانند مرخصی زایمان، اجرای این قوانین در بسیاری از ادارات با چالشهایی جدی همراه است. خانمهایی که وارد دوره بارداری میشوند، اغلب پس از بازگشت، جایگاه شغلی خود را از دست میدهند یا در عمل کنار گذاشته میشوند. در نتیجه، زنان بسیاری از مادر شدن صرفنظر میکنند.
ازدواج؛ قربانی نگاه ابزاری ولذت گرایانه
فارس: آیا فرهنگسازی برای تغییر نگرش جوانان به ازدواج و فرزندآوری مؤثر است؟ بحران فرهنگی فقط در موضوع فرزندآوری خلاصه نمیشود؛ بلکه پایههای ازدواج نیز با تزلزل جدی روبهروست. جوانان زیادی دیگر به ازدواج دائمی اعتقادی ندارند.گفتمان غالب در برخی محیطهای اجتماعی و رسانهای، ازدواج را هزینهبر، دستوپاگیر و غیرضروری معرفی میکند. لذتهای آنی، روابط بیقید و فرهنگ شاخ بودن در فضای مجازی، جای مفاهیم عمیقتری مانند تعهد، خانواده و نسلآفرینی را گرفته است.یکی از جوانان در گفتگو با یکی از همکارانم پرسید:«چرا باید هزینه ازدواج دائم بدهم، وقتی میتوانم روابط متعدد داشته باشم؟» این نگاه نشان از فروپاشی تدریجی فرهنگ خانوادهمحور در ذهن نسل جدید دارد؛ نگاهی که نتیجه غفلت رسانهها، مدارس و حتی خانوادهها از آموزش مفاهیم بنیادین ازدواج و مسئولیتپذیری است.
مدارس ورسانهها؛ غایبان اصلی آموزش خانواده
فارس: آیا آموزشهای قبل از ازدواج میتواند در افزایش آگاهی درباره فرزندآوری مؤثر باشد؟ یکی از ریشههای اصلی این بحران، فقدان آموزش هدفمند درباره ازدواج و خانواده در نهادهای رسمی است. آموزشوپرورش هنوز برنامه جامعی برای آمادهسازی نوجوانان برای زندگی مشترک ندارد و آموزشهای پیش از ازدواج تقریباً تعطیل است. از سوی دیگر، رسانهها نیز عمدتاً به ترویج سبک زندگی غربی، تجملگرایی و لذتمحوری پرداختهاند و هیچگونه تلاشی برای تبیین زیباییها و برکات خانواده سنتی و ازدواج نکردهاند. در شرایطی که دشمنان فرهنگی کشور تلاش میکنند ذائقه جوانان ایرانی را تغییر دهند، عدم اقدام دستگاههای فرهنگی، آینده خانواده ایرانی را با خطرات جدی مواجه کرده است. تجملگرایی، عدم توانایی گفتوگو بین نسلها، و تصویرسازی منفی از ازدواج در رسانهها، مجموعهای از موانع را پدید آورده که جوانان امروز حتی به ازدواج فکر هم نمیکنند.
