قنات جهانی بلده فردوس؛ شاهکار مهندسی آبرسانی با قدمتی 1500 ساله
یکی از ابداعات ایرانیان برای دست یافتن به آب شیرین حفر قنات در قعر زمین است که همین ابداع و اختراع سبب شد تا هزار و 500 سال قبل شاهکاری مهندسی آبرسانی در قنات جهانی بلده فردوس شکل بگیرد و اکنون نیز با گذشت هزار و 500 سال چشمه این سازه آبی در شرق ایران زمین همچنان جوشان باشد تا هزار و 500 سال دیگر.
خبرگزاری فارس - خراسان جنوبی؛ مهندسان عصر ساسانی هزار و 500 سال قبل در خطه تاریخی تون خراسان جنوبی سازه آبی را در زیر زمین طراحی کردهاند که وقتی این آب از دل زمین در مظهر قنات و مسیر 35 کیلومتری آن تا زمین های کشاورزی و باغات باغستانهای علیا و سفلی، اسلامیه قرار میگیرد میشود در این کانال های انتقال آب یا بهتری بگویم شاه جوها در هر دوره 500 تن ماهی پرورش داد.شاید که نه طور حتم به همین واسطه که اسلامیه هم باغ شهر است روستاهای باغستان علیا و سفلی هم همه همه باغ سراست چرا است که از دریای عظیم قنات جهانی بلده مشروب شده و این گونه درختان کهن سال آن شاخه های آن ها به سمت دیگر دیگر دست دوستی داده اند کوچه باغ های این روستاها را زیر سایه خویش گرفته اند.فناوری های مرتبط با احداث این سازه های آبی سبب شد پس از 2 سال تلاش در چهلمین اجلاس یونسکو که ژوئیه 2016 در استانبول برگزار شد 11رشته قنات به عنوان بیستمین اثر ایران در فهرست آثار جهانی به ثبت برسد.در این پرونده زنجیره ای ویژگی های خاص دیگری هم پیوست این قنات ها بود که از جمله می توان قنات قصبه (گناباد) عمیق ترین، زارچ (یزد) طولانی ترین، مون (اردستان) خاص ترین، مزدآباد (شاهین شهر) قناتی با آب گرم و سرد به طور هم زمان، وزوان (وزوان) شاهکار معماری، بلده (فردوس) مکانی مناسب برای پرورش ماهی، حسن آباد (مهریز) مایه رونق کشاورزی، جوپار (کرمان) قناتی مورد احترام مردم، ابراهیم آباد (اراک) تنها قنات مخروطی جهان و قاسم آباد و اکبرآباد (بم)قنات های دو قلو اشاره کرد.
قنات بلده (فردوس)؛ مکانی مناسب برای پرورش ماهی
در بین این 11 شاهکار مهندسی سازه های آبی ایران زمین قنات جهانی بلده نیز به عنوان دومین اثر جهانی خراسان جنوبی بعد از باغ و عمارت جهانی اکبریه بیرجند قرار دارد یعنی درست 5 سال بعد از ثبت باغ و عمارت اکبریه در فهرست آثار جهانی یونسکو قنات بلده فردوس هم به فهرست آثار جهانی اضافه شد تا هم اکنون خراسان جنوبی در کنار این دو اثر و بیابان لوت، 4 کاران سرا، روستای خراشاد و ژئو پارک طبس دارای 9 اثر جهانی باشد.اما براین که بخواهیم از آب گوارای این سازه مهندسی متمدن آبی ایران زمین بنوشیم باید در جهت خلاف شاه جو های این منبع آبی به عصر ساسانی سفر کنیم و با مقنیان و مهندسان آبی آن عصر همراه شویم و از مظهر قنات رو به سوی مادرچاه های آن در سرزمین تون خراسان جنوبی روانه شویم.ابتدا هم برای این که کمی با ویژگی های این قنات آشنا شویم کتاب «قنات سازی و قنات داری» نوشته «ع. بهینا» را ورق می زنیم که این گونه از قنات جهانی بلده فردوس می گوید:) قنات «بلده» در خراسان جنوبی، در شهر فردوس و در دوره ساسانیها حفر شد که زمینهای کشاورزی و آب شرب مناطق اطراف این شهر را نیز سیراب میکند و دارای ۱۶ قنات جانبی و دو چشمه است. البته برخی از قناتهای جانبی قنات بلده در سالهای اخیر به دلیل کم آبی شدید خشکیدهاند، اما قنات مادر همچنان پرآب است. بررسیهای کارشناسی انجامشده بر قنات بلده که اینک در فهرست ثبت جهانی یونسکو نیز قرار گرفته است مشخص کرده که کانالهای انتقال آب آن، ظرفیت تولید ۵۰۰ تن ماهی را در هر دوره پرورش ماهی دارند. اگر برای آب درمانی، به آب گرم فردوس سفر کردید، بازدید از مناطق تاریخی این شهر مانند قنات بلده را نیز فراموش نکنید.
