معرفی تاریخ و فرهنگ ایران کهن و پرافتخار کار بسیار ارزشمندی و ضروری است. بنظرم در راستای این در کنار شرح هر موضوعی یک کلیپ چند دقیقه ای نیز تهیه شود که مخاطب بیشتری خواهد داشت.
نخستین دانشگاه بینالمللی که جهان را متحول کرد
نخستین دانشگاه بینالمللی جهان با نام ربع رشیدی در تبریز پا به عرصه وجود گذاشت. این مجموعه بینظیر که در قرن سیزدهم میلادی پایهگذاری شد، الگویی برای دانشگاههای مدرن و جهانی به شمار میرفت. ربع رشیدی، جایی که دانشمندان از نقاط مختلف جهان در آن گرد میآمدند، همچنان شاهدی زنده بر شکوفایی علم و دانش در دنیای قدیم است.
خبرگزاری فارس-وحید زینالی- تبریز: حدود ۷۰۰ سال پیش، در عصر شکوفایی تمدن اسلامی، تبریز یکی از بزرگترین و مهمترین مراکز علمی جهان بود. در این میان، ربع رشیدی بهعنوان نخستین دانشگاه بینالمللی، نماد نبوغ و نوآوری خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی شناخته میشود. این شهرک علمی نهتنها دانشجویانی از سراسر جهان را جذب میکرد، بلکه با امکانات بینظیر خود، الگویی برای مراکز آموزشی مدرن به شمار میرفت. امروزه بقایای این مجموعه، همچنان روایتگر عظمت و تأثیر آن بر تاریخ علم و دانش است.
ربع رشیدی؛ نخستین مجتمع دانشگاهی جهانحدود ۷۰۰ سال پیش، تبریز یکی از بزرگترین و مهمترین شهرهای جهان به شمار میآمد. امروزه بقایای ربع رشیدی، این شهرک دانشگاهی بینظیر که در زمان خود مرکزی برای علوم و پژوهشهای مختلف بود، همچنان در تبریز به چشم میخورد.خواجه رشیدالدین و شکلگیری ربع رشیدیپس از تسلط مغولان بر ایران، سه سال پس از به قدرت رسیدن غازانخان، خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی به مقام وزارت اعظم منصوب شد. این اتفاق در سال ۱۲۹۵ میلادی (۶۷۴ خورشیدی) رخ داد و سرآغاز تحولات بزرگی در حکومت و مدیریت شهری ایران شد. خواجه رشیدالدین که خود دانشمندی برجسته بود، در حوزههای گوناگون علمی تبحر داشت. او نهتنها ربع رشیدی را در بیرون از حصار تبریز بنا کرد، بلکه آثار معماری و فرهنگی بسیاری نیز درون شهر از خود بهجا گذاشت.ربع رشیدی در دوران وزارت او ساخته شد و نام خود را از وی گرفت. این مجموعه به دلیل وجود چهار دانشکده در چهار گوشه آن، «ربع» نامیده شد که از واژه عربی «أربع» (بهمعنای چهار) گرفته شده است. از آنجا که خواجه رشیدالدین پزشک بود و ایلخانان به علم پزشکی اهمیت زیادی میدادند، دانشکده پزشکی این مجموعه یکی از پیشرفتهترین مراکز علمی آن دوران محسوب میشد.این دانشگاه حداقل ۲۰ سال فعال بود اما پس از آن به دلایل مختلف مورد بیمهری قرار گرفت و در نهایت متروکه شد. با این حال، تأثیر کوتاه اما عمیق آن در پیشرفت علمی آن عصر غیرقابلانکار است.
