نگاهی به نقش‌آفرینی پررنگ جمهوری آذربایجان در فرآیندهای آسیای مرکزی-2
نقش آفرینی جمهوری آذربایجان محدود به روابط سیاسی و تجاری نمی‌شود بلکه این کشور در حوزه حمل و نقل و نظامی نیز روابط پویایی با کشورهای منطقه آسیای مرکزی دارد.
«الدانیز حسین‌اف» کارشناس و پژوهشگر مسائل اروپا و بین‌الملل در یادداشتی که در اختیار خبرنگار خبرگزاری فارس قرار داد، علاوه به روابط تجاری و سیاسی، به روابط جمهوری آذربایجان در حوزه حمل و نقل و نظامی با منطقه آسیای مرکزی نیز پرداخت.در ادامه این یادداشت آمده است: بخش لجستیک به حلقه اتصال آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی تبدیل شده است. بدون این بخش، هیچ پیشرفتی در سایر زمینه‌ها مانند همکاری‌های اقتصادی، نظامی و امنیتی وجود نخواهد داشت. علاوه بر مسیر معروف حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس خزر، چند پروژه دیگر نیز وجود دارد که آذربایجان را بیش از پیش به کشورهای منطقه نزدیک می‌کند.مهم‌ترین پروژه، راه آهن ترمذ- مزار شریف- کابل- پیشاور است که آسیای مرکزی را به بنادر پاکستان متصل می‌کند و برای مناطق محصور در خشکی امکان دسترسی به مسیرهای دریایی جهانی را فراهم می‌آورد. این پروژه برای افزایش ظرفیت‌های صادراتی ازبکستان و بهبود ارتباطات حمل‌ونقل در منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است. آذربایجان این پروژه را فرصتی برای ایجاد تولیدات جدید در آسیای مرکزی و سپس گسترش عرضه کالا به افغانستان و از طریق آن می‌داند.توسعه حمل‌ونقل نفت قزاقستان از طریق آذربایجان از اهمیت بالایی برخوردار است. قزاقستان گام‌های تدریجی در این مسیر برمی‌دارد و احتمالاً حجم عرضه نفت قزاقستان افزایش خواهد یافت، اما این به دلیل تمایل قزاقستان برای دور زدن خاک روسیه نیست، بلکه به دلیل رشد تولید نفت است.
طبق گزارش " Kazenergy 2023"، قزاقستان تا سال 2050 حداقل 80 درصد نفت خود را از طریق روسیه صادر خواهد کرد. انتظار می‌رود تولید نفت در سال 2025 به 105 میلیون تن برسد و سپس تا سال 2050 تا 72 میلیون تن کاهش یابد. میادین بزرگی مانند تنگیز، کاشاگان و کاراچغانک 60 تا 70 درصد تولید را به خود اختصاص خواهند داد. 70 تا 80 درصد صادرات نفت از طریق کنسرسیوم خط لوله خزر، 8 درصد از طریق خط لوله آتیرائو-سامارا، 10 درصد از طریق خط لوله قزاقستان-چین و 6 درصد از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان انجام می‌شود.انتظار می‌رود صادرات نفت ترانس خزر از قزاقستان که در سال 2022 به 1.2 میلیون تن خواهد رسید، در نتیجه توافق جدید بین "کازمونای گاز" و "سوکار" میزان صادرات 1.5 میلیون تن در سال از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیهان افزایش می‌یابد. پیش‌بینی می‌شود حجم صادرات ترانس خزر تا سال 2030 به 3.9 میلیون تن برسد و تا سال 2050 به تدریج تا 3.2 میلیون تن کاهش یابد.علی‌رغم وابستگی قزاقستان به کنسرسیوم خط لوله خزر برای صادرات نفت، دولت در حال بررسی مسیرهای جایگزین با اولویت دادن به مسیر ترانس خزر است.بندر بین‌المللی باکو نیز برای حفظ حجم فزاینده حمل‌ونقل بار از طریق کریدور میانی در حال نوسازی است. در سال 2023 بیش از 3.5 میلیون تن محموله از طریق این مسیر جابه جا شد که این امر اهمیت آذربایجان را به عنوان یک هاب لجستیکی در فضای اوراسیا تایید می‌کند.
