آشنایی با حاکمان اراک در ادوار مختلف
در زمان فتحعلی شاه قاجار شهری در منطقه عراق عجم توسط یوسف خان گرجی تأسیس شد که «سلطان آباد» نامیده شد، این شهر در این دوره بنا بر اهمیت استراتژیکی، نظامی و اقتصادی رو به پیشرفت نهاده و به یکی از شهرهای مهم تبدیل شد.
به گزارش خبرگزاری فارس از اراک، سلطانآباد، در کشاکش رقابت سیاسی- نظامی میان سلسلههای سلطنتی و خاندانهای مدعی حکومت (زند و قاجار) با انگیزه تأمین امنیت پایتخت و تعمیم سلطه قدرت مرکزی در مناطق تحت نفوذ ایلات و عشایر منطقه عراق ایجاد شد، اما عاملی که موجب گسترش و رونق شهر شد، توجه حکومت مرکزی و کمپانیهای خارجی به این شهر و تبدیل آن به یکی از قطبهای اقتصادی منطقه بود. این سرزمین در طول دوران مختلف انسانهای بزرگی را در دامن خود پرورش داده است، بهطوریکه از همان ابتدای شکلگیری افراد بسیاری از این دیار به عنوان حاکم انتخاب و امور مملکتی را در اختیار گرفتند. حاکمان از ارکان و سنگهای زیربنایی جامعه و دولت بودهاند. چون مردم شهرستانهای ولایت عراق و دوردست، آوازه و شهرت فعالیتهای تجاری این شهر نوساز را شنیده، طبیعی بود به این شهر مهاجرت کنند و حساسیت اراک لزوم تعیین حاکمان کارآمد را تأکید میکرد. صرفنظر از سیره حاکمان، وجود آنها نقش مهمی در روند فرهنگی و اقتصادی شهر داشته و بدین لحاظ در تاریخنگاری هر ولایت ذکر حاکمان از مهمترین کارهاست. خبرگزاری فارس به منظور آشنایی با حاکمان اراک در ادوار مختلف به معرفی این حاکمان پرداخته است. میرزا یوسف مستوفیالممالک میرزا یوسف جناب آقا، پسر میرزا محسن، پسر میرزا کاظم آشتیانی، در سال 1227 ه.ق متولد شد. چون ناصرالدینشاه به او آقا خطاب میکرد همه مردم او را آقا خطاب میکردند. پس از مرگ پدرش در سال 1261 ه.ق از طرف محمدشاه ملقب به مستوفیالممالک شد.
در سال 1268 هق حکومت اراک ضمیمه سایر مشاغلش شد و از طرف خود در اراک نائبالحکومه فرستاد. فیروز میرزا نصرت الدوله فیروز میرزا نصرت الدوله فرمانفرما در سال 1233 ه.ق متولد شد. وی پسر شانزدهم عباس میرزا نایبالسلطنه بود. در سال 1250 ه.ق پس از مرگ فتحعلی شاه به فرمان برادرش محمدشاه مأمور گرفتن فارس شد و برای سرکوبی میرزا فرمانفرما و حسنعلی میرزا شجاعالسلطنه به طرف اصفهان و شیراز رفت و پس از سرکوبی مخالفان به وزارت منوچهر خان معتمدالدوله والی فارس شد. در سال 1266 ه.ق برای بار دوم به حکومت فارس رسید و تا سه سال حکومت داشت. مهدیقلی میرزا مهدیقلی میرزا پسر بیستم عباس میرزا نایبالسلطنه در سال 1262 ه.ق در زمان سلطنت محمدشاه پس از تبعید الله قلی میرزا به عراق به حکومت بروجرد منصوب و فرستاده شد. در سال 1264 ه.ق و در زمان سلطنت ناصرالدینشاه به جای خانلر میرزا برادر خود، به حکومت مازندران منصوب و خانلر به جای او به حکومت بروجرد روانه گردید. در همین سال مهدیقلی میرزا مأمور سرکوبی با بیان شد. ظلالسلطان سلطان مسعود میرزا ظلالسلطان پسر چهارم ناصرالدینشاه، مادرش عفتالسلطنه دختر رضاقلی بیک ، غلام پیشخدمت بهمن میرزا ، پسر چهارم عباس میرزا نائبالسلطنه و از جمله زنان منقطعه ناصرالدینشاه بوده که در زمان ولیعهدی خود او را به ازدواج خویش درآورد. ظلالسلطان بر اثر ظلم و استبداد و بیدادگریهایش مورد انزجار و تنفر عمومی بود.