معرفی ربع رشیدی تبریز؛ گوهری بیبدیل از فرهنگ و تمدن ایرانیربع رشیدی تبریز در منطقه شمال شرقی تبریز و در دامنه کوه سرخاب قرار دارد. اسرار این بنای تاریخی پس از هفت قرن، در کاوشهای باستانشناسی و تاریخی کشف شد؛ زمانیکه بقایای آن، 6 متر پایینتر از سطح فعلی تبریز دفن شده بودند. ربع رشیدی، مجموعه علمی و دانشگاهی زمان غازان خان (هفتمین فرمانروای ایلخانی مغول) بود که به دست رشیدالدین فضلالله همدانی بنا شد. این دانشگاه، چهار دانشکده داشت که وجود کلمه ربع در نام آن، گویای همین مطلب است. در این مجموعه علمی و فرهنگی، به اهداف مختلف مذهبی، عرفانی، آموزشی، درمانی و اجتماعی میپرداختند. برای هر کدام از اهداف و فعالیتها، فضاهای مخصوص و مناسب طراحی شده و به صورت دقیق و کارآمد اداره میشدند. پزشکانی از هند، چین، مصر و شام، فقها، قاریان قرآن، دانشمندان و محققین بزرگ زیادی از گوشه و کنار دنیا در این محل گردهم آمده بودند و به تالیف و تدریس میپرداختند.6 هزار دانشجو در ربع رشیدی تبریز مشغول به تحصیل بودند و دانشجویان زیادی نیز سالانه از اقصی نقاط دنیا، به قصد تعلیم علوم و فنون مختلف در این مکان، به تبریز سفر میکردند. این دانشگاه به عنوان اولین دانشگاه بینالمللی ثبتشده در جهان، شناخته میشود. رشتههایی مانند فقه، فلسفه، ادبیات، تاریخ، پزشکی، فنون کشاورزی و غیره، به زبانهای مختلفی از جمله عربی، ترکی، بوقوری، چینی، یونانی و حتی سانسکریت تدریس میشدند.این بنای تاریخی ارزشمند، در سال 1354 شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. همچنین وقفنامه ربع رشیدی تبریز، در فهرست میراث یونسکو، تاریخ فرهنگ و تمدن ایران را به رخ جهانیان میکشد.
ویژگیهای منحصر بهفرد ربع رشیدیبراساس اسناد تاریخی، ربع رشیدی مجموعهای عظیم و پرشکوه بوده که شامل مسجد، مدرسه، بیمارستان و کتابخانه میشد. مقبره خواجه رشیدالدین نیز در همین مجموعه قرار داشت. دیواری خشتی، این شهرک علمی را احاطه کرده بود. گفته میشود در این مرکز علمی تمامی شاخههای دانش آن دوران تدریس میشد و بالغ بر 6 هزار دانشجو در آن تحصیل میکردند. برخی منابع ذکر کردهاند که کتابخانه ربع رشیدی شامل ۶۰ هزار جلد کتاب بود و ۲۰۰ قاری قرآن، ۵۰۰ فقیه، هزار طلبه علوم دینی و ۵۰ پزشک برجسته در آن ساکن بودند.برای اسکان دانشمندان و دانشجویان، خانههای متعددی در این شهرک ساخته شده بود. افزون بر این، امکاناتی نظیر حمام، دارالایتام، مهمانسرا، بیمارستان و کارگاههای صنعتی نیز در آن وجود داشت تا شرایط زندگی برای دانشمندان و پژوهشگرانی که از یونان، روم، مصر و چین به این مرکز میآمدند، فراهم شود.یکی از بخشهای جالب این مجموعه، منطقهای اعیاننشین به نام «ربض رشیدی» بود که بهعنوان یک مجتمع مسکونی اشرافی شناخته میشد. همچنین بخشی به نام «دارالمساکین» در خارج از مجموعه اصلی ساخته شده بود که روزانه از ۱۰۰ نفر فقیر و نیازمند با غذای رایگان پذیرایی میکرد.اهمیت تاریخی ربع رشیدیربع رشیدی نهتنها در پیشرفت علمی دوران خود نقش چشمگیری داشت، بلکه شیوه مدیریت آن نیز بسیار جالب توجه است. خواجه رشیدالدین مقررات اداره این مجموعه را در کتابی با عنوان «الوقفیه الرشیدیه» گردآوری کرد که هنوز هم نسخهای از آن در کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری میشود. این اثر ارزشمند در سال ۲۰۰۷ میلادی (۱۳۸۶ خورشیدی) بهعنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
