فشار مضاعف خشکسالی بر کشاورزان خراسان جنوبی
خراسان جنوبی، در پی سالها خشکسالی مداوم و تغییرات اقلیمی، با بحران جدی منابع آبی روبهرو است؛ بر اساس گزارشها، بیش از ۹۹ درصد استان تحت تأثیر خشکسالی قرار دارد و سطح بارندگیها در سالهای اخیر به شدت کاهش یافته است.
خبرگزاری فارس- خراسان جنوبی، خشکسالی، یکی از چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی بزرگ در بسیاری از مناطق ایران بهویژه خراسان جنوبی است؛ این استان با ۱۵۱ هزار کیلومتر مربع مساحت و قرارگیری در منطقه خشک و کمآب کشور، از ابتدای دهه ۱۳۷۰ تاکنون بهطور مداوم با بحران خشکسالی دست و پنجه نرم کرده است. بر اساس مستندات، در سالهای اخیر شدت این پدیده بهویژه با کاهش چشمگیر بارندگیها و افت منابع آبی، وضعیت دشواری را برای بخش کشاورزی استان بهوجود آورده است. آسیبهای خشکسالی به منابع آبی و کشاورزیخشکسالیهای پیدرپی به حدی عمیق و گسترده شدهاند که علاوه بر آسیبهای جدی به مزارع و باغات، منابع آبی زیرزمینی، قناتها و چشمهها نیز در معرض تهدید قرار گرفتهاند.امروزه، خشکسالی در خراسان جنوبی نه تنها به کاهش تولیدات کشاورزی منجر شده بلکه بر کیفیت محصولاتی چون زعفران، زرشک، گندم، جو، پسته و دیگر محصولات باغی نیز اثرات منفی گذاشته است. افزایش هزینهها و تهدید آفاتاین بحران، هزینههای تولید کشاورزان را بهطور فزایندهای افزایش داده و در کنار آن، آفات و بیماریهای مختلف که بهواسطه تغییرات اقلیمی شدت یافتهاند، فشار بیشتری بر کشاورزان وارد کرده است.این گزارش میدانی در پی بررسی تاثیرات خشکسالی و کاهش بارندگی بر معیشت مردم و کشاورزی خراسان جنوبی است، با نگاهی به آمار و ارقام موجود، و همچنین شنیدن روایتهای مستقیم از کشاورزان و کارشناسان این حوزه؛ در این راستا، تلاش شده تا علاوه بر بیان چالشهای پیشرو، راهکارهای ممکن برای کاهش این بحران و حمایت از کشاورزان استان مطرح شود.
مشکلات کمآبی و کاهش برداشت محصولدر شرایط خشکسالی که طی سالهای اخیر دامنگیر خراسان جنوبی شده است، کشاورزان با مشکلات متعددی مواجه هستند؛ محمد حسینی، ۳۸ ساله، کشاورز در شهرستان قائنات، در اینباره میگوید: خشکسالیها زندگی کشاورزان را سخت کردهاند؛ ما در منطقهای خشک زندگی میکنیم و کمبود آب به یکی از بزرگترین مشکلات ما تبدیل شده است؛ پسته، پنبه، زرشک و جو کار میکنیم، اما برداشت محصول خیلی کم شده است؛ پستههایی که زمانی پرثمر بودند، حالا به سختی به بار میآیند و زرشکها هم دچار افت کیفیت شدهاند.حسینی ادامه میدهد: آبیاری به شیوههای سنتی دیگر جوابگو نیست، برای همین سعی کردهایم از سیستمهای آبیاری قطرهای استفاده کنیم، اما حتی این هم به دلیل کمبود آب کافی نیست؛ علاوه بر کمآبی، آفات هم وضع را بدتر کردهاند. آفات چوبخوار و پروانههای پسته به شدت رشد کردهاند و خسارت زیادی به درختان زدهاند.کمبود حمایتهای دولتیاو درخصوص حمایتهای دولتی نیز چنین میگوید: متاسفانه حمایتهای دولتی کافی نیست؛ وامهای کمبهره یا تسهیلات بیمهای که داده میشود، به هیچ عنوان با خسارتهای واردشده همخوانی ندارد؛ وضعیت اقتصادی کشاورزان روزبهروز بدتر میشود و خیلیها مجبور شدهاند به شهرها مهاجرت کنند.در نهایت، حسینی از مسئولان درخواست میکند: برای مقابله با این مشکلات، دولت باید بیشتر به کشاورزان کمک کند و زیرساختهای آبیاری و منابع آبی را بهروز کند؛ اگر حمایتهای بیشتری از طرف دولت صورت گیرد، امیدوارم بتوانیم از این بحران عبور کنیم و کشاورزیمان را حفظ کنیم.
