وقتی کلمه علیه دیکتاتوری خواند؛ روایت شعارهای اعتراضی تونس
از دهه ۱۹۶۰ تا پس از انقلاب ۲۰۱۱، شعارها و ترانه‌های اعتراضی در تونس به ابزاری قدرتمند برای مقابله با سرکوب سیاسی تبدیل شدند. در شرایطی که رژیم‌های بورقیبه و بن‌علی هر صدای مخالفی را خاموش می‌کردند، هنرمندان با خلق آثار اعتراضی روایتگر رنج مردم، مبارزه با ظلم و آرزوی آزادی شدند و موسیقی را به سندی زنده از تاریخ مقاومت تونس بدل کردند.
پیش از انقلاب ژانویه ۲۰۱۱، شیوه‌های اعتراض در تونس بسیار محدود بود. رژیم‌های سرکوبگر بورقیبه و سپس بن‌علی با دستگاه‌های امنیتی قدرتمند خود هرگونه مخالفت را کنترل می‌کردند. در چنین فضایی، بسیاری از مخالفان برای رساندن صدای خود به داخل و خارج کشور به روش‌های خلاقانه روی آوردند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها شعارها و ترانه‌های اعتراضی بود؛ زیرا مصادره و خاموش کردن آن‌ها دشوارتر از دیگر اشکال اعتراض بود.حتی پس از انقلاب و گشایش نسبی فضای آزادی، این شعارها و ترانه‌ها همچنان جایگاه خود را حفظ کردند و به ابزاری برای بیان نارضایتی مردم از وضعیت اقتصادی، فساد، محدودیت‌های آزادی و مطالبات اجتماعی تبدیل شدند.شکل‌گیری «آوازهای متعهد»در اواخر دهه ۱۹۶۰، هم‌زمان با تثبیت کامل قدرت بورقیبه و سرکوب مخالفان، نوعی موسیقی با گرایش سیاسی در تونس شکل گرفت. جریان‌های چپ‌گرا و اسلامی دریافتند که فعالیت فرهنگی و هنری می‌تواند ابزار مؤثری برای افزایش آگاهی و جهت‌دهی به افکار عمومی باشد. به این ترتیب، گروه‌هایی در دانشگاه‌ها، اتحادیه‌های کارگری و مراکز فرهنگی به اجرای ترانه‌های اعتراضی پرداختند.این آثار که میان دانشجویان و فعالان صنفی محبوب بود، «آوازهای متعهد» نام گرفت. آن‌ها درباره موضوعات ممنوعه‌ای چون ظلم، فساد، استبداد، فقر، حاشیه‌نشینی و حتی مبارزان فراموش‌شده استقلال سخن می‌گفتند. در حالی که حکومت تلاش می‌کرد ذائقه هنری جامعه را در مسیر دلخواه خود هدایت کند، این موسیقی به نوعی فرهنگ بدیل و مخالف ایدئولوژی رسمی تبدیل شد.
این شعارها و ترانه‌ها تنها به مسائل داخلی نپرداختند، بلکه با آرمان‌های جهان عرب و جنبش‌های آزادی‌بخش جهانی نیز همبستگی نشان دادند؛ از جمله حمایت از انقلاب فلسطین و اشعار شاعرانی مانند محمود درویش.گروه‌های شاخصاولاد المناجم (فرزندان معادن) در اواخر دهه ۱۹۷۰ در منطقه معدنی ام‌العرائس شکل گرفت. اعضای آن کارگران معدن بودند و درباره رنج کارگران و محرومان می‌خواندند. حکومت آثارشان را از بازار جمع‌آوری می‌کرد. این گروه حدود ۱۶۰ ترانه درباره آزادی، کرامت و حقوق کارگران تولید کرد.الحمائم البیض (کبوتران سفید) در سال ۱۹۸۰ تأسیس شد و به عدالت و آزادی پرداخت. این گروه با اشعار شاعران عرب و حتی پابلو نرودا همکاری داشت و نماد نوآوری موسیقایی بود.گروه البحث الموسیقی (پژوهش موسیقایی) در دهه ۱۹۸۰ در شهر قابس تأسیس شد. فعالیت آن در دوره بن‌علی به دلیل سرکوب شدید متوقف شد اما در سال ۲۰۰۴ از سر گرفته شد. این گروه بیش از ۴۰ ترانه و صدها اجرا در دانشگاه‌ها و مجامع صنفی داشته است.عشاق الوطن (عاشقان وطن) در سال ۱۹۸۳ شکل گرفت و به دلیل نزدیکی به جریان‌های اسلامی در سال ۱۹۹۱ فعالیت خود را متوقف کرد. پس از انقلاب ۲۰۱۱ دوباره فعال