نقش نهادهای مردمی وضرورت ورود دولت
فارس: اگر شما مسئول سیاستگذاری جمعیتی بودید اولین اقدامتان چه بود؟در سالهای اخیر، نهادهای مردمی بهصورت «آتشبهاختیار» وارد میدان شدهاند و تلاش میکنند فرهنگ خانواده و فرزندآوری را احیا کنند. اما تا زمانی که دولت در کنار مردم نایستد، انتظار تغییر جدی نمیرود. اگر دستگاههای حاکمیتی، نهادهای فرهنگی، آموزشوپرورش و رسانهها همگرا شوند، قطعاً میتوان در مدتزمان کوتاهی بخشی از بحران را مهار کرد. اما اگر همچنان مردم بهتنهایی میداندار بمانند، مسیر اصلاح بسیار دشوارتر خواهد بود.کاهش فرزندآوری، بیش از آنکه معضل اقتصادی باشد، بحرانی فرهنگی است. بازگشت به فرهنگ اصیل خانواده، مادری، پدری، ازدواج و مسئولیتپذیری، تنها از مسیر آموزش، رسانه و سیاستگذاری جامع ممکن است. اگر امروز اقدامی نشود، فردا دیگر فرصتی برای جبران نخواهد بود.متأسفانه قوانین جمعیت در بسیاری از دستگاهها اجرایی نمیشود. مثلاً در مورد مرخصی زایمان، در اغلب نهادها – به جز آموزشوپرورش – وقتی یک خانم از این مرخصی استفاده میکند، عملاً از چرخه کار حذف میشود. این وضعیت ذهنیت منفی نسبت به مادران شاغل ایجاد کرده و درحالیکه همین تعداد اندک از بانوان شاغل، مستحق اجرای قانون هستند، ما باید توجه و فرهنگسازی را به سمت مادران خانهدار نیز ببریم؛ مادرانی که متأسفانه در فضای اجتماعی امروز، جایگاهشان تحقیر شده است.
فارس: آیا رسانهها و فضای مجازی در افزایش یا کاهش جمعیت نقشی دارند؟ رسانه نقش بسیار تأثیرگذاری دارد، اما یا مسئولان ما این نقش را نمیدانند یا به آن بیتوجهاند. رسانههای ما در بهترین حالت رها شدهاند، اما در واقع میتوان گفت گاه در اختیار جریانهایی قرار گرفتهاند که خانواده و مادری را تخریب میکنند.در سینما، نقش مادر خانهدار یا اصلاً نشان داده نمیشود یا به شکل فردی افسرده و بیخاصیت به تصویر درمیآید. ما حتی یک فیلم خوب، جذاب و نشاطآور درباره زیباییهای مادری یا خانهداری نداریم و این بسیار تأسفبرانگیز است. بلاگرهایی که سبک زندگی تجملی و پرزرقوبرق را تبلیغ میکنند، باعث میشوند زنان ما احساس کنند اگر نمیتوانند آن امکانات را برای فرزندشان فراهم کنند، بهتر است اصلاً فرزندی نیاورند. این حس "ناتوانی در خوشبخت کردن فرزند" یا "فرزندم را بدبخت میکنم"، بهشدت میان زنان ما در حال گسترش است و ریشه آن، القائات رسانهای و نابرابری در فرصتهاست. متأسفانه نه در خانواده آموزش درست داده میشود، نه درمدرسه و نه در رسانه.
حرکت مردمی باعثایجاد فرهنگ سازی در افزایش جمعیت میشود
فارس: آیا فکر میکنید در ۱۰ سال آینده شاهد بهبود نرخ جمعیت باشیم؟ من فکر میکنم اگر روند فعلی فعالیتهای فرهنگی گروههای مردمی ادامه پیدا کند، در دهه آینده شاهد تغییر مثبت در نرخ رشد جمعیت خواهیم بود. گروههای مردمی سبک زندگی مردم را به مسیر درست بازمیگردانند و نتایج این تلاشها در سالهای آینده نمایان خواهد شد.در آخر نهادهای دولت برای امر مهم فرزندآوری باید پای کار بیایند و با مشوقهای جمعیتی و حمایت از بانوان و مادران آنها را به افرایش فرزندآوری تشویق کنند.
نهادهای مردمی به صورت «آتش به اختیار» وارد میدان شدهاند و تلاش میکنند فرهنگ خانواده و فرزندآوری را احیا کنند. اما تا زمانی که دولت در کنار مردم نایستد، انتظار تغییر جدی نمیرود.اگر دستگاههای حاکمیتی، نهادهای فرهنگی، آموزشوپرورش و رسانهها همگرا شوند، قطعاً میتوان در مدت زمان کوتاهی بخشی از بحران را مهار کرد. اما اگر همچنان مردم به تنهایی میداندار بمانند، مسیر اصلاح بسیار دشوارتر خواهد بود.
08:13 - 1 خرداد 1404