حسین زارع، کشاورز 55 ساله از شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی نیز درباره شرایط دشوار کشاورزی در منطقه خود توضیح میدهد.او که در زمینه کشت پسته، زرشک و گندم فعالیت دارد، میگوید: زمینهای من در نواحی خشک و نیمهخشک قرار دارند و همین مسئله مشکلات زیادی برای کشاورزی ایجاد کرده است. در سالهای اخیر، خشکسالیهای پیوسته تأثیرات زیادی بر زمینهای من گذاشته و باعث کاهش شدید برداشت محصولات شده است.او ادامه میدهد که کیفیت محصولات کاهش یافته است؛ پستههایی که قبلاً با کیفیت عالی برداشت میکردیم، حالا خیلی کمتر شده و کیفیت آنها نیز تحت تأثیر خشکسالی قرار گرفته است. زرشک، که محصول اصلی ماست، در سالهای اخیر آسیب زیادی دیده و محصول بسیاری از درختان خراب شده یا به طور کلی کاهش یافته است. آقای زارع همچنین از تأثیر خشکسالی بر رشد آفات سخن میگوید: خشکسالی باعث ضعیف شدن درختان شده و این ضعف بستری برای رشد آفات ایجاد کرده است؛ مثلاً پروانه چوبخوار که قبلاً مشکلی نداشتیم، حالا به شدت بیشتر شده و خسارت زیادی به درختان من وارد کرده است؛ برخی از درختان گردو و پستهام که به شدت آسیب دیدهاند، باید قطع شوند. این وضعیت خیلی نگرانکننده است.وی میگوید: بسیاری از چاههای ما بهطور موقت خاموش شدهاند و به این ترتیب نمیتوانیم به اندازه گذشته آب برداشت کنیم؛ این مسأله نه تنها تأثیر مستقیمی بر رشد محصولات کشاورزی داشته، بلکه هزینههای ما را نیز افزایش داده است، زیرا برای تأمین آب بیشتر، مجبور به استفاده از منابع دیگر مثل خرید آب از تانکرها شدهایم که هزینه زیادی دارد.
کیفیت محصولات کشاورزی در معرض خطراو به تلاشهایی که برای مقابله با این مشکلات انجام داده نیز اشاره میکند: ما سعی کردهایم از سیستمهای آبیاری قطرهای استفاده کنیم، اما چون منابع آبی محدود است، این روش هم بهطور کامل جواب نمیدهد؛ برای مقابله با آفات هم مجبور شدهایم بیشتر از سموم شیمیایی استفاده کنیم که هزینهها را بالا برده و برای محیط زیست هم آسیبزا است.حسین آقا در مورد حمایتهای دولتی نیز اظهار میکند: حمایتهای دولتی بیشتر به صورت تسهیلات و بیمه محصولات کشاورزی بوده است، اما این کمکها به اندازه خسارتهای واردشده به ما نبوده است. بسیاری از کشاورزان مثل من برای تأمین هزینهها مجبور به گرفتن وامهای سنگین شدهاند که بازپرداخت آنها برای ما دشوار است. بیمه هم کمک کرده ولی این کمکها کافی نبوده و به نظر میرسد که باید تدابیر جدیتری برای مقابله با خشکسالی انجام شود.خشکسالی و رشد آفاتحسین آقا میگوید: خشکسالی زندگی ما را تحت فشار قرار داده است؛ خیلی از کشاورزان دیگر قادر به ادامه کار نیستند و بعضیها مجبور به ترک زمینهای خود و مهاجرت به شهرها شدهاند؛ این وضعیت نه تنها بر کشاورزان، بلکه بر کل جامعه روستایی تأثیر گذاشته است. وقتی درآمد کشاورزان کاهش مییابد، مشکلات اقتصادی برای خانوادهها نیز به وجود میآید و بسیاری از کشاورزان به فکر شغلهای دیگر یا مهاجرت به شهر افتادهاند.او پیشنهاداتی برای بهبود وضعیت کشاورزی در این منطقه دارد: اول از همه باید سیستمهای آبیاری به روز شوند و کشاورزان در استفاده از این سیستمها کمک شوند. همچنین، آگاهیرسانی در خصوص کشت محصولات مقاوم به خشکسالی باید بیشتر شود.
