چای داغ یا آب یخ؟ کدامیک در گرمای تابستان بدن را خنکتر میکند؟
در روزهایی که دمای هوا رکوردهای تازهای ثبت میکند، نخستین انتخاب بسیاری از مردم، نوشیدن آب یخ یا نوشیدنیهای بسیار سرد است؛ اما برخلاف این تصور رایج، پژوهشهای علمی نشان میدهد در برخی شرایط، یک استکان چای داغ میتواند بیش از آب یخ به خنک شدن بدن کمک کند.
خبرگزاری فارس، چهارمحال و بختیاری| ظهر یک روز داغ تابستان است. آفتاب بیامان بر آسفالت خیابان میتابد و هر رهگذری به دنبال سایهای برای فرار از گرماست. در چنین هوایی، انتظار میرود هرکس لیوانی آب یخ یا نوشابهای سرد در دست داشته باشد، اما پیرمردی که روی سکوی مغازهاش نشسته، استکان کمرباریک چای داغ را آرام به لب میبرد؛ همان صحنهای که سالها در روستاهای ایران، بازارهای سنتی، موکبهای اربعین و حتی کویر دیدهایم.شاید نخستین واکنش این باشد که «در این گرما، چای داغ؟» اما این عادت قدیمی تنها یک رسم فرهنگی نیست؛ امروز پژوهشهای علمی نیز توضیح میدهند که چرا گاهی یک استکان چای داغ، بیش از یک لیوان آب یخ، میتواند به خنک شدن بدن کمک کند.نتایج پژوهشی پژوهشگران دانشگاه اتاوا که سال ۲۰۱۲ در نشریه علمی Acta Physiologica منتشر شد، نشان داد نوشیدن نوشیدنی گرم، در صورتی که عرق بهخوبی از سطح پوست تبخیر شود، میتواند دفع گرمای بدن را افزایش دهد.
راز خنک شدن بدن؛ تعریق از نوشیدنی مهمتر است
تنظیم دمای بدن بر عهده بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس است؛ بخشی که مانند یک ترموستات دائماً دمای بدن را زیر نظر دارد.وقتی فرد نوشیدنی گرمی مانند چای مینوشد، گرمای اندکی وارد بدن میشود. همین افزایش جزئی، مغز را وادار میکند تا برای جلوگیری از بالا رفتن دمای بدن، سیستم خنککننده طبیعی را فعال کند.نتیجه این فرمان، افزایش تعریق و گشاد شدن رگهای خونی سطح پوست است. اگر عرق فرصت تبخیر پیدا کند، مقدار قابل توجهی گرما از سطح پوست خارج میشود؛ بهطوری که حتی ممکن است گرمای ازدسترفته از گرمای واردشده توسط نوشیدنی بیشتر باشد.به همین دلیل، در شرایط مناسب، نوشیدن چای داغ میتواند در نهایت به خنکتر شدن بدن کمک کند.
چرا چای داغ گاهی از آب یخ خنکتر عمل میکند؟
این قاعده یک شرط مهم دارد؛ عرق باید بتواند تبخیر شود.اگر هوا خشک باشد یا جریان هوا وجود داشته باشد، تبخیر عرق بهخوبی انجام میشود و بدن خنکتر خواهد شد.اما در هوای شرجی و مرطوب، جایی که عرق روی پوست باقی میماند و بهسختی تبخیر میشود، این سازوکار کارایی خود را از دست میدهد. در چنین شرایطی نوشیدن چای داغ الزاماً باعث احساس خنکی نخواهد شد.به همین دلیل است که مردم مناطق کویری و خشک سالهاست در گرمای تابستان نیز چای مینوشند، در حالی که در مناطق بسیار مرطوب، این تجربه چندان خوشایند نیست.
آب یخ؛ خنکی فوری با اثری کوتاهمدت
بسیاری تصور میکنند نوشیدن آب یخ بهترین راه مقابله با گرماست، زیرا بلافاصله احساس خنکی ایجاد میکند. اما این احساس، بیشتر ناشی از سرد شدن دهان، گلو و معده است و الزاماً به معنای کاهش دمای کل بدن نیست.برخی متخصصان معتقدند نوشیدنیهای بسیار سرد ممکن است در برخی افراد تعریق را کاهش دهند یا موجب انقباض موقت رگهای خونی شوند؛ در نتیجه اثر خنککنندگی آنها کوتاهمدت است. البته آب، صرفنظر از دمای آن، همچنان بهترین نوشیدنی برای جلوگیری از کمآبی بدن به شمار میرود.