شیوه آموزش در ربع رشیدیدر این مجموعه، هر پزشک علاوه بر مداوای بیماران، وظیفه آموزش 5 تا 10 دانشجو را نیز بر عهده داشت. دوره تحصیل در دانشکده پزشکی پنج سال بود و پس از آن، دانشجویان مجوزی تحت عنوان «اجازت» (که معادل امروزی آن دانشنامه است) دریافت میکردند.تحصیل در ربع رشیدی بهصورت دو نوبت صبح و بعدازظهر برنامهریزی شده بود؛ صبحها دروس نظری و بعدازظهرها آموزش عملی برگزار میشد. تمامی هزینههای تحصیل و اسکان دانشجویان پزشکی توسط حکومت تأمین میشد، و این امر باعث شده بود که ربع رشیدی به یک دانشگاه بینالمللی تبدیل شود و دانشجویانی از مصر، چین و هند نیز در آن حضور داشته باشند.
۴ MB
گذری از بخشهای مختلف ربع رشیدی تبریزمنبع تمام جزئیات ساختمانی و معماری ربع رشیدی تبریز، وقفنامه رشیدالدین فضلالله همدانی است که شامل 300 صفحه میشود. این دانشگاه، در منطقهای خوش آبوهوا در تبریز به نام رشیدآباد تاسیس شد. دورتادور این منطقه وسیع، بارویی قرار داشت که آن را از زمینهای اطراف جدا میکرد.معماری این مجموعه، به سبک معماری آذربایجان و توسط استاد حاجی قزوینی طراحی شده بود. تمامی ساختمانها و بناهای موجود، به شکل متراکم کنار همدیگر قرار داشتند و هیچ فضای تلفشدهای در آن مشاهده نمیشد. خیابانها و فضای کوچهها در شب به وسیله مشعل، چراغ و قندیل روشن و نورانی میشدند. تقریبا تامین همه نیازهای پشتیبانی فعالیتهای مختلف این مجموعه، برعهده خود شهرستان بود و وجود کارخانه کاغذسازی نیز نشان از خودکفایی کامل مجموعه داشت! ربع رشیدی تبریزاین مجموعه تاریخی در قلب شهرستان رشیدی قرار داشت و شامل 5 بخش اصلی بود:روضه: به عنوان اولین بنا احداث گردید. این مکان شامل دو مسجد صیفی و شتوی به ترتیب برای فصلهای تابستان و زمستان بود. سرابستان، دارالمصاحف (هر سال در آن 2 نسخه از قرآن نوشته شده و با امضای متولی، به شهرهای مختلف فرستاده میشد)، دارالتعلیم و حجرههایی برای محل تعلیم و سکونت ایتام، از قسمتهای مختلف روضه محسوب میشدند.دارالحفاظ: رشیدالدین تمام روزهای سال را در این محل سپری میکرد. همه روزه در دارالحفاظ قرآن تلاوت شده و هر هفته نماز جمعه توسط قاریان قرآن برگزار میشد. همچنین مرقد و کتابخانه دوگانه از دیگر بخشهایی بودند که در دارالحفاظ وجود داشتند.
خانقاه: به عنوان یکی از اصلیترین و اولین مکانها، با نهایت دقت و وسواس طراحی شده بود. خانقاه از سه قسمت تشکیل میگردید: تابخانه، صفه و ایوانی کوچک که در داخل صفه قرار داشت.دارالضیافه: از مکانهایی بود که بعدها به عنوان مهمانسرا تاسیس شد. دارالضیافه، خانقاه را از شلوغی ناشی از رفتوآمد مسافران مصون نگه میداشت.دارالشفا: دارالشفا نیز یکی از مکانهای اصلی ربع رشیدی به شمار میرفت. این مکان شامل داروخانه، مخزن ادویه و خانه طبیب بود که پزشکان و دانشجویان پزشکی، در آن به طبابت و تحصیل میپرداختند.