خسارت ۵۵ هزار میلیارد ریالی خشکسالی به کشاورزیمحمدحسین اکبری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار فارس درباره خسارات خشکسالی به بخش کشاورزی استان گفت: در سال آبی گذشته (۱۴۰۲-۱۴۰۳)، خشکسالی ۵۵ هزار و ۳۵ میلیارد ریال خسارت به بخش کشاورزی استان وارد کرده است؛ این میزان خسارت بهطور قابل توجهی بالاتر از دیگر بخشها بوده که بهطور خاص ۱۶ هزار و ۶۴۴ میلیارد ریال آن به بخش زراعی و ۳۸ هزار و ۳۹۲ میلیارد ریال به بخش باغی اختصاص دارد.وی افزود: با ادامه روند خشکسالی، آثار آن در هر سال بیشتر و شدیدتر میشود؛ خشکسالیهای متوالی باعث کاهش کمی و کیفی برداشت محصولات کشاورزی و آسیبهای فراوان به بخشهای مختلف کشاورزی شده است.رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان در ادامه توضیح داد: خشکسالیهای پیدرپی موجب افزایش شدید آفات در مزارع و باغات استان شده است؛ آفات ثانویه که در شرایط عادی کمتر دیده میشدند، اکنون به آفات درجه یک تبدیل شده و خسارات زیادی به محصولات کشاورزان وارد میکنند؛ از جمله این آفات، آفات چوبخوار هستند که با ضعف درختان بهشدت افزایش یافته و به تهدیدی جدی برای تولیدات باغی تبدیل شدهاند.اکبری گفت: خشکسالی و کمآبی توان مقابله درختان با عوامل خسارتزای گیاهی را کاهش داده است؛ در دو دهه اخیر شاهد خشک شدن بخش قابل توجهی از درختان گردو و دیگر درختان دانهدار و هستهدار استان بودهایم؛ علاوه بر این، خشکسالیها به شدت بر جمعیت دامی استان تأثیر گذاشته است؛ مراتع ضعیف شده و دامداران برای تأمین علوفه مجبور به تعلیف دستی دامها هستند که این امر هزینههای سنگینی به کشاورزان تحمیل میکند.
تغییر الگوی کشت برای مقابله با خشکسالیاکبری همچنین به اقداماتی که کشاورزان برای سازگاری با شرایط جدید اتخاذ کردهاند، اشاره کرد و گفت: کشاورزان استان بهطور طبیعی خود را با تغییرات اقلیمی وفق دادهاند و به سمت کشت محصولاتی که نیاز آبی کمتری دارند، مانند پسته و عناب، رفتهاند.وی اذعان داشت: در حال حاضر سطح زیرکشت پسته در استان به ۳۰ هزار هکتار و زرشک به ۲۵ هزار هکتار رسیده است؛ این محصولات به دلیل مقاومت بالای خود در برابر شرایط بد آب و هوایی و تحمل شوری خاک، گزینههای مناسبی برای کشاورزان در این شرایط هستند.وی ادامه داد: جهاد کشاورزی نیز در این راستا از کشاورزان حمایت کرده و به تغییر الگوی کشت در استان کمک کرده است؛ کارشناسان جهاد کشاورزی با ارائه مشاورههای تخصصی به کشاورزان، محصولات مناسب هر منطقه را معرفی کرده و راهکارهای جدید کشت را توصیه میکنند.کمبود آب و هدررفت منابع آبیرئیس سازمان جهاد کشاورزی استان در نهایت به مشکلات کمبود آب و هدررفت منابع آبی اشاره کرد و گفت: با توجه به بافت خاک شنی و سبک استان، آب به سرعت تبخیر میشود و یا به عمق زمین فرو میرود و در نتیجه از دسترس گیاه خارج میشود.وی تصریح کرد: این شرایط بهویژه در مناطق کمآب، باعث هدررفت منابع آبی شده و نیاز به مدیریت دقیقتر منابع آبی احساس میشود. در این شرایط، جهاد کشاورزی از دولت خواسته است که با همکاری کشاورزان و ارائه تسهیلات لازم، به بهینهسازی مصرف آب و جلوگیری از هدررفت آن کمک کند.
