نظام سلامت «بطری سوراخی» که با افزایش ظرفیت پر نمیشود
پژوهشگر اقتصاد سلامت، با هشدار نسبت به پیامدهای افزایش شتابزده ظرفیت پزشکی، از فرار ۷۲ درصدی پزشکان از مناطق محروم تنها ۳ سال پس از شروع خدمت خبر داد وگفت: تا زمانی که منافذ خروجی سیستم مانند مهاجرت و تغییر شغل بسته نشود، افزایش دانشجو تنها منجر به هدررفت منابع ملی و تجمع نیرو در کلانشهرها خواهد شد.
به گزارش خبرگزاری فارس از سنندج، اولین نشست خبری ویژه سیاستگذاران دانشگاه علوم پزشکی کردستان با هدف انتقال دانش و ارائه راهکارهای علمی به مدیران اجرایی، با موضوع بررسی چالشهای افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی برگزار شد.افزایش ظرفیت پزشکی لزوماً به عدالت در توزیع پزشک منجر نمیشوددکتر آزاد شکری، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان و متخصص مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، در این نشست با ارائه خلاصهای سیاستی از یک مطالعه جامع، به واکاوی این پرسش پرداخت که آیا افزایش ظرفیت، راهکار مناسبی برای توزیع عادلانه پزشک در کشور هست یا خیر.مقاومت علمی در برابر طرحهای شتابزدهشکری با اشاره به سوابق این مطالعه اظهار داشت: این تحقیق طی یک بازه زمانی طولانی انجام شده و نتایج آن پیش از این در اختیار نهادهای تصمیمساز از جمله مجلس شورای اسلامی قرار گرفته بود، ما پیش از این توانستیم با تکیه بر مستندات علمی حدود دو سال مانع از اجرای طرحهای فوریتدار و غیرکارشناسی برای افزایش ظرفیت شویم، اما در نهایت این طرحها در سالهای اخیر اجرایی شد.وی افزود: از آنجا که تربیت یک پزشک عمومی حداقل ۷ سال زمان میبرد، هنوز برای قضاوت قطعی درباره نتایج پذیرشهای جدید زود است، اما مطالعه روی استراتژیهای سه دهه اخیر کشور نشان میدهد که صرفِ افزایش "عرضه"، لزوماً باعث مهاجرت پزشکان به مناطق محرومی همچون کردستان یا سیستان و بلوچستان نمیشود.
اشتباه استراتژیک در تعمیم قوانین بازار آزاد به پزشکیعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با نقد نگاه اقتصادی حاکم بر طرح افزایش ظرفیت، تصریح کرد: سیاستگذاران تصور میکنند با افزایش تعداد پزشکان و اشباع بازار در کلانشهرها، درآمدها کاهش یافته و پزشکان به اجبار به مناطق مرزی کوچ میکنند؛ اما تجربه کشورهایی مانند ژاپن و مکزیک ثابت کرده است که اقتصاد حوزه سلامت با بازار آزاد کالا متفاوت است.وی در تشریح این تفاوت علمی گفت:در حوزه سلامت، پزشکان قدرت "ایجاد تقاضای القایی" را دارند، به این معنا که افزایش تعداد ارائهدهندگان خدمت در یک بازار اشباعشده لزوماً منجر به خروج آنها از آن بازار نمیشود بلکه میتواند به تغییر در الگوهای درمانی و ایجاد نیازهای کاذب منجر شود، بدون آنکه مشکل دسترسی مناطق محروم به پزشک حل شود.لزوم بازنگری در سیاستهای توزیعیشکری در این نشست که در راستای ترجمه دانش و آگاهیبخشی به سیاستگذاران برپا شده بود، خاطرنشان کرد: برای حل عادلانه توزیع پزشک، باید فراتر از عدد و رقم پذیرش، به مداخلات ساختاری، انگیزشی و اصلاح نظام پرداخت توجه کرد تا تخصصهای پزشکی به شکلی پایدار در مناطق دورافتاده مستقر شوند.