شهرستان رشیدی کارکرد مسکونی داشت و از محلههای گوناگون، خیابانها، کوچهها و مکانهای رفاهی و اقتصادی مختلف تشکیل میشد. امکانات رفاهی مانند 24 کاروانسرا، 1500 کارگاه صنعتگری، 30 هزارخانه، تعداد زیادی باغ، آسیاب، حمام، کارخانههای پارچهبافی، کاغذسازی و رنگرزی، برای رفاه ساکنان آن ساخته شده بود. ساکنین این شهرستان، در محلههای مخصوص به شغل و پیشه خود زندگی میکردند. معروفترین محله این شهرستان، صالحیه نام داشت که ملازمان در آن سکونت داشتند.ربض رشیدیبه دو قسمت ربض بالا و ربض پایین تقسیم میشد و ساکنین آن بر اساس مقامی که داشتند در یکی از آنها زندگی میکردند. ربض پایین برای سکونت خانواده و فرزندان واقف، اعم از متولی، مشرف، ناظر و کلیددار گنبد در نظر گرفته شده بود. ربض بالا نیز منطقه اعیاننشینی برای سکونت غلامان خاص، مسئولان امنیتی و اسفهسالاران محسوب میشد.
خواجه رشیدالدین قوانین و مقررات مجموعه ربع رشیدی را در کتابی نفیس بنام «الوقفیه الرشیدیه بخط الواقف فی بیان شرایط امورالوقف والمصارف» به رشته تحریر درآورده است. خوشبختانه نسخه اصلی و خطی وقفنامه تا کنون حفظ شده و زینت بخش کتابخانه مرکزی تبریز میباشد.وقفنامه ربع رشیدی یا منشور دانشگاه ۷۰۰ سال پیش تبریز در سال ۱۳۸۶ جزو اولین آثار مکتوب ایران، در حافظه جهانی یونسکو ثبت گردید. بدلیل پزشک بودن خواجه رشیدالدین فضلالله و علاقه وافر غازان خان و سایر ایلخانیان به امر طبابت ، «دارالشفاء» یا بیمارستان و دانشکده پزشکی ربع رشیدی تبریز از اهمیت ویژه ای برخوردار بود.رئیس «دارالشفاء» یا قدیمی ترین دانشکده پزشکی تبریز «محمدبن نیلی» بود که به «جالینوس زمان» معروف بود. هر پزشکی علاوه بر مداوای بیماران پنج تا ده دانشجو را تعلیم میداد. مدت تحصیل در دانشکده پزشکی پنج سال بود. پس از مدت مذکور چنانچه قادر به معالجه بیمارن میشدند «اجازت» یا به تعبیر امروزی «دانشنامه» دریافت میکردند.دانشجویان صبحها بصورت تئوری و بعد از ظهرها به صورت عملی آموزش میدیدند. دانشجویان طب، مانند دیگر طلبه ها در ربع رشیدی شبانه روزی بودند و کلیه مایحتاج آنها به نحو احسن تأمین میشد. آنها «صابون بها» (پول نظافت) «حلوا بها» (پول تغذیه) و «جامه بها» (پول پوشاک) دریافت میکردند. جراحی، کحالی (چشم پزشکی)، مجیری (شکستهبندی) از تخصصهای رایج در دارالشفای ربعرشیدی بودند و پزشکان خارجی بسیاری از کشورهای مصر، شام ،چین و هند و ……. در دارالشفاء گرد آمده بودند.