افزایش تعداد دشتهای ممنوعه بحرانی در خراسان جنوبیعباس سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی هم در گفتوگو با خبرنگار فارس اظهار داشت: تعداد دشتهای ممنوعه بحرانی استان از ۸ مورد به ۱۴ مورد در سال جاری افزایش یافته است. سارانی گفت: براساس گزارش رئیس حوزه آبریز فلات مرکزی و شرقی کشور، اکنون ۱۴ دشت استان در وضعیت بحرانی قرار دارند؛ این در حالی است که از مجموع ۳۵ دشت و محدوده مطالعاتی خراسان جنوبی، ۹ دشت آزاد، ۱۴ دشت ممنوعه بحرانی و ۱۲ دشت ممنوعه داریم.کسری مخزن تجمعی در ۳۰ سال گذشته به چهار میلیارد مترمکعب رسیدوی اذعان داشت: با توجه به خشکسالیهای پیوسته و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی، وضعیت آب در استان بسیار بحرانی است؛ در حال حاضر، کسری مخزن منابع آب زیرزمینی استان ۱۳۶ میلیون مترمکعب است و متوسط افت سطح آب در دشتهای استان حدود ۲۶ سانتیمتر است.سارانی همچنین اشاره کرد که کسری مخزن تجمعی در ۳۰ سال گذشته به بیش از چهار میلیارد مترمکعب رسیده است.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی درباره وضعیت سدهای استان اظهار داشت: در حال حاضر هشت سد مخزنی در استان وجود دارد که مجموع ظرفیت آنها ۷۵ میلیون مترمکعب است، اما تنها ۲۴ درصد از این ظرفیت پر شده است.کاهش ۲۳ درصدی روانآبهاوی همچنین افزود: بر اساس مقایسه منابع آبی سطحی در دو دهه گذشته، وقوع روانآبها ۲۳ درصد کاهش یافته است که تاثیرات منفی آن به وضوح در منابع آب زیرزمینی مشاهده میشود.وی به کاهش شدید آبدهی منابع آب استان اشاره کرد و گفت: آبدهی قنوات ۲۲ درصد، چشمهها ۴۰ درصد و چاهها ۲۴ درصد کاهش یافته است.
مدیریت بهینه مصرف آب در بخش کشاورزی ضروری استسارانی همچنین تأکید کرد که بیش از ۸۸ درصد از منابع آب استان در بخش کشاورزی مصرف میشود و در این شرایط، مدیریت بهینه مصرف آب به ویژه در بخش کشاورزی از اهمیت ویژهای برخوردار است.در خصوص فرونشست زمین، مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی اظهار کرد: در استان ۱۶ دشت دچار فرونشست شدهاند که این پدیده به علت برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی ایجاد شده است. فرونشست به آبخوانها آسیب زده و بازسازی آنها تقریباً غیرممکن است.تدوین سند سازگاری با کمآبی برای مدیریت منابع آبسارانی به تدوین و اجرای سند سازگاری با کمآبی در خراسان جنوبی اشاره کرد و افزود: آب در خراسان جنوبی یکی از مهمترین مسائل است که تاثیر زیادی بر تمام بخشها دارد. این سند برای سازگاری با کمآبی طراحی شده و هدف آن این است که با توجه به منابع آب موجود، باید خود را با شرایط جدید وفق دهیم.وی همچنین تأکید کرد: اگر بخواهیم خارج از این چارچوب عمل کنیم، قطعاً فشار زیادی به منابع طبیعی و خودمان وارد میشود.سارانی با اشاره به هدفگذاریها در سند سازگاری با کمآبی گفت: در برنامه پنجساله اول، مصرف آب در بخش کشاورزی باید از ۵۷۰ میلیون مترمکعب به ۳۶۴ میلیون مترمکعب کاهش یابد؛ برای تحقق این هدف، پروژههایی مانند نصب کنتورهای هوشمند و اجرای سیستمهای نوین آبیاری در نظر گرفته شده است؛ بهطور خوشبینانه، نصب کنتورهای هوشمند در بیش از ۹۷ درصد چاههای فعال اجرایی شده است و تا پایان سال مابقی نیز تکمیل خواهد شد.