فرار ۷۲ درصدی پزشکان از مناطق محروم در سه سال اول خدمتعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با ارائه آماری تکاندهنده از وضعیت توزیع پزشکان در کشور، اعلام کرد که علیرغم سه دهه اجرای طرحهای اجباری، نرخ ماندگاری پزشکان در مناطق غیربرخوردار پس از پایان دوره تعهد، تنها حدود ۱۵ درصد است و ۷۲ درصد پزشکان طی سه سال اول این مناطق را ترک میکنند.متخصص مدیریت خدمات بهداشتی و درمانی، در ادامه نشست خبری به کالبدشکافی علل شکست سیاستهای توزیع نیروی انسانی در نظام سلامت پرداخت و نتایج مطالعات تطبیقی و میدانی خود را تشریح کرد.شکاف عمیق بین پایتخت و مناطق محرومدکتر شکری با اشاره به نابرابری شدید در دسترسی به پزشک گفت: پس از سه دهه اجرای سیاستهای مختلف توزیع اجباری، امروز شاهدیم که در تهران به ازای هر ۱۰ هزار نفر، ۹.۲ پزشک وجود دارد، در حالی که این شاخص در استان سیستان و بلوچستان تنها ۱.۵ است، متأسفانه ۵۵ درصد پزشکان کشور در استانهای توسعهیافته متمرکز شدهاند.وی افزود: وضعیت در بخش پزشکان متخصص و جراحان به مراتب نگرانکنندهتر است؛ ۶۱ درصد تخصصهای جراحی در کلانشهرها متمرکز هستند و سهم مناطق غیربرخوردار از این خدمات حیاتی، تنها ۶ درصد است.درسهایی از تجربههای جهانی؛ از کوبا تا تایلندعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با مقایسه تجربه ایران با سایر کشورها اظهار داشت: کشورهایی مانند کوبا، تایلند و مالزی در توزیع عادلانه پزشک موفق بودهاند، اما نه صرفاً با افزایش ظرفیت بلکه آنها بر "بومیگزینی" تمرکز کردند، در مقابل، کشورهایی مثل فیلیپین که مانند ما از طرحهای خدمت اجباری استفاده کردند، شاهد بازگشت سریع پزشکان به کلانشهرها بلافاصله پس از اتمام دوره ضرورت بودند.
وی تأکید کرد: این چالش تنها مختص ایران نیست؛ در کامبوج، ویتنام و سنگال نیز شاهد تمرکز بیش از ۶۰ تا ۸۰ درصد نیروی کار در مناطق خاص هستیم که نشاندهنده پیچیدگی مدیریت نیروی انسانی در حوزه سلامت است.کالبدشکافی نرخ ماندگاری؛ ریزش ۷۲ درصدی در سه سالدکتر شکری با ارائه نتایج مطالعه ۱۰ ساله بر روی رفتار حرفهای پزشکان در یکی از استانهای همجوار کردستان، آمار تأملبرانگیزی را فاش کرد
بررسیهای ما نشان میدهد که در سال اول خدمت، ۶۰ درصد پزشکان در شهرستانها مستقر هستند، اما با شروع سال دوم، ۴۶ درصد از کل پزشکان از استان خارج میشوند، این روند به گونهای است که در سال سوم، ۷۲ درصد پزشکان منطقه را ترک کرده و تنها ۶ درصد در شهرستانهای غیرمرکزی باقی میمانند.وی خاطرنشان کرد: احتمال خروج پزشکان از مناطق محروم به سمت کلانشهرها (مانند تهران و اصفهان) سالانه حدود ۳۶ درصد برآورد شده است، این یعنی مداخلات فعلی مانند "طرح تحول نظام سلامت" یا "پرداختهای مبتنی بر عملکرد"، نتوانستهاند انگیزه کافی برای ماندگاری طولانیمدت ایجاد کنند و نرخ ماندگاری نهایی پس از ده سال، تنها بین ۱۲ تا ۱۵ درصد است.نتیجهگیری سیاستیاین پژوهشگر حوزه سلامت در پایان هشدار داد که افزایش ۲۰ درصدی ظرفیت پذیرش دانشجوی پزشکی توسط مجلس، بدون اصلاح ساختارهای انگیزشی و توجه به زیرساختهای ماندگاری، تنها منجر به اتلاف منابع میشود و نمیتواند توازن را در مناطق مرزی و محروم برقرار کند، تکیه بر عدد به جای مدیریت رفتار گرهی از مشکلات دسترسی مردم در مناطق غیربرخوردار باز نخواهد کرد. تنها ۲۲ درصد پزشکان عمومی در جایگاه خود باقی میمانندعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با نقد آمارهای متناقض درباره تعداد پزشکان بیکار، نتایج یک مطالعه ردیابی ۱۰ ساله را فاش کرد که نشان میدهد نیمی از پزشکان عمومی به تخصص روی میآورند و بخش قابل توجهی نیز از چرخه خدمترسانی نظام سلامت خارج یا مهاجرت میکنند.