سبقه ای به قدمت عصر ساسانی
براساس احتمالات قنات بلده در عصر ساسانی و در دل کوههای شرقی منطقه فردوس حفر شده است. این سازه آبی با دانش سنتی مدیریت میشود و آب استحصالی از آن سبب آبادانی منطقه فردوس، مزارع و باغها شده است. قنات بلده، یک منظومه کامل تاریخی از استحصال آب است و نه تنها بخش عمدهای از زمینهای کشاورزی نزدیک شهر فردوس را آبیاری میکند بلکه پس از پیمودن ۴۵ کیلومتر، بیش از ۲ هزار و ۳۸۲ هکتار از زمینهای کشاورزی فردوس نیز توسط این قنات سیراب میشود. احداث قنات بلده 5 قرن از قنات قصبه گنابادتاریخ احداث آن به طور دقیق مشخص نیست در مستندات تاریخی آمده است که احداث قنات بلده مربوط به قبل از اسلام و دوره ساسانی است اما تاریخ نگاریهای صورت گرفته از سفالهای اطراف قنات حکایت از آن دارد که این قنات ۵۰۰ سال پس از قنات قصبه گناباد احداث شد. قنات بلده، آبهای سطحی را از درهها جمع آوری و در یک شبکه پیچیده به یکدیگر متصل میکند و منطقه فردوس، باغات و زمینهای کشاورزی طول مسیر را سیراب میکند. این قنات به دلیل اهمیت ساختار و زنده بودن برای مردم بومی و افرادی که در منقطه فردوس زندگی میکنند بسیار حائز اهمیت است. در گذشته مالکان آب بلده به دلیل نبود امنیت قبل از مرگ خود، آب را وقف میکردند. قنات بلده فردوس بزرگترین، مهمترین و سازمان یافتهترین ساختار مردمی بهرهبرداری از قنات در ایران است، حتی در ۱۱ قنات جهانی دیگر این ساختار مردمی که تحت عنوان «میاه بلده طیبه تون» نامگذاری شده است وجود ندارد.مجموعه قنات بلده فردوس به شماره ۳۰۱۶۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت است و تابستان سال ۱۳۹۵ در فهرست میراث جهانی نیز ثبت شد.
انتخاب به عنوان سازه های آبی تاریخی
قنات بلده فردوس به عنوان یکی از چهار سازه تاریخی آبی ایران در اجلاس سالانه آبیاری و زهکشی و سومین اجلاس جهانی آبیاری که اول تا هفتم سپتامبر (۱۰ تا ۱۶ شهریور سال ۹۸ ) در کشور اندونزی برگزار شد، برای ثبت در بخش سازههای آبی تاریخی کمیسیون بینالمللی آبیاری و زهکشی انتخاب شد. سال ۹۵ مسیر دسترسی گردشگران به بخشهای داخلی آن ایجاد شد، این مسیر روی یکی از میله چاههای کاریز گرم، دهمین کاریز از مجموعه قنات بلده احداث شده تا گردشگران برای بازدید و آشنایی بیشتر با پیچیدگیهای مهندسی قنات بتوانند از مسیرهای زیرزمینی بازدید کنند. بزرگترین مخزن ذخیره آب شرق کشورآن طور که مهدی روشن، فرماندار فردوس امروز در گفت وگو با خبرنگار فارس از این شهرستان اظهارداشت: شاخصه مهم کشاورزی و گردشگری کشاورزی فردوس قنات جهانی بلده است که طول این قنات از مظهر تا زمین های کشاورزی ۳۰ کیلومتر است.به گفته وی در قنات جهانی بلده فردوس نیز برای تامین آب کشاورزی منطقه بزرگترین مخزن ذخیره آب شرق کشور با ظرفیت یک میلیون متر مکعب در حال اجراست و این پروژه بر اساس برآورد جهاد کشاورزی حدود ۷۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد تا به سرانجام برسد.وی ادامه داد: هرچند مقدمات مطالعات این طرح در گذشته انجام شده اما عملیاتی نشد و در دولت سیزدهم صفر تا ۱۰۰ آن در حال انجام است.