همانند سایر مدارس عالی ربعرشیدی، در دارالشفا نیز دانشجویان زیادی از ممالک مختلف اسلامی به تحصیل مشغول بودند و دانشگاه کاملاً جنبه بینالمللی داشته است.کتابخانه یا بیتالکتب ربعرشیدی دارای بیش از شصت هزار جلد کتاب خطی در زمینههای مختلف علمی و به زبانهای گوناگون بود و از بزرگترین کتابخانههای آن عصر به شمار میرفت.این دانشگاه معظم دارای انتشارات زیادی بوده است. ترجمه کتاب طبی «تنکسوقنامه» از زبان ختایی به ماوای توسط خواجه رشیدالدین و همکارانش را میتوان نمونهای از انتشارات پزشکی ربعرشیدی ذکر نمود . کتاب «تنکسوقنامه» نیز خوشبختانه حفظ شده و در یکی از موزه¬های معتبر ترکیه نگهداری میشود.این دانشگاه مدت ۲۰ سال دایر بوده و بعد از آن به دلایل مختلف تاریخی تعطیل و از بین رفته است.با توجه به اهمیت و ویژگیهای منحصربفرد این مرکز علمی آموزشی و وقفی، تلاشهای ارزنده ای در جهت «احیای ربعرشیدی» برداشته شده است.
شهرستان رشیدیمجتمع بسیار بزرگ مسکونی بود که از محلههای گوناگون، خیابانها، کوچهها و مکانهای رفاهی و اقتصادی از جمله بیست و چهار کاروانسرای رفیع، هزار و پانصد کارگاه صنعتگری، سی هزارخانه، تعداد زیادی باغ، آسیاب، حمام، کارخانه شعربافی، رنگرزی، کاغذسازی و یک دارالضرب، در ارتباط با مراکز آموزشی ربع رشیدی و جهت رفاه ساکنان شهرستان رشیدی تشکیل یافته بود. فضلالله همدانی برای تامین هزینههای این مرکز املاک فراوانی را در نقاط مختلف جهان از جمله ایران و بخشهایی از عراق، افغانستان، گرجستان، ولایت روم، آذربایجان و سوریه را وقف این مرکز کرد که از محل درآمد وقف آنها برای خدمات آموزشی و علمی استفاده میشد. با این وجود، به استناد وقفنامهای که از بانی آن به یادگار مانده، ربع رشیدی مرکز گفتمان علمی میان تمدنهای روز بوده و علاوه بر زبانهای ماوای و عربی، دروس رایج به زبانهای ترکی، چینی، یونانی، عبری، مغولی و احتمالاً سانسکریت تدریس شده و هزاران دانشجو در آن مشغول تحصیل بودهاند.در واقع آنچه در این راستا مهم به نظر میرسد اینکه، همانگونه که در دوران خواجهرشیدالدین ربعرشیدی یک شهر تخصصی و آیندهنگر بود، امروز نیز باید به این مجموعه و ظرفیتهای گذشته آن توجه ویژهای داشته باشیم، چرا که این آثار هویت و میراث گرانقدر تاریخ کشور مان هستند و باید برای احیا، حفظ و نگهداری آن از جان و دل مایه بگذاریم و از هیچ کوششی دریغ نکنیم.
بررسیها نشان میدهد، شهر تبریز در بین شهرهای ایران در طول تاریخ کشورمان در دورههای مختلف زمانی از جمله در قرن اول هجری، دوران ایلخانان، صفویه و قاجاریه و حتی بعد از این دوران بهدلیل موقعیت جغرافیایی خاص منطقه و مردم باغیرت و تلاشگر نقش تعیینکنندهای در مبادلات علمی، بازرگانی و فعالیتهای صنعتی در سطح ملی و فراملی داشته است.از دیرباز برای اهل علم، سیاحت و تجارت در اقصی نقاط جهان نام آشنایی است و این شهر به شهیدان محراب، شهید آیتالله قاضی طباطبایی، شهید آیتالله مدنی، شهر سردارانی چون باکریها، یاغچیانها، شفیع زادهها، تجلاییها، شهر سردار ملی، سالار ملی، شهر سه علامهها امینی، طباطبایی، جعفری و شهر عاشورائیان مشهور است.