دکتر شکری در ادامه نشست تخصصی سیاستگذاران حوزه سلامت، به بررسی تضادهای آماری و سرنوشت شغلی فارغالتحصیلان پزشکی پرداخت و از پدیدهای تحت عنوان «حبابهای آماری» پرده برداشت که مانع از اجرای صحیح طرحهای ملی نظیر پزشک خانواده شده است.حبابهای آماری؛ از ادعای بیکاری تا کمبود واقعیوی با اشاره به جنجالهای رسانهای پیرامون تعداد پزشکان بیکار گفت: در سالهای اخیر، آمارهای متناقضی ارائه میشد؛ نظام پزشکی از وجود ۸۶ هزار پزشک سخن میگفت و برخی خبرگزاریها مدعی وجود ۳۰ هزار پزشک بیکار بودند، ما در مقالهای تحت عنوان "حبابهای آماری" نشان دادیم که این اعداد چگونه تصمیمگیران را به اشتباه انداختند.وی افزود: در حالی که برای اجرای طرح پزشک خانواده به ۵۵ هزار پزشک عمومی نیاز بود، آمارهای بیمه تنها ۳۰ هزار پزشک فعال را نشان میداد، بررسیهای دقیقتر ما ثابت کرد که در واقعیت، تعداد پزشکان عمومی فعال بسیار کمتر از آمارهای اسمی است و همین مسئله باعث فشار برای افزایش ظرفیت پذیرش شد، بدون آنکه بدانیم پزشکان موجود کجا هستند و چرا کار نمیکنند.ردیابی ۱۰ ساله؛ پزشکان عمومی کجا میرونداین متخصص مدیریت خدمات بهداشتی با ارائه نتایج یک مطالعه منحصربهفرد که به ردیابی ۱۰ ساله فارغالتحصیلان پزشکی عمومی پرداخته است، گفت: نتایج این ردیابی نشان داد که بعد از گذشت یک دهه، تنها ۲۲ درصد از فارغالتحصیلان به عنوان پزشک عمومی در چرخه خدمت باقی ماندهاند.
