نخستین مرثیه درباره حضرت ابوطالب
نخستین شعری که درباره آن جناب سروده شد، مرثیهای بود که امام همام حضرت امیرالمؤمنین(ع) درباره ایشان سرود.
چکیده: این مقاله در تحلیل و شرح قصیدهای 74 بیتی از احمد خیری حنفی (1324-1387 ق.) است به نام "القصیده الغرّاء فی ایمان ابیطالب شیخ البطحاء" که در باره فضائل و مقامات حضرت ابوطالب و اثبات ایمان آن جناب و بررسی انگیزههای نسبتهای ناروا به ایشان است. نگارنده پس از مقدمهای کوتاه به ترجمه کامل اشعار احمد خیری و شرح بعضی از آنها میپردازد.کلیدواژهها: خیری حنفی، احمد – شرح حال؛ خیری حنفی، احمد – قصیده در مدح ابوطالب؛ القصیده الغرّاء فی ایمان ابیطالب شیخ البطحاء.پرداختن به مسائل اعتقادی بخشی از سرودهها در ادبیات هر ملّتی است. در ادبیات عربی، از آن جهت که با زبان قرآن کریم مواجه هستیم، این سرودهها بیشتر و پربارتر از دیگر زبانها است. در موضوع مورد بحث ما، جناب ابوطالب(ع)، پیشینه این سرودهها به صدر اسلام بر میگردد. نخستین شعری که درباره آن جناب سروده شد، مرثیهای بود که امام همام حضرت امیرالمؤمنین(ع) درباره ایشان سرود: (فخار بن معد، ص 123-122)أبا طالبٍ عصمه المُستجیر وغیثَ المُحولِ و نورَ الظُلمْلقد هدَّ فقدُک اهلَ الحِفاظ فصَلَّی علیکَ ولیُّ النِّعمْو لقّاک ربُّکَ رضوانَه فقد کنْتَ لِلطُّهْرِ من خیر عَمْدیگر سرودهای که در دست است، از ابن ابی الحدید معتزلی (در گذشته 656ق.) است.
وی با آنکه در ایمان ابوطالب توقّف کرده، ولی خدمات او را به اسلام و پیامبر اکرم(ص) در ضمن سرودهای باز گفته است: (ابن ابی الحدید، ج 14، ص 84)و لولا أبوطالبٍ و ابنُه لما مثلَ الدینُ شخصاً فقامافذاک بمکه آوی و حامی و هذا بیثربَ جَسَّ الحِماماسید علیخان ابن معصوم مدنی شیرازی (در گذشته 1118 یا 1120 ق) نیز از دیگر سرایندگان در این زمینه است. (نک: امینی، ج 7، ص 403) در دوران معاصر نیز بسیاری از ادیبان چکامههای ارزشمندی درباره جناب ابوطالب و ایمان وی سرودهاند، از جمله: شیخ محمدحسین اصفهانی معروف به علامه کمپانی، شیخ محمد سماوی، شیخ جعفر نقدی، عبدالحسین صادق عاملی و... (برای تفصیل نک: امینی، ج 7، ص 409-406؛ ج 8، ص 29-27). در این سرودهها گاه تمام یک قصیده درباره جناب ابوطالب(ع) است مانند قصیده اَلِفیّه عماد عبدالکریم سرور شافعی (متولد 1962 در سوریه) در 79 بیت که در پایان کتابش صحوه الطالب فی ردّ الشبهات عن ابیطالب (ص 444- 438) آورده است، و گاه بخشی از یک سروده درباره ایمان ابوطالب(ع) سروده شده، مانند بخشی از قصیده همزیّه شیخ یوسف بن اسماعیل نَبَّهانی (درگذشته 1350 ق/ 1932 م. نک: نبّهانی، ج 1، ص 230-229 با عنوان «وفاه ابیطالب و مناقبه»).یکی از ادیبان مصری که سرودهای بلند درباره جناب ابوطالب(ع) دارد و شرح و تحلیل آن محور این نوشتار است، احمد خیری پاشا حنفی است. وی در سال 1324 ق.