تکنولوژی گل آلود کردن آب بلده
به گفته اقدس کرم پور، مدیر پایگاه قنات جهانی بلده، این قنات متشکل از 16 رشته قنات و 2 چشمه که مسیر حدود 35 کیلومتری را برای مشروب کردن 2 هزار و 500 هکتار از زمین های کشاورزی و باغ های 2 روستای باغستان سفلی و علیا و شهرهای اسلامیه و فردوس طی می کند.همچنین برای کم کردن میزان جذب و هدر رفت آب، در طول مسیر شاهجو آب را گِلآلود میکنند. تکنولوژی گِلآلود کردن آب نیز ناشی از نبوغ بشری این مردمان است.وی ادامه داد: نظام مدیریت سنتی آب بلده سیستمی بسیار پیچیده دارد، همه چیز تعریف شده و برای همهی مسائل راهکاری اندیشیده شده است. وی با بیان این که حجم آب زیاد سبب شده تا آب استحصال شده را به دو جو تقسیم کنند افزود: برای هر جو افرادی که به صورت تمام وقت با احتساب دستمزد و مخارج خورد و خوراک و حتی امروزه پرداخت هزینههای بیمهی عمر، مشغول به فعالیت با عنوان کیّال و جویبان، شوند شاید به جرأت بتوان گفت بخش اعظمی از فعالیت های فرهنگی، معنوی و مذهبی در شهر تاریخی فردوس(تون) وابسته به مجموعه قنات های بلده بوده است تا جایی که مردمان خیّر این شهر در طول تاریخ ارزشمندترین ثروت خود که حقآبه از این آب عظیم بوده را وقف این فعالیتهای میکردهاند تا همواره در زمان جاری باشند. لازم به یادآوری است که بالغ بر نیمی از کل 7 هزار و 200 فنجان این آب، وقف بر مسائل فرهنگی-معنوی است. این ثروت موجب رونق، گسترش و ترویج فرهنگ غنی اسلامی شده و حتی پایداری کالبدی بسیاری از تکیهها و مساجد شهر را مُتضمّن بوده است.
محوطه های تاریخی با قدمت 3 و 8 هزار ساله
به گفته وی قدمت قنات بلده فردوس به دوره ساسانی و صدر اسلام برمی گردد. علاوه براین 2 محوطه تاریخی نیز با قدمت 3 و 8 هزار ساله در محدوده این قنات وجود دارد که نشان دهنده اجتماع انسان ها دراین دو نقطه به دلیل آب قنات بلده بوده است. اما پرسش اینجاست که چه اقداماتی انجام شد تا این قنات هزار ساله خراسان جنوبی در فهرست آثار جهانی قرار گیرد؟ آن طور که مدیر پایگاه قنات جهانی بلده فردوس ادامه داد: اقداماتی شامل نقشه برداری کامل مجموعه میراث جهانی قنوات بلده (عرصه و حریم)، تهیه عکس با دید پرنده از عناصر معماری وابسته به آب بلده معرفی آب بلده در سایت پایگاه میراث فرهنگی شهر تون، تهیه کتابچه دو زبانه معرفی آب بلده، راه اندازی دفتر پایگاه قنات بلده، اجرای دیواره دور حمام کربلایی سید محمد باغستان اجرای کفسازی ترکیبی و سکوهای نشیمن در محوطه آسیاب قرائی، اجرای کفسازی بخشی از معابر دو طرف جوی بلده (خیابان سرتخت باغستان)، تعریف ایستگاههای گردشگری مسیر بلده، نصب تابلوهای معرفی ایستگاه ها و کاریزها، نصب تابلوهای راهنمای جاده ای در مسیر های منتهی به بلده، بازدید دکتر یامائوچی نماینده کمیته ارزیابی یونسکو به همراه دکتر طالبیان معاون میراث فرهنگی کشور از مجموعه قنوات بلده ( شهریورماه 1394) و ثبت جهانی مجموعه در 25 تیرماه 1395 انجام شد تا این مجموعه قنات بلده در فهرست آثار جهانی به ثبت برسد.