وی تشریح کرد: ۵۵ درصد این افراد وارد دورههای تخصص شدهاند، ۹ درصد به کشورهایی چون آمریکا، آلمان، استرالیا، کانادا و حتی آفریقای جنوبی مهاجرت کردهاند و ۶ درصد نیز در حوزههای غیردرمانی اما مرتبط با سلامت مانند زیبایی، پوست و مو و طب سنتی فعالیت میکنند.خروج از چرخه خدمت و بیکاری ارادیدکتر شکری در ادامه تحلیل وضعیت اشتغال پزشکان گفت: طبق یافتههای ما، ۹ درصد از پزشکان عملاً کار نمیکنند که از این میان، تنها ۳ درصد بیکار واقعی (در جستجوی کار) هستند، ۴ درصد برای آزمون تخصص (رزیدنتی) آماده میشوند و ۲ درصد نیز علیرغم وجود فرصت شغلی، تمایلی به کار در حرفه پزشکی ندارند.وی همچنین خاطرنشان کرد: حدود یک درصد از فارغالتحصیلان نیز به طور کامل از حوزه پزشکی خارج شده و در مشاغلی نظیر ساختمانسازی، بنگاهداری و سایر فعالیتهای بازرگانی مشغول به کار شدهاند.شهرستانهایی که از پزشک تخلیه شدندعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با اشاره به شکست سیاستهای ماندگاری در مناطق محروم هشدار داد: دادههای ما نشان میدهد که در برخی مناطق محروم، طی یک بازه ۸ ساله، حتی یک پزشک از مجموع پزشکان اعزامی باقی نمانده است، این یعنی تمامی تلاشها برای فرستادن پزشک به شهرستانها، بدون در نظر گرفتن واقعیتهای رفتاری و انگیزشی پزشکان، به شکست منجر شده و عملاً شهرستانها پس از پایان دورههای طرح، از وجود پزشک تخلیه میشوند.وضعیت قرمز کردستان در کمبود متخصص جراحی عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان با هشدار نسبت به وضعیت «نارنجی رو به قرمز» استان در حوزه توزیع متخصص، بر لزوم استفاده از ظرفیت توریسم درمانی برای ایجاد جذابیت مالی و جلوگیری از مهاجرت پزشکان به کلانشهرها تاکید کرد.
وی در بخش پایانی نشست خبری خود، ضمن تشریح تقابل دیدگاههای کارشناسی با نهادهای سیاستگذار، به تحلیل وضعیت اختصاصی استان کردستان و ارائه پیشنهادات عملیاتی برای حل بحران توزیع نیروی انسانی پرداخت.کردستان در آستانه وضعیت قرمزوی در پاسخ به پرسش خبرنگار فارس کردستان درباره وضعیت استان کردستان اظهار داشت: اگر نقشه توزیع پزشک در کشور را نگاه کنیم، کردستان در وضعیت "نارنجی" قرار دارد یعنی وضعیت ما از سیستان و بلوچستان بهتر اما از کلانشهرها بسیار بدتر است، متأسفانه در حال حاضر با کمبود جدی متخصص جراحی مواجه هستیم و با روند فعلی خروج نیرو، در حال حرکت به سمت وضعیت "قرمز" هستیم.این پژوهشگر حوزه سلامت به نرخ بالای اشتغال همزمان و فشار کاری در استان اشاره کرد و افزود: مطالعات ما نشان میدهد میزان کارکرد واقعی یک متخصص در مناطقی مثل مریوان یا سایر شهرستانهای استان، معادل ۱.۶ نفر است؛ یعنی پزشک فراتر از استانداردهای معمول فعالیت میکند، اما جذابیتهای درآمدی به دلیل تفاوت فاحش تعرفههای دولتی و خصوصی، همچنان پزشک را به سمت تهران و اصفهان میکشاند.»پایان سخن؛ هزینه سنگین تربیت پزشک نباید هدر برودعضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان در پایان خاطرنشان کرد:تربیت هر پزشک هزینه گزافی بر دوش نظام سلامت میگذارد، ما نباید با اصرار بر افزایش ظرفیت بدون اصلاح ساختار، حجم نشتی سیستم را بیشتر کنیم. اگر استراتژیهای مکمل مانند اصلاح تعرفهها، بومیگزینی واقعی و توسعه توریسم درمانی نادیده گرفته شوند، ۱۰ سال دیگر شاهد ارتشی از فارغالتحصیلان پزشکی خواهیم بود که یا در مشاغل غیرمرتبط هستند و یا بار سفر به مقصد کلانشهرها و خارج از کشور را بستهاند.#کردستان #سلامت #دانشجو #پزشکی #پژوهش
09:42 - 17 اردیبهشت 1405
