بادگیر؛ ریۀ تاریخی شهر میراث جهانی یزد
بادگیرها تنها بخشی از معماری کهن شهر میراث جهانی یزد نیستند؛ آنها روایت زنده شهری هستند که راه نفس کشیدن در دل گرم و خشک کویر را پیدا کرده است.
به گزارش خبرگزاری فارس نوجوان از یزد، سازههایی که بدون پیچیدگیهای فناوری امروز، با تکیه بر شناخت طبیعت شکل گرفتند و قرنها کارآمد باقی ماندند. آنها تنها برجهایی خشتی بر فراز خانههای قدیمی نیستند بلکه بخشی از حافظه تاریخی یزد را روایت میکنند، هویت شهری که زندگی در دل کویر گرم را به هنری ماندگار تبدیل کرد.در شهری که تابستانهای سوزان و بادهای کویری بخشی از زندگی روزمره مردم بوده است، یافتن راهی برای ایجاد آسایش اهمیت زیادی داشت. سالها پیش از آنکه نامی از کولر و تجهیزات سرمایشی امروزی به میان بیاید، معماران ایرانی در قلب کویر یزد با تکیه بر تجربه، دانش، شناخت و سازگاری با طبیعت، سازهای طراحی کردند که بتواند از نیروی باد برای خنکسازی فضا استفاده کنند. سازهای در ظاهر ساده اما شگفتانگیز در عملکرد؛ سازهای که بعدها با نام بادگیر شناخته و در تاریخ به عنوان نبوغی مهندسی ماندگار شد.
نخستین سیستم تهویه طبیعی جهان
بادگیرها برجهایی هستند که بر بلندای ساختمان ساخته میشوند تا جریان هوا را از ارتفاع دریافت کنند. باد پس از ورود به دهانههای بادگیر، از میان کانالهای داخلی عبور میکند و به اتاقها، زیرزمینها و بخشهای مختلف بنا میرسد. در بسیاری از خانههای تاریخی یزد، این جریان هوا از کنار حوضها یا آبانبارها عبور میکرد و خنکتر میشد. نتیجه این فرایند، کاهش دمای محیط و ایجاد فضایی مطبوع برای زندگی آن هم بدون مصرف برق و بدون استفاده از تجهیزات مکانیکی بود.همین ویژگی باعث شده است بسیاری از پژوهشگران، بادگیر را یکی از نخستین سیستمهای تهویه طبیعی جهان بدانند؛ سازهای که قرنها پیش از ورود فناوریهای نوین، با بهرهگیری از جریان باد، هوای خانهها را خنک میکرد.
هویتی منحصر به فرد در جهان
کاربرد بادگیرها تنها به خانههای مسکونی محدود نمیشد. آبانبارها، کاروانسراها، مدارس، مساجد و بسیاری از بناهای عمومی نیز به این سازه مجهز بودند. در آبانبارها، بادگیر نقش مهمی در خنک نگهداشتن آب ایفا میکرد و به حفظ کیفیت آن در روزهای گرم سال کمک میکرد. از همین رو برخی صاحبنظران از بادگیرها به عنوان «سیستم تنفس شهرهای کویری» یاد میکنند؛ سازههایی که هم به آسایش مردم کمک میکردند و هم در نگهداری منابع ارزشمند آب نقش داشتند.بادگیرها در طول زمان شکلهای مختلفی به خود گرفتند. برخی یکطرفه ساخته میشدند و تنها از یکجهت باد را دریافت میکردند. برخی دیگر دوطرفه، چهارطرفه، ششطرفه و حتی هشتطرفه بودند تا بتوانند از چند جهت مختلف جریان هوا را جذب کنند. انتخاب نوع بادگیر به شرایط اقلیمی، جهت وزش باد و موقعیت بنا بستگی داشت. امروز همین تفاوتها، بخشی از چشمانداز منحصربهفرد بافت تاریخی یزد را ساخته و به شهر هویتی بخشیده است که در کمتر جایی از جهاندیده میشود.
بلندترین بادگیر جهان بر فراز باغ دولت آباد یزد
بادگیرها از اواخر دوره ایلخانی و اوایل تیموری در معماری یزد گسترش یافتند و در دوره قاجار به اوج شکوه خود رسیدند؛ دورانی که بادگیرهای شاخصی همچون بادگیرهای خانه لاریها و آبانبار ششبادگیری ساخته شدند و سیمای شهر را شکل دادند. این بادگیرها همچنان بعد از گذشت زمان معروف هستند.از جمله معروف ترین بادگیر امروزه یزد، بادگیر باغ دولتآباد که به دستور محمد تقی خان بافقی ساخته شد. این یادگار دوره زندیه، با ارتفاع ۳۳٫۸ متر بلندترین بادگیر خشتی جهان به شمار میرود که امروزه به یکی از مهمترین نمادهای معماری یزد تبدیل شده است.
بادگیرهای یزد تنها یادگارهای یک دوره تاریخی نیستند؛ آنها روایت ماندگار دانشی هستند که از دل کویر برخاست و نام یزد را به عنوان «شهر بادگیرها» بر سر زبانها انداخت.
17:08 - 15 خرداد 1405
0 بازدید