در قاهره به دنیا آمد و همانجا دانش اندوخت و آثاری پدید آورد، از جمله: 1- ابوطالب کافل النبی و ناصره 2- الارجوزه اللّطیفه و شرحها که در بغداد به چاپ رسیده است 3- القصائد السبع النبویه 4- القول الجلی فی افضلیّه علیّ(ع) 5- المدائح الحسینیّه که به چاپ رسیده است. 6- القصیده الغراء فی ایمان ابیطالب شیخ البطحاء که در مورد آن سخن به میان خواهد آمد 7- دیوان اشعار.خیری پاشا در 1387 ق. / 1967 م. در قاهره از دنیا رفت. (برای تفصیل در شرح حال وی نک: زرکلی، ج 1، ص 123-122؛ طباطبایی، ص 16)القصیده الغراء فی ایمان ابیطالب شیخ البطحاء: این قصیده لامیّه در 74 بیت و در بحر طویل سروده شده است. این قصیده بحق «غراء» و بس فاخر است و میتوان آن را از «عیون شعر عربی» قلمداد کرد. سراینده در مقدمه کوتاهی که بر قصیده خود نگاشته، سال سرایش آن را 1370 ق. گفته (نک: خیری پاشا، ص 81) و اشاره کرده که در این سروده خود، بیت مشهور جناب ابوطالب(ع) را تضمین کرده است:و ابیض یُسْتَسْقَی الغَمامُ بوجْهه ثِمالُ الیتامی عِصمه للأراملِ(نک: الدره الغراء، ص 126-125؛ درباره این بیت بیشتر سخن گفته خواهد شد.)متن قصیده خیری پاشا به اهتمام علی بن حسین هاشمی خطیب در سال 1382 ق. در چاپخانه حیدری تهران به چاپ رسیده است.[2]گفتنی است که سراینده، توضیحاتی را در پانوشت ابیات آورده و اینجانب در ترجمه و شرح ابیات، از آن توضیحات نیز بهره بردهام.
متن قصیده1- أضاءت بوجه فی المحاسن کامل وحیّت بصوت فاق شدو العنادل2- وما ست کما جاس النسیم معطراً خلال غیاض نبتها غیر قاحل3- ومرَّت بهاءّ لا یباهی و کم عنا لها کلٌ قلب من غریر و عاقل4- وراحت وقد باحت بوجدٍ سرائر و خفّت حُلوم من سراه أفاضل5- تکاد نفوس القوم من فرط حسنها تُغادر أجساماً سمت فی المحافل6- و تحسبهم للصمت صرعی فلاتری سوی أعین جادت بمثل الهواطل7- فلمّا رأت نفسی جمالاً مکمّلاً کحور اُعدّت للشَهید المقاتل8- صبت نحوها تبغی غراماً نسیته و تحیی مواتاً بین صدر و کاهل9- فقلت لها لما تزاید تیمها ومالت إلی بدر علی الأرض ماثل10- دعی العشق یا نفسی فقد باد عهده و أصبح فی قلبی الهوی غیر طائل11- و عودی بنا عبر الزَّمان لنجلتی محاسن معوان یمین الشمائل12- واُنصف عمَّ المصطفی من خصومه فلست عن الحقّ المبین بغافل***13- فدیت یتی
به تعبیر ابن قتیبه (ج 1، ص 75-74) آوردن نسیب و تشبیب موجب میشود که دلها به سوی سروده تمایل یابند و گوشها آماده شنیدن آن باشند چرا که تغزّل از دل برمیخیزد [و لاجرم بر دل نیز خواهد نشست.]ابن رشیق قیروانی (ج 1، ص 231) نیز تصریح کرده که اگر شاعر بیمقدمه به سراغ موضوع اصلی قصیده رود، بر او عیب خواهند گرفت که چرا قصیده خود را با نسیب آغاز نکرده است، از این رو شعرش را «ابتر» خواهند خواند. البته طولانی بودن نسیب نیز ناخوشایند است، زیرا موجب میشود مقدمه از ذی المقدمه طولانیتر باشد و این از عیوب شعر است. (نک: ابن رشیق، ج 2، ص 123)شمس قیس رازی (ص 413) گوید: «جماعتی از ارباب براعت گفتهاند که نسیب غزلی باشد که شاعر علی الرسم آن را مقدمه مقصود خویش سازد تا به سبب میلی که بیشتر نفوس را به استماع احوال محبّ و محبوب و اوصاف مغازلت عاشق و معشوق باشد، طبع ممدوح به شنودن آن رغبت نماید و حواسّ را از دیگر شواغل باز ستاند و بدین واسطه آنچه مقصود قصیده است، به خاطری مجتمع و نفسی مطمئن ادراک کند و موقع آن به نزدیک او مستحسنتر افتد... و اگر چه شعرا را در باب نسیب، دست مطلق است تا هر وصف که خواهند از فنون عشقیات و انواع تشوقات تقدیم کنند، الّا آنکه رعایت ادب در جمله ابواب لازم باشد و نسیب هر مدح باید که لایق آن افتد... و هر قصیده که از حلیت نسیب عاطل باشد، آنرا محدود خوانند، یعنی باز داشته از نسیب و مقتضب نیز گویند، یعنی باز بریده از نسیب.