قساوت و بیرحمی او به حدی بود که مظفرالدین شاه هر وقت میخواست کسی را به قساوت مثل زند میگفت این آقا مثل ظلالسلطان است و بعد حکایت میکرد که در ایام طفولیت با هم درس میخواندیم حسامالملک امیرافخم همدانی حسامالملک امیر افخم همدانی در سال 1326 قمری از طرف محمدعلی شاه قاجار به حکومت بروجرد منصوب شد و چنانچه در سابق ذکر شد سید جمالالدین واعظ اصفهانی به دست او کشته شد. میرسید احمد مستوفی میر سید احمد تفرشی در زمانی که سپهدار اراک را میساخته و حکومت عراق را به عهده داشته وزیر سپهدار بوده است. از سالهای 1278 ه.ق یا چیزی بعدتر حکومت عراق به شاهزاده ظلالسلطان واگذار گردید و تا به سال 1303 ه.ق میرزا اسدالله خان، میرزا ابوالقاسم خان و میرزا سید احمد برای دفعه دوم دبیرالملک میرزا حسنخان شاهزاده فرمانفرما و میرزا رضا قلیخان تا به علیاکبر خان دوام الدوله نیابت حکومت داشتهاند. گلاب بگ گلاب بگ یکی از مردان ظریف و بذلهگوی زمان خود بود که لطایف شیرین او هنوز ضربالمثل مردم شهر اراک است، وی را از روستای (ده کهنه) در موقع بنای شهر اراک کوچانیده و در داخل شهر سکونت دادهاند. او از خوماص سپهدار غلامحسین خان، پسر سپهدار یوسف خان بانی شهر اراک بود. وی در سال 1285 ه.ق فوت کرده است. میرزا علیاکبر خان دوام الدوله میرزا علیاکبر خان دوامالدوله برای مدتها نیابت حکومت عراق را از طرف ظلالسلطان داشته است. از اهل تفرش و داماد میرزا رضا قلی خان وزیر مرکز بوده است.
از پدرزن ثروت هنگفتی به قیمت صد هزار تومان برده است و؛ آلمان، شاهماران آکان، خاتونی، برزنده، از مستقلاتی بود که به ایشان رسید با اینهمه دست به بادی هر جا ملکی پیدا میکرد که صاحبش از پای درآمده بود ، در مقام انتقال آن برمیآمد. محمدتقی خان محمدتقی خان روستای کوکبیه را در حوالی شازند ایجاد کرد و آن را محل سکونت خود قرار داد. پس از مرگ جنازه او و همسرش را به نجف اشرف بردند و در مقبره کرمانیها به خاک سپردند. وی فرزند محمدتقی خان است که با ملکه خانم دختر حاج سیفالدوله ازدواج میکند و روستای کوکبیه را محل زندگی خود قرار میدهد و جهت حراست آن روستا قلعه جنگی کوکبیه را در آنجا میسازد. باقر خان پیشکار مخصوص سالار الدوله پسر مظفرالدین شاه بود که پس از مرگ پدرش ادعای سلطنت کرد و با لشکر انبوهی از کرد و لر به تهران حمله برد و کارش با شکست مواجه شد. مصطفی قلی خان قزلباش مصطفی قلی خان قزلباش در سال 1305 نیابت حکومت عراق به مصطفی قلی خان قزلباش واگذار گردید. در زمان ایشان شیخ مهدی نامی که در امر خالصه و فروش آن دخالت میکرد و در مجالس نطق میکرد و شبانه در منزلش سر بریده و خواهر او را هم شکم دریدند. نسبت قتل را به اطرافیان شیخالاسلام دادند. برای مدتی در شهر حالت التهاب برقرار بود. قتل شیخ مهدی برای کسانی که با شیخالاسلام میانه خوبی نداشتند، وسیله تبلیغات شده بود.
میرزا حسن خان معتمد الملک میرزا حسن خان معتمد الملک فرزند یحیی خان مشیرالدوله به نام میرزا حسن خان معتمد الملک بعد از مصطفی قلی خان به حکومت عراق تعیین گردید حکومت معتمدالملک نیز دوامی نکرد و بازار جنگ خالصه گرم و رقابتهای محلی در منتهای شدت بوده است، اعتضاد الملک تمام سال 1306 را در عراق بود و نتوانست اختلافات را از میان برداشته و به خصوص کار خالصه را یکسره کند. حاج بهاء الدوله حاج بهاء الدوله شاهزاده ساسان میرزا حاج بهاء الدوله امیر تومان در سال 1307 به ریاست قشون عراق منصوب و بعد از تشرف به یکثوب سردلری شمسه مرصع به عنوان حکومت عراق نیز برقرار گردید. در اواخر حکومت شاهزاده بزرگ آل قاجار بود که حاج سید محمدباقر مجتهد رخت از جهان بربست و راه سرای باقی پیش گرفت، در حکومت حاج بهاءالدوله نیز سر و صدای خالصه برملا بوده است. در این تاریخ زمینهای مجاور رودخانه به وسیله ابوتراب خان خزایی خریداری و بنای قلعه فرنگی گذاشته شد. مظفر الملک مظفر الملک حاج میرزا محسن خان پسر ملاعبداللطیف طسوجی، پدرش مترجم از عربی به فارسی و خواهر میرزامحسن در حباله نکاح ظلالسلطان در آمد به همین مناسبت وی و برادرش میرزامهدی در دستگاه ظلالسلطان وارد خدمت شدند. میرزا محسن در آغاز در لباس روحانیت بود ولیکن به زودی عمامه را برداشت و کلاهی شد.