همکاری‌های فنی-نظامی آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی با توجه به تهدیدهای امنیتی فزاینده و نیاز به تقویت توان دفاعی منطقه اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. این همکاری طیف وسیعی از حوزه‌ها، از جمله رزمایش‌های نظامی مشترک، تبادل تجربه، توسعه زیرساخت‌های دفاعی و تعامل سیاسی را در بر می‌گیرد.یکی از عناصر کلیدی همکاری نظامی-فنی، رزمایش‌های نظامی چند ملیتی است. آذربایجان در جولای 2024 در رزمایش‌های "بیرلستیک-2024" که در قزاقستان برگزار شد شرکت کرد. در این رزمایش حدود 4000 پرسنل نظامی و 700 واحد تجهیزات نظامی از کشورهایی مانند قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان شرکت داشتند. تمرکز اصلی در این رزمایش‌ها، بر عملیات مشترک در شرایط مختلف، از جمله عملیات دریایی و هوایی و همچنین تاکتیک‌های مبارزه با تروریسم بود.رزمایش "آلتین کران 2024 " که از 20 آگوست 2024 در قزاقستان برگزار شد، گام مهمی در تقویت همکاری نظامی قزاقستان و آذربایجان بود. بیش از 50 پرسنل نظامی آذربایجان در آن شرکت کردند. این رزمایش اولین مانور مشترک بین نیروهای هوایی قزاقستان و نیروهای ویژه آذربایجان بود که امکان تبادل تجربیات و افزایش آمادگی رزمی دو طرف را فراهم کرد.
اهداف اصلی رزمایش‌های مشترک شامل افزایش سازگاری نیروهای مسلح کشورهای شرکت کننده از طریق استانداردسازی رویه‌ها و بهبود کانال‌های ارتباطی، اشتراک تجارب آذربایجان در طول جنگ دوم قره باغ که این امر به کشورهای منطقه کمک می‌کند توانایی‌های رزمی خود را بهبود بخشند و تاکتیک‌های جنگی مدرن را معرفی کنند، تبادل پرسنل و آموزش پرسنل نظامی بومی آسیای مرکزی در آذربایجان به بهبود مهارت‌ها و تقویت روابط بین ارتش‌ها کمک می‌کند، اجرای پروژه‌های مشترک در حوزه دفاعی، از جمله توسعه تجهیزات و فناوری‌های نظامی است.سران آسیای مرکزی و آذربایجان به طور منظم برای بررسی مسائل امنیتی و راهبردهای پاسخگویی مشترک به چالش‌های منطقه‌ای با یکدیگر دیدار می‌کنند. این امر زمینه را برای همکاری عمیق‌تر نه تنها در حوزه نظامی، بلکه در حوزه اقتصادی ایجاد و به ثبات و امنیت کلی منطقه کمک می‌کند.رزمایش‌های "بیرلستیک-2024" و "آلتین کران-2024" در بحبوحه مانورهای نظامی گسترده‌تر در منطقه، از جمله مشارکت 5 کشور آسیای مرکزی برگزار می‌شود. این رویدادها نشان دهنده همکاری نظامی رو به رشد بین کشورهای پساشوروی و تمایل آنها به تامین امنیت مشترک است. انتظار می‌رود که چنین رزمایش‌هایی به ایجاد یک مرکز جدید قدرت در اوراسیا با مشارکت کشورهای ترک زبان کمک کند که این امر به عامل مهمی در تضمین امنیت منطقه‌ای تبدیل خواهد شد.