چالشهای اجرای پروژههای آبیاری نوینسارانی در خصوص چالشها افزود: اجرای این پروژهها نیازمند اعتبار و فرهنگسازی است. به خصوص تغییر الگوی کشت و استفاده از سیستمهای نوین آبیاری نیاز به همکاری همهجانبه دارد تا بتوانیم به اهداف خود برسیم.مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در پایان تصریح کرد: شرایط اقلیمی استان در سالهای اخیر با خراسان جنوبی همخوانی نداشته است، ولی اگر اقدامات این برنامه به درستی و به موقع اجرایی شوند، شرایط پایدارتری برای منابع آبی استان ایجاد خواهد شد.جواد نخعی، مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی همچنین نیز در گفتوگو با خبرنگار فارس با اشاره به وضعیت خشکسالی در استان طی یک دهه گذشته، گفت: از مردادماه سال جاری، ۹۹.۸۶ درصد از مساحت استان تحت تاثیر خشکسالی و ۸۶.۸۲ درصد از آن تحت خشکسالی شدید قرار گرفته است.وی افزود: در سال زراعی گذشته (۱۴۰۲-۱۴۰۳) میانگین دمای استان به ۲۱.۲ درجه سانتیگراد رسید که نسبت به سال قبل ۲.۳ درجه و نسبت به شرایط نرمال ۱.۶ درجه افزایش داشته است؛ این افزایش دما به ویژه در مردادماه محسوس بود، جایی که در شهرستان طبس دمای هوا چندین مرتبه بالای ۵۰ درجه سانتیگراد رسید و در این ماه، دمای هوای استان نسبت به بلندمدت چهار درجه افزایش داشت.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی با اشاره به پیشبینیهای فصلی، اظهار کرد: بارندگیهای خراسان جنوبی در فصلهای مختلف به شرح زیر پیشبینی شده است: در فصل پاییز ۱۹ میلیمتر، در فصل زمستان ۶۷.۲ میلیمتر، در بهار ۲۹.۳ میلیمتر و در تابستان نیم میلیمتر، که مجموع بارندگیها برای سال آبی به ۱۱۶ میلیمتر میرسد.کمبود اعتبارات عمرانی برای جبران خسارات خشکسالیمحمدعلی آخوندی، مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی نیز در گفتوگو با خبرنگار فارس اظهار داشت: برآورد خسارات ناشی از خشکسالی در سال آبی گذشته به بخش کشاورزی استان بیش از ۵۵ هزار میلیارد ریال بوده و این ارزیابیها توسط فرمانداران و جهاد کشاورزی استان تهیه شده و به مرکز ارسال گردیده است.وی افزود: متاسفانه برای مدت طولانی، اعتبارات عمرانی ویژهای برای جبران خسارات خشکسالی به استان اختصاص نیافته است؛ آنچه از تهران به استان ارسال میشود بیشتر به تسهیلات و استمهال بدهیها محدود میشود.وی در ادامه اشاره کرد که از آنجا که بیمه محصولات کشاورزی اجباری است، کمکهایی از طریق صندوق بیمه محصولات کشاورزی به کشاورزان پرداخت میشود؛ با این حال، این کمکها از منابع محدود و اعتبارات مدیریت بحران تأمین میشود و به هیچوجه قادر به جبران کامل خسارتها نیست.
آخوندی درباره وضعیت خشکسالی در استان گفت: با توجه به خشکسالیهای مداوم و طولانیمدت، کشاورزان و دامداران باید برنامهریزیهای خود را با شرایط جدید هماهنگ کنند؛ جهاد کشاورزی استان نیز برای مقابله با این بحران اقداماتی همچون احیای قنوات، کانالکشی انهار و ترویج آبیاری نوین را در دستور کار قرار داده است؛ این اقدامات با حمایتهای دولت تا ۸۵ درصد هزینهها را پوشش میدهد.وی اضافه کرد: این اقدامات برای مدیریت منابع آبی و مقابله با آثار خشکسالی ضروری است.مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان جنوبی همچنین از مسئولین کشوری خواست که برای مقابله با خشکسالی و توسعه زیرساختهای مورد نیاز، از محل اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای منابع لازم را به استان اختصاص دهند. آخوندی تأکید کرد: میزان خسارات وارده به کشاورزی استان بسیار زیاد است و کمکهایی که از سوی دولت در نظر گرفته میشود، تنها جنبه مسکنی دارند و قادر به جبران کامل خسارتها نیستند. در این شرایط، مدیریت صحیح منابع آب و استفاده مؤثر از بیمه محصولات کشاورزی نقش کلیدی در کاهش اثرات بحران دارد.وی در پایان با اشاره به پیشبینیهای اداره کل هواشناسی درباره بارشهای فصل پاییز و زمستان، هشدار داد که خراسان جنوبی همچنان در معرض خشکسالی شدید قرار دارد و باید برای مقابله با آن برنامهریزیهای دقیقتری انجام گیرد.#خشکسالی #خراسان_جنوبی #کشاورزی #بحران_آب #آب_زیرزمینی #کاهش_بارندگی #آفات_کشاورزی #مدیریت_مصرف_آب #کشاورزان #بحران_محیط_زیست #چالش_منابع_آبی #محصولات_باغی #فرونشست_زمین #راهکارهای_بحران #آبیاری_نوین
16:31 - 10 آذر 1403
0 بازدید
1 پاسخ