حاج مصطفی خان و مظفر الملک در سال 1308 حکومت عراق را داشته است، مظفر الملک اواسط سال 1309 به حکومت عراق تعیین شد و مرحوم حاجآقا محسن در این سال به عتبات عالیات مشرف و بعد از مراجعت یا قبل از آن سفری به تهران نمود میرزا علینقی حکیم الممالک میرزا علینقی حکیم الممالک پسر حاجآقا اسماعیل جدید الاسلام و فرزند ملأ باباکلیمی اصفهانی پدرش اسماعیل از پیشخدمتان فتحعلی شاه و در زمان سلطنت ناصرالدینشاه پیشخدمت باشی سلام بود و پس از مرگش در سال 1293 شغل مزبور به پسر بزرگش میرزا علینقی رسید. وی پس از افتتاح مدرسه دارالفنون علم طب را در آن مدرسه آموخت و در سال 1272 به همراهی فرخ خان کاشی به سمت نیابت دوم سفارت عازم اروپا شد و در سفارت حسنعلی خان گروسی امیرنظام در فرانسه نیز همین سمت را داشت. ساعد الدوله سردار مرحوم میرزا حبیبالله خان فرزند محمدولی خان سردار تنکابنی پدر محمدولی خان سپهدار تنکابنی منتحر در سال 1311 قمری بعد از حکیم الممالک به حکومت عراق تعیین شد. میگویند این حکومت برای او کوچک بوده و به عنوان تبعید به عراق فرستاده شده است. از حوادث زمان ایشان دعوت حاجآقا محسن و رقیب او شیخالاسلام به تهران بوده است.
دو سال قبل بود که ناصرالدینشاه به عراق آمد میگویند یکی از مقاصد او اصلاح امر خالصه بوده که نشد بعد از مراجعت موضوع و با پیش آمد و تا به اواخر رجب مصادف با اوایل دلو به طول کشید تا آنجایی که اتابک هر دو را به تهران دعوت و نصف خالصه از شیخالاسلام به هفده هزار تومان گرفته به حاجآقا محسن دادند در حین مراجعت سرمای شدید شیخالاسلام را از پا درآورد و به محض رسیدن به عراق اواخر شعبان درگذشت و نصف دیگر خالصه هم به عنوان سهمالارث و ثلث به مرحوم حاجآقا محسن منتقل گردید و از این تاریخ بود که زمام اختیار شهر به دست آن مرحوم بیش از پیش افتاد نواب والا عمادالدوله نواب والا عمادالدوله در اواخر سال 1311 حکومت عراق نصیب نواب والا عمادالدوله گردید که حدود 14 ماه به عنوان فرماندار در عراق حکومت میکرد از وقایع زمان ایشان جنگ بین مسلمانان و یهودیان است. در نتیجه یک نفر از طرفداران حاجآقا محسن و چهار نفر از آن طرف تلفات گرفته شد از جمله عباس کاشانی یکی از مردم گاوخانه از اطرافیان حاج ذکی کشته شد. عدهای از مردم حصار برای شکایت به تهران رفته و سر و صدایی را انداخته آقا را به تهران خواستند تا به سال 1314 آقا در تهران بود. یکی دیگر از وقایع این دوره جنگی است که بین طلاب در گرفت و بالمال پایه مدرسه آقا ضیاء ریخته شد که در سال 1320 پایان رسید. میرزا حسن علیخان نایب الدوله میرزا حسن علیخان نایب الدوله در سال 1313 حکومت عراق ضمیمه اصفهان به ظلالسلطان واگذار شد.
جایی که اکنون دبیرستان ایراندخت در آن بنا گردیده و اداره دارایی در آن محل واقع شده است زمین زراعی بود در تملک حاج اسماعیل مرزبان اشتراوس ، رئیس کمپانی ذیلگر که به صاحب یک دست معروف بد زارعان اراضی مزبور که در جلوی کنسولخانه واقع شده بود تشویق به کشت گوجهفرنگی کردند انتهای پیام/40/3371.
02:02 - 21 مرداد 1396
0 بازدید