برگزاری چنین رزمایش‌هایی بستری را برای تبادل بهترین شیوه‌ها در زمینه تاکتیک‌های نظامی، استراتژی و فناوری فراهم می‌کند. همکاری با آذربایجان به ویژه برای کشورهای آسیای مرکزی که دارای مقادیر قابل توجهی تسلیحات شوروی بوده و به دنبال نوسازی نیروهای مسلح خود هستند، ارزشمند است.همکاری‌های فنی-نظامی آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی به عنصر مهم امنیت و ثبات منطقه‌ای تبدیل شده است. رزمایش‌های مشترک، تبادل تجربه و تعامل سیاسی به کشورها این امکان را می‌دهد که به طور موثر به تهدیدهای مدرن پاسخ دهند، توانایی‌های دفاعی خود را تقویت کنند و روابط قابل اعتماد را ایجاد کنند. این فرمت جدید همکاری، چشم‌اندازهایی را برای همگرایی بیشتر دو منطقه تاریخی (قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی) باز کرده و به ایجاد مکانیسمی پایدار برای حفاظت از حاکمیت و ثبات در اوراسیا کمک می‌کند.یکی از روندهای کلیدی، تقویت فرمت‌های همکاری چند جانبه مانند آذربایجان-ترکیه-ترکمنستان و آذربایجان-ایران-ترکمنستان است. هدف این فرمت‌ها، توسعه روابط انرژی و تجاری، از جمله گسترش صادرات گاز از طریق موافقت‌نامه‌های SWAP است. ابتکارات چندجانبه به کشورها این امکان را می‌دهد که به طور موثرتری از منابع طبیعی استفاده کنند، زیرساخت‌ها را بهبود بخشند و به طور مشترک به چالش‌های جهانی رسیدگی کنند.
با وجود پتانسیل قابل توجه، این قالب‌های چندجانبه ممکن است با چالش‌های خاصی مانند عدم تقارن اقتصادی و وابستگی به عوامل خارجی، از جمله نفوذ اتحادیه اروپا یا چین مواجه شوند. با این حال، اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های زیرساختی بلندپروازانه مانند کریدور میانی و تعمیق همکاری‌ها در حوزه انرژی می‌تواند مبنای پایدار برای همگرایی منطقه‌ای بیشتر ایجاد کند.با توجه به فرآیندهای پیچیده همگرایی آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی، مشخص می‌شود که آذربایجان نقش اساسی در تقویت روابط و توسعه همکاری‌ها در منطقه ایفا می‌کند. این روابط که مبتنی بر ریشه‌های مشترک تاریخی- فرهنگی و منافع اقتصادی متقابل هستند، نه تنها به ثبات منطقه‌ای، بلکه به ایجاد فرصت‌های جدید برای توسعه پایدار آسیای مرکزی کمک می‌کنند. آذربایجان خود را در موقعیت پل ارتباطی بین قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی قرار می‌دهد که این امر موقعیت آن را به عنوان یک بازیگر مهم منطقه‌ای تقویت می‌کند.همکاری سیاسی آذربایجان با کشورهای آسیای مرکزی از طریق مشارکت در سازمان‌های چند جانبه مانند سازمان کشورهای ترک و سازمان همکاری اقتصادی به طور فعال در حال توسعه است. این پلتفرم‌ها امکان هماهنگی و تبادل تجربیات در زمینه‌های مختلف، از جمله سیاست، اقتصاد و امنیت را فراهم می‌کنند.جلسات مشورتی منظم رهبران و فرمت‌های همکاری سه جانبه، به عنوان مثال، با ازبکستان و افغانستان، نشان دهنده تمایل آذربایجان به تقویت گفتگوهای منطقه‌ای و ابتکارات مشترک است.