اقدامات انجام شده در حوزه گردشگری قنات جهانی بلده
اما پس از این که این سازه مهندسی آبی هزار ساله در فهرست آثار جهانی جای گرفت در حوزه های پژوهشی، اجرایی، مطالعات و طرح های اصلی پایگاه 12 اقدام و فعالیت شامل آماده سازی و تهیه پرونده ثبت جهانی مجموعه آب بلده، انجام اقدامات به منظور بازدید ارزیاب یونسکو از مجموعه، مطالعات حوزه قنوات بلده شامل تهیه نقشه، ترازیابی محدوده، دسته بندی اطلاعات و اسناد، حفاظت و مرمت سازه های مرتبط با بلده، لایروبی تعدادی از میله چاه های قنوات و تهیه طرح و تدوین ایستگاه های گردشگری بلده انجام شد.شناسایی سازه های وابسته به قنات و نیازمند مرمت و حفاظت به همراه برآورد شرح اقدامات (مرمت آسیاب ها و حمام ها و ....)، برگزاری جلسات تخصصی در محل دفتر پایگاه، دعوت از بزرگان گردشگری کشور و همچنین تور لیدرهای برجسته برای بازدید از محدوده قنوات بلده، تهیه طرح مطالعه و ساماندهی عرصه و حریم قنوات بلده (طرح منطقه ای بالادست)، تهیه طرح مستندسازی و مرمت سازه های معماری وابسته به قنات و تهیه طرح مطالعه فون و فلور مجموعه (پوشش گیاهی و جانوری) از دیگر اقدامات انجام شده در این حوزه ها است. آن طور که مدیر پایگاه جهانی قنات بلده اضافه کرد: با توجه به اهمیت این مجموعه و تهیه پرونده ثبت جهانی آن برای معرفی بهتر مجموعه در حوزه گردشگری اقداماتی چون دعوت از بزرگان عرصه گردشگری کشور، دعوت از راهنمایان تورهای گردشگری و مدرسان این حوزه به منظور بازدید از محدوده، راهنمایی تورهای گردشگری برای بازدید از آب بلده، همکاری و معرفی این مجموعه به هارتموت نيمن نويسنده كتاب راهنماي گردشگري ايران به زبان آلمانی و کمک به ایجاد و توسعه اقامتگاه های بومگردی و طرح های خدمات گردشگری انجام شد.
2388 درخت با قدمت 80 تا 200 سال
کرم پور راه اندازی سایت معرفی مجموعه قنوات بلده و پایگاه قنات را از اهم فعالیت های حوزه فرهنگی و ارتباطات پایگاه قنات بلده دانست و ادامه داد: با رایزنی صورت گرفته با شهرداری فردوس قسمتی از سایت این نهاد به معرفی قنات بلده اختصاص یافت.همچنین با همکاری اداره راه و شهرسازی شهرستان نسبت به تهیه تابلوهای راهنمای جاده ای تا اولین مظهر این مجموعه اقدام شد.. به گفته وی این پایگاه در مسیر مورد نظر اقدام به جانمایی 10 ایستگاه گردشگری کرده که در هر ایستگاه نیز تابلوهایی در معرفی هر یک از قنات ها و عناصر وابسته به آن و خصوصیات محدوده نصب شده است. این مقام مسوول چاپ کتابچه سه زبانه (فارسی، انگلیسی، عربی) معرفی قنات بلده، ساخت و نصب تابلوهای جاده ای دوزبانه معرفی مجموعه و اجرای تورهای معرفی و آشنایی اقشار مختلف با مجموعه میراث جهانی به ویژه دانش آموزان و دانشجویان را از دیگر اقدامات انجام شده عنوان کرد.همچنین در حوزه تملک و ثبت مجموعه قنات جهانی بلده نیز می توان به ثبت درختان کهنسال مسیر شاهجوی بلده فردوس در فهرست میراث طبیعی کشور اشاره کرد و یادآور شد: درختان این مسیر2 هزار و 388 اصله است که قدمت آن بین 80 تا 200 سال تخمین زده شده است. بعلاوه یکی از حمام های واقع در روستای باغستان که آب مصرفی آن از بلده تأمین می شده نقشه برداری شده که با تکمیل پرونده ثبتی آن در فهرست آثار ملی به ثبت خواهد رسید.