به بیان دیگر، با توجه به این ظرفیتها و واقعیتها تاسیس ربع رشیدی از سوی خواجه رشیدالدین در شهر اولینها به دور از انتظار هم نبوده است. حال آنچه در این خصوص حائز اهمیت است اینکه، محوطه تاریخى ربع رشیدی و وقفنامه آن در سالهای ۱۳۵۴ و ۱۳۸۶ به ترتیب در فهرست آثار ملى کشور و میراث مستند یونسکو به ثبت رسیده است.به نظر میرسد، بعضی نامهربانیها باعث شده این اثر تاریخی و ارزشمند جهان اسلام بعد از ثبت در کشورمان و یونسکو همچنان در مهجوریت مانده و این اثر همچنان در انتظار اقدامات اجرایی و راهبردی مسوولان، متولیان امر و دوستداران علم، تاریخ و میراث فرهنگی در سراسر دنیاست. چرا که این بنا نماد بیداری اسلامی و تمدن اسلامی در دوران قرون وسطی است و احیاء آن نشانهای است از پرچمداری اسلام بر بام علم و دانش.بدون تردید، باید گفت که بنا به نوشته مورخان و گزارشهای سیاحان خارجی بخشهایی از این موقوفه تا عصر صفویه و حتی دوره قاجار پا برجا بود. ولی در حال حاضر جز دیوار استحکاماتی، پایه و برجها چیزی از آن باقی نمانده و بیشتر زمینهای آن به موسسات و اماکن مسکونی تبدیل شده است.بنابراین، آنچه در این راستا اهمیت دارد حفظ این دستاوردها و احیای فرهنگ، تاریخ و تمدن پر افتخار و طولانی گذشته ملت ایران در زمینههای مختلف است که نمونه بارز آن نقش و جایگاه ربع رشیدى به عنوان بزرگترین و ارزشمندترین مجموعه آموزشى جهان اسلام در دوره مذکور است.
نکته در خور تأمل دیگر اینکه، ربع رشیدی در زمان عصر خویش ممتازترین موسسه موقوفه و بزرگترین و مهمترین مرکز علمی، فرهنگی و مدنی برای دانشمندان دنیا به شمار میرفت که به یقین چراغ هدایت ایرانیان و سایر ملتهای دیگر هم بوده است.به نظر میآید ما دانسته یا ندانسته پشت به میراث گرانقدر خویش میکنیم که میتواند صدمات جبرانناپذیری برای آینده کشورمان داشته باشد. حال برای رسیدن به نقش و جایگاه ربع رشیدى به عنوان بزرگترین و ارزشمندترین مجموعه آموزشى جهان اسلام کجای راه هستیم که این را مسوولان، متولیان امر و دستگاههای متولی باید پاسخ دهند.#ربع_رشیدی_اولین_بزرگترین_دانشگاه_جهان#جاذبههای_گردشگری_تبریز#ربع_رشیدی#وقف_نامه#نخستین_دانشگاه_دنیا
08:45 - 1 آوریل 2025
6 پاسخ
@user17090999967488213582 آوریل 2025در پاسخ بهمسولان به تبریز توجه نمی کنند جایگاه تبریز و گذشته ان خیلی درخشان است الان چی
@user17090999967488213582 آوریل 2025در پاسخ بهامریکا کلا ۴۵۰سال قدمت دارد دانشگاه ربع رشیدی ۷۰۰ سال قابل توجه غربگرایان
@Gharaboogh14 ژانویه 2026در پاسخ بهواقعا متاسفم از اینکه این مکان مورد بی مهری مسئولان فرهنگی و دست اندرکاران شهری قرار گرفته است.با اندکی مهربانانه به قطب گردش گری تبدیل خواهد شد.