وقتی بازار از مسجد مهمتر میشود
آنجا که سود و سرگرمی بر ندای خدا غلبه کند، ایمان در معرض یک آزمون جدی قرار میگیرد، آیات پایانی سوره جمعه هشدار میدهد که دلبستگی به دنیا میتواند انسان را حتی در لحظه عبادت از حقیقت دور کند.
گروه قرآن و فعالیتهای دینی خبرگزاری فارس: آیات ۹ تا ۱۱ سوره جمعه و آیات ۱ تا ۴ سوره منافقون، در کنار یکدیگر تصویری روشن از دو گروه ارائه میکنند، مؤمنانی که در برابر ندای الهی، منافع دنیوی را کنار میگذارند و منافقانی که در ظاهر از ایمان سخن میگویند، اما در باطن در مسیر دیگری حرکت میکنند.در تفسیر المیزان، این آیات تنها مجموعهای از احکام و هشدارهای اخلاقی نیستند، بلکه به مسئلهای اساسی در حیات جامعه ایمانی میپردازند: نسبت انسان با حقیقت، عبادت، دنیا و صداقت درونی.در آیه ۹ سوره جمعه، خطاب به مؤمنان میفرماید که «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِن یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ». علامه طباطبایی در المیزان بر این نکته تأکید دارد که دستور «فاسعوا» به معنای شتاب فیزیکی نیست، بلکه دعوت به حرکت جدی و اهتمام برای حضور در نماز جمعه و ذکر خداست. در برابر آن، «ذَرُوا الْبَیْعَ» قرار گرفته یعنی هنگامی که ندای نماز جمعه فرا میرسد، تجارت و اشتغال دنیوی نباید بر ذکر خدا مقدم شود.عبادت مانعی برای دنیا نیست، معیار نسبت با دنیاستآیه بعد، نتیجه این دستور را بیان میکند «ذَٰلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ». خیر بودن این کار از آن جهت است که انسان را از غفلت بیرون میآورد و به سوی چیزی میبرد که سعادت حقیقی او در آن است. مسئله، نفی کار و تجارت نیست زیرا بلافاصله پس از پایان نماز، قرآن میفرماید که «فَإِذَا قُضِیَتِ الصَّلَاةُ فَانتَشِرُوا فِی الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ».
این تعبیر نشان میدهد که در منطق قرآن، دنیا و تلاش اقتصادی ذاتاً مذموم نیستند. انسان پس از انجام وظیفه عبادی، میتواند دوباره به دنبال روزی برود. تفاوت در این است که اقتصاد نباید جای خدا را بگیرد. «وَابْتَغُوا مِن فَضْلِ اللَّهِ» حتی کسب روزی را نیز در چارچوب فضل الهی تعریف میکند، یعنی مؤمن در فعالیت اقتصادی هم خود را مستقل از خدا نمیبیند.جایی که تجارت، انسان را از حقیقت جدا میکندآیه ۱۱ اما پرده دیگری از واقعیت اجتماعی را کنار میزند «وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انفَضُّوا إِلَیْهَا وَتَرَکُوکَ قَائِمًا». گروهی در برابر تجارت و سرگرمی چنان مجذوب میشوند که حتی پیامبر(ص) را در حال خطبه رها میکنند. در نگاه علامه طباطبایی، این آیه در حقیقت ضعف ایمان و غلبه حب دنیا را آشکار میکند. انسان ممکن است در ظاهر در جمع مؤمنان باشد، اما هنگام تعارض میان حقیقت و منفعت، انتخاب او میزان واقعی ایمانش را نشان میدهد.از همینجا ارتباط این آیات با آغاز سوره منافقون آشکار میشود، زیرا پس از سخن از کسانی که در ظاهر در جامعه ایمانی حضور دارند اما دنیا آنان را از حقیقت جدا میکند، قرآن سراغ کسانی میرود که اساساً ظاهر ایمانشان با باطنشان متفاوت است.وقتی زبان ایمان، حقیقت درون را پنهان میکندسوره منافقون با توصیف همین دوگانگی آغاز میشود «إِذَا جَاءَکَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ». منافقان حتی با تأکید و سوگند بر رسالت پیامبر گواهی میدهند، اما خداوند بلافاصله میفرماید که «وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ یَشْهَدُ إِنَّ الْمُنَافِقِینَ لَکَاذِبُونَ».
علامه طباطبایی توضیح میدهد که دروغ آنان لزوماً در خود جمله «محمد رسولالله» نیست بلکه در ادعای قلبی و رفتاری آنان است. آنان سخنی درست را با نیتی نادرست بیان میکنند و خود را مؤمن معرفی میکنند، در حالی که حقیقت درونشان با این شهادت سازگار نیست.نفاق یعنی وقتی ظاهر، جای حقیقت را میگیردآیات بعدی، علت این وضعیت را بیان میکنند «اتَّخَذُوا أَیْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ». آنان سوگندهای خود را سپری قرار دادهاند یعنی از ظاهر دینی و ادعاهای خود برای پوشاندن حقیقت و حفظ منافعشان استفاده میکنند. نتیجه نیز روشن است «فَصَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّهِ» نهتنها خودشان از راه خدا فاصله گرفتهاند، بلکه میتوانند دیگران را نیز از مسیر حق منحرف کنند.آیه ۴ سرانجام تصویری تکاندهنده از ظاهر آنان ارائه میدهد «کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُّسَنَّدَةٌ» گویی چوبهایی هستند که به دیوار تکیه داده شدهاند. این تشبیه ناظر به انسانهایی است که ظاهری آراسته و قابل توجه دارند، اما از درون تهیاند و حقیقتاً استواری و حیات معنوی ندارند.در مجموع، پیوند این دو سوره یک پیام مهم دارد اینکه ایمان واقعی در لحظه انتخاب آشکار میشود. آنجا که ندای خدا با منفعت اقتصادی، سرگرمی، قدرت یا موقعیت اجتماعی تعارض پیدا میکند، انسان نشان میدهد حقیقتاً به کدام سو تعلق دارد. سوره جمعه خطر غلبه دنیا بر دل را نشان میدهد و سوره منافقون مرحله عمیقتر این انحراف را معرفی میکند جایی که فاصله میان ظاهر و باطن آنقدر زیاد میشود که زبان ایمان میگوید، اما دل در مسیر دیگری حرکت میکند.تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۵۴ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.
۳ MB
02:20 - 3 شهریور 1405
0 بازدید