کاوش های باستان شناسی
مدیرپایگاه قنات جهانی بلده در ادامه به اهم فعالیت های انجام شده در حوزه باستان شناسی اشاره کرد و گفت: در محوطه باستانی گوند در 20 کیلومتری شهر تون و در اراضی شمالی آب موسوم به بلده که به احتمال زیاد دارای تبادلات فرهنگی و اجتماعی با این مجموعه قنوات باشد حفاری و کاوش صورت گرفته که آثاری از دوره مفرغ در آن شناسایی شد.کرم پور اقدامات انجام شده در حوزه حفاظت و مرمت را نیز شامل آوار برداری، زیر سازی و تسطیح قسمتی از معابر دو طرف جوی آب بلده، طراحی و اجرای کفسازی بخشی از محدوده مورد نظر، مرمت آسیاب قرایی باغستان و محوطه سازی فضای ورودی آن که از عناصر مرتبط با آب بلده است، تکمیل آواربرداری و اجرای دیوار محوطه حمام باغستان از سازه های آبی مرتبط با بلده، لایروبی مسیر برخی از قنات های مجموعه، محوطه سازی و ساماندهی بخشاب اول بلده (فاز یک)، طراحی و اجرای مسیر قنات نوردی در کاریز گرم از مجموعه 15 گانه کاریزهای بلده (فاز یک ورودی)، طراحی و ساخت مردخانه های بلده در پایاب کاریز گرم با الهام از الگوی مردخانه های قدیمی موجود و با سازه ابرخشت، محوطه سازی و مبلمان محیطی مسیر قنات نوردی کاریز گرم، مرمت و حفاظت سازه های معماری وابسته به قنوات بلده، هرس سالانه درختان و مبارزه با آفات درختان تاریخی مسیر شاه جوی بلده برشمرد.
چشم انداز پیش روی قنات جهانی بلده
پرسش دیگر این است که برای این اثر جهانی چه چشم اندازی پیش رو است؟ آن طور که مدیر پایگاه قنات جهانی بلده اظهارداشت: طرح موضوع حریم بلده و منطقه استحفاظی قنات جهانی بلده با دستگاه های ذی ربط، طراحی و اجرای مراسم نمادین حضور آب در زندگی به واسطه مصادیق گوناگون از جمله اعیاد مذهبی، توجه به رویدادهای فرهنگی و گردشگری مرتبط با قنات (جشن آب، جشن انار، جشن انگور و ...)، طراحی مسیرهای قنات نوردی در کاریزهای 15 گانه به منظورِ پکپارچه سازیِ امکانات گردشگری با نبضِ طبیعت، ایجاد و تقویت ایستگاه های گردشگری، برنامه ریزی طرح های محرک بوم گردی در مسیر قنوات بلده با تاکید بر معماری بومی و محلی، رمت و احیاء سازه های معماری وابسته، تبیین نقش قنات در توسعه پایدار و مسایل مرتبط با محیط زیست و توسعه گردشگری کشاورزی منطقه با تاکید بر کشاورزی ارگانیک از جمله چشم انداز های این مجموعه به حساب می آید.
چالش های پیش روی این اثر جهانی
اما این اثر جهانی با چه چالش هایی مواجه است؟ کرم پور در پاسخ به این پرسش هم گفت: حفاظت (سازه های آبی، تاریخی و درختان کهنسال مسیر شاهجوی بلده) و لزوم مشارکت جامعه محلی و تخصیص اعتبارات ملی ویژه برای لایروبی و حفاظت قنوات، چالش های حقوقی بویژه در حوزه مالکیت های خصوصی، طرح های فرادستی (طرح های جامع و تفضیلی شهری، طرح های هادی روستایی) و لزوم همکاری شورای عالی شهرسازی ومعماری در اجرا و لحاظ ضوابط حفاظتی قنوات در طرح ها، کمبود نیروی انسانی، چالش بین دستگاهی (جهاد کشاورزی، اب منطقه ای، بنیاد مسکن، منابع طبیعی) و لزوم هماهنگی بین دستگاهی برای حفاظت در طرح های مطالعاتی و اجرایی، چالش مردم شناسی (ضرورت بررسی آیین ها و رسوم مرتبط با قنوات) و مشارکت جامعه محلی در حفاظت از اثر و لزوم اهمیت و حفظ منظر فرهنگی (شهر تاریخی تون، باغشهر اسلامیه، فرهنگ وقف، فون و فلور منطقه و.....) از جمله این چالش ها به حساب می آید.#قنات_جهانی_بلده #فردوس #خراسان_جنوبی#شاهکار_مهندسی_آبرسانی#هزار_سال_قدمت
07:56 - 28 تیر 1403
0 بازدید
1 پاسخ