روابط اقتصادی بین آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی به ویژه پس از سال 2022 که رویدادهای ژئوپلیتیکی به توزیع مجدد جریان‌های تجاری کمک کرد، رشد قابل توجهی داشته است. توسعه صندوق‌های سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌های زیرساختی مانند "جاده ابریشم دیجیتال" نشان‌دهنده تمایل به تنوع بخشیدن به روابط اقتصادی و کاهش وابستگی به بازارهای سنتی است. پروژه‌های لجستیکی، از جمله مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترمذ- مزار شریف- کابل- پیشاور، نقش کلیدی در همگرایی مناطق، بهبود اتصال حمل‌ونقل و ایجاد فرصت‌های صادراتی جدید برای کشورهای آسیای مرکزی دارند.همکاری‌های فنی-نظامی بین آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی با توجه به تهدیدهای امنیتی فزاینده قابل توجه است. رزمایش‌های نظامی مشترک مانند "بیرلستیک-2024" و "آلتین کران-2024" به تقویت توان دفاعی کشورهای منطقه و تبادل تجربیات و بهترین شیوه‌ها کمک می‌کنند. ابتکارات سیاسی که از همکاری نظامی-فنی حمایت می‌کنند، زمینه را برای همگرایی عمیق تر در زمینه امنیت و ثبات ایجاد می‌کنند. این رزمایش‌ها نه تنها آمادگی رزمی و سازگاری نیروهای مسلح را افزایش می‌دهند، بلکه به شکل گیری مکانیسم امنیت جمعی پایدار در منطقه کمک می‌کنند.با وجود چالش‌های موجود، چشم‌انداز آینده فرآیندهای همگرایانه بین آذربایجان و آسیای مرکزی امیدوارکننده به نظر می‌رسد. انتظار می‌رود که گردش مالی و سرمایه‌گذاری‌ها و همچنین اجرای پروژه‌های زیربنایی جدید که به وابستگی متقابل اقتصادی بیشتر مناطق کمک می‌کنند، به رشد خود ادامه دهند.
تقویت رزمایش‌های نظامی مشترک و تبادل تجربیات، آمادگی رزمی و سازگاری نیروهای مسلح کشورهای شرکت‌کننده را بهبود می‌بخشد و شرایط را برای شکل‌گیری مکانیسم امنیت جمعی پایدار ایجاد می‌کند.هدف از توسعه فرمت‌های همکاری چندجانبه مانند آذربایجان-ترکیه-ترکمنستان و آذربایجان-ایران-ترکمنستان، تعمیق روابط انرژی و تجاری است. این ابتکارات به این کشورها اجازه می‌دهد به طور موثر از منابع طبیعی استفاده کنند، زیرساخت‌ها را بهبود بخشند و به طور مشترک به چالش‌های جهانی بپردازند. با وجود مشکلات بالقوه مرتبط با عدم تقارن اقتصادی و عوامل خارجی، اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های بلندپروازانه مانند کریدور میانی و تعمیق همکاری‌ها در حوزه انرژی می‌تواند مبنایی پایدار برای همگرایی منطقه‌ای بیشتر ایجاد کند.در خاتمه می‌توان اشاره کرد که آذربایجان نقش فعال و استراتژیک مهمی در فرآیندهای همگرایانه آسیای مرکزی ایفا می‌کند. توسعه روابط سیاسی، اقتصادی و نظامی-فنی به تقویت ثبات منطقه‌ای و ایجاد فرصت‌های جدید برای توسعه پایدار کمک می‌کند.در شرایط وضعیت ژئوپلیتیک جهانی در حال تغییر، آذربایجان همچنان به تقویت موقعیت خود به عنوان یک بازیگر کلیدی در فضای اوراسیا ادامه می‌دهد و به ایجاد یک مرکز جدید قدرت مبتنی بر همکاری و همگرایی متقابل کمک می‌کند. برای دستیابی به این اهداف، ادامه تقویت اراده سیاسی، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیربنایی و توسعه ابتکارات اقتصادی نوآورانه ضروری است که این امر به کشورهای منطقه امکان می‌دهد به طور موثر به چالش‌های مدرن پاسخ دهند و توسعه پایدار و ثبات را در اوراسیا تضمین کنند.
09:07 - 19 مهر 1403
1 بازنشر
217 بازدید
1 پاسخ