چای داغ؛ انتخابی که مرز نمیشناسد
نوشیدن چای داغ در گرمای هوا، تنها به ایران محدود نیست. در بسیاری از کشورهای گرم و خشک مانند عراق، عربستان، مراکش و بخشهایی از هند، چای همچنان یکی از نوشیدنیهای رایج روزهای گرم تابستان است.زائران اربعین نیز بارها تجربه کردهاند که در موکبهای مسیر نجف تا کربلا، در کنار آب آشامیدنی، چای داغ یکی از اصلیترین نوشیدنیهای پذیرایی است. هرچند بسیاری از مردم این کشورها سالها این عادت را بر پایه تجربه حفظ کردهاند، اما پژوهشهای علمی امروز نشان میدهد در شرایطی که تعریق بهخوبی تبخیر شود، این انتخاب میتواند توجیه فیزیولوژیک نیز داشته باشد.
کلید خنک شدن بدن، تبخیر عرق است
کرامت حسینی، متخصص فیزیولوژی ورزش، در گفتوگو با خبرنگار فارس گفت: «بزرگترین اشتباه این است که تصور کنیم هرچه نوشیدنی سردتر باشد، بدن سریعتر خنک میشود. احساس خنکی ناشی از آب یخ بیشتر در دهان، گلو و معده ایجاد میشود و لزوماً به معنای کاهش دمای کل بدن نیست.»او افزود: «بدن انسان برای دفع گرما بیش از هر چیز به تبخیر عرق وابسته است. اگر فرد در محیطی با هوای خشک یا دارای جریان هوا قرار داشته باشد، نوشیدن یک نوشیدنی گرم میتواند تعریق را افزایش دهد و همین تبخیر عرق، گرمای بیشتری را از بدن خارج کند.»حسینی ادامه داد: «اما این موضوع یک نسخه واحد برای همه شرایط نیست. در هوای شرجی یا زمانی که فرد لباس ضخیم پوشیده یا در محیطی بدون تهویه قرار دارد، عرق بهخوبی تبخیر نمیشود و در نتیجه، نوشیدن چای داغ لزوماً باعث خنکتر شدن بدن نخواهد شد.»وی با تأکید بر اهمیت پیشگیری از کمآبی بدن گفت: «در روزهای بسیار گرم، سالمندان، کودکان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی یا کلیوی باید پیش از آنکه احساس تشنگی کنند، بهطور منظم آب و مایعات بنوشند؛ زیرا احساس تشنگی معمولاً زمانی بروز میکند که بدن بخشی از آب خود را از دست داده است.»
آب یخ همیشه بهترین انتخاب نیست
محمدحسین ناصری، متخصص طب ایرانی، در گفتوگو با خبرنگار فارس گفت: «در طب ایرانی، توصیه میشود افراد پس از قرار گرفتن در گرمای شدید یا انجام فعالیت بدنی، از نوشیدن آب بسیار سرد خودداری کنند؛ زیرا این کار ممکن است به دستگاه گوارش شوک وارد کند. بهترین انتخاب، نوشیدن آب خنک یا ولرم و مصرف تدریجی مایعات است.»وی افزود: «انتخاب نوشیدنی باید با توجه به مزاج فرد، شرایط آبوهوایی و میزان فعالیت بدنی انجام شود و افراط در مصرف نوشیدنیهای بسیار داغ یا بسیار سرد، برای همه افراد مناسب نیست.»
در روزهای داغ تابستان چه بنوشیم؟
متخصصان تغذیه تأکید میکنند هیچ نوشیدنیای جای آب را برای تأمین مایعات مورد نیاز بدن نمیگیرد و مهمترین اصل در روزهای گرم، پیشگیری از کمآبی بدن است.مهتاب اصغری، متخصص تغذیه، در گفتوگو با خبرنگار فارس گفت: «آب ساده همچنان بهترین نوشیدنی برای جبران مایعات از دسترفته است. دوغ کمنمک، شربتهای خانگی کمشکر و نوشیدنیهایی که املاح بدن را تأمین میکنند نیز گزینههای مناسبی برای روزهای گرم تابستان هستند.»وی میافزاید: «نوشیدنیهای بسیار شیرین، نوشابهها و مصرف بیش از اندازه کافئین میتوانند در برخی افراد به کمآبی بدن دامن بزنند و بهتر است مصرف آنها در هوای گرم محدود شود.»
پاسخ علم به یک باور قدیمی
بنابراین، پاسخ این پرسش که «چای داغ یا آب یخ؟» یک پاسخ واحد ندارد؛ نتیجه به عواملی مانند رطوبت هوا، جریان هوا، شرایط جسمی افراد و امکان تبخیر عرق بستگی دارد. آنچه مسلم است، تأمین آب مورد نیاز بدن مهمتر از دمای نوشیدنی است و در شرایط مناسب، یک استکان چای داغ نیز میتواند به فعال شدن سازوکار طبیعی خنککننده بدن کمک کند.شاید راز ماندگاری استکان چای در گرمترین روزهای تابستان همین باشد؛ عادتی که سالها پیش از آنکه پژوهشگران سازوکار تنظیم دمای بدن را توضیح دهند، مردم با تجربه زندگی به آن رسیده بودند. امروز علم، بخشی از منطق این تجربه قدیمی را توضیح میدهد.
07:45 - 31 تیر 1405
3 پاسخ