»البته متنبّی (ج 4، ص 69) بر آن بود که چنانچه قصیده در مدح کسی باشد، نیازی نیست که با نسیب آغاز شود:اذا کان مدح فالنسیبُ المقدمُ أکلُّ فصیحٍ قال شعراً مُتَیَّمُلَحُبُّ ابن عبدالله أولی فإنّه به یُبدَأ الذکرُ الجمیلُ و یُخْتَمُدیدگاههای دیگری نیز در این زمینه مطرح است که مجال پرداختن بدانها نیست (طالبان تفصیل بنگرند به: ابن رشیق، ج 2، ص 128-116؛ شمس قیس رازی، ص 415-413؛ بکّار، ص 217-212)پی نوشت:[2] رونوشت این قصیده را فاضل متتبّع جناب آقای عبدالحسین طالعی از کتابخانهی تخصصی امیرالمؤمنین علی(ع) در مشهد مقدس به مدیریت استاد حاج محمد مجتهدی گرفته و در اختیار اینجانب گذارد. از هر دو بزرگوار سپاسگزارم.کتابنامهقرآن کریم.1. ابن ابی الحدید، ابوحامد عزالدین عبدالحمید بن هبه الله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیه، مصر 1385 ق.2. ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، تحقیق علی شیری، دار احیاء التراث العربی، بیروت 1408 ق.3. ابن اسحاق، محمد، سیره ابن اسحاق (کتاب السیر و المغازی)، تحقیق سهیل زکّار، دار الفکر، بیروت 1398 ق/ 1978 م.4. ابن حبیب، ابوجعفر محمد، کتاب المحبّر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، حیدر آباد دکن 1361 ق، چاپ افست بیروت [بیتا].5. ابن حجرعسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، دار احیاء التراث العربی، بیروت 1328 ق.6.
---------، فتح الباری شرح صحیح البخاری، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، دارالکتب العلمیه، بیروت 1418 ق / 1997 م.7. ابن رشیق قیروانی، العمده، تحقیق محمد محیالدین عبدالحمید، دارالجیل، بیروت 1401ق/1981 م.8. ابن سید الناس، محمد بن محمد، عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و السیر، تحقیق محمد العید الخطراوی و محیالدین مستو، دار ابن کثیر، دمشق و بیروت 1413 ق./ 1992م.9. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، مصر [بیتا].10. ابن قتیبه دینوری، ابو محمد عبدالله بن مسلم، الشعر و الشعراء، تحقیق احمد محمد شاکر، قاهره 1966 م.11. ابن منظور، جمالالدین بن مکرّم، لسان العرب، دار صادر، بیروت 2000 م.12. ابن هشام، عبدالملک، السیره النبویه (سیره ابن هشام)، تحقیق مصطفی سقا، ابراهیم الابیاری، عبدالحفیظ شلبی، دارالقلم، بیروت [بیتا].13. امینی، عبدالحسین احمد، الغدیر فی الکتاب و السنّه و الادب، دارالکتاب العربی، بیروت 1387 ق.14. بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره 1421 ق.15. بکّار، یوسف، بناء القصیده فی النقد العربی القدیم (فی ضوء النقد الحدیث)، دار الاندلس، بیروت 1982م.16. بیهقی، احمد بن الحسین، دلائل النبوه، تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان، قاهره 1389 ق./ 1969م.17. حسان بن ثابت انصاری، دیوان، بشرح عبدالرحمن البرقوقی، دار الکتاب العربی، بیروت 1410 ق./ 1990م.18. حلّی، حسن بن یوسف (علامه)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق شیخ حسن حسن زاده آملی، قم 1407 ق.19.
خیری پاشا، احمد، القصیده الغرّاء فی ایمان ابیطالب شیخ البطحاء، عنی بها و نشرها علی بن الحسین الهاشمی الخطیب، چاپخانه حیدری، تهران 1382 ق20. الدره الغراء فی شعر شیخ البطحاء: دیوان ابیطالب، جمع و تحقیق و شرح: باقر قربانی زرّین، وزاره الثقافه و الارشاد الاسلامی و مؤسسه دائره المعارف الاسلامیه، طهران 1374 ش/ 1995 م.21. دیار بکری، حسین بن محمد، تاریخ الخمیس فی احوال انفس نفیس، چاپ اول 1302 ق.22. ذهبی، شمسالدین، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاَعلام، تحقیق عمر عبدالسلام التدمریّ، دارالکتاب العربی، بیروت 1407 ق./1987م.23. راوندی، قطبالدین سعید بن هبه الله، قصص الانبیاء، تحقیق غلامرضا عرفانیان، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد 1409ق.24. زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت 1990م.25. شمس قیس رازی، محمد، المعجم فی معاییر اشعار العجم، تصحیح محمد قزوینی و مدرس رضوی، تهران 1338 ش.26. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه قمی، الخصال، تحقیق علیاکبر غفاری، قم [بیتا].27. طباطبایی، سید عبدالعزیز، اهل البیت: فی المکتبه العربیه، مؤسسه آل البیت:، قم 1417ق.28. طَبْرِسی، ابو علی امین الاسلام فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی، مکتبه العلمیه الاسلامیه، طهران 1339 ش.29. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت 1967 م.30. عماد عبدالکریم سرور، صحوه الطالب فی ردّ الشبهات عن ابیطالب، 1425 ق. / 2005م.31.
فخار بن معد، ابوعلی شمسالدین، الحجه علی الذاهب الی تکفیر ابیطالب (ایمان ابیطالب)، تحقیق سید محمد بحر العلوم، قم 1410 ق32. فیروز آبادی، مجدالدین محمد، القاموس المحیط، دارالمعرفه، بیروت [بیتا].33. قربانی زرّین، باقر، ابوطالب، انتشارات نیک معارف، تهران 1371 ش.34. قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد، جامع البیان فی احکام القرآن (تفسیر القرطبی)، دار احیاء التراث العربی، بیروت [بیتا].35. قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، تحقیق جلالالدین محدّث ارموی، انجمن آثار ملی، تهران، 1358 ش.36. قمی، عباس، سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار، دار المرتضی، بیروت [بیتا].37. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، کتابفروشی اسلامیه، تهران 1388 ق.38. متنبی، ابوالطیب احمد، دیوان، بشرح عبدالرحمن البرقوقی، دارالکتاب العربی، بیروت 1407 ق./1986 م.39. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت 1403 ق.40. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، النجف الاشرف [بیتا].41. مفید، محمد بن محمد بن نعمان، ایمان ابیطالب، تحقیق و نشر مرکز تحقیقات اسلامی بنیاد بعثت، قم 1412 ق.42. مقریزی، تقیالدین احمد بن علی، امتاع الاسماع، تحقیق محمود محمد شاکر، قاهره 1941 م.43. نبّهانی، یوسف بن اسماعیل، المجموعه النبهانیه فی المدائح النبویه، دارالفکر، بیروت 2003م.
نویسنده:باقر قربانیزرّین: دانشیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی فصلنامه تخصّصی مطالعات قرآن و حدیث سفینه، سال دوازدهم، شماره 48، پاییز 1394ادامه دارد....
06:24 - 13 آبان 1396
43 بازدید
1 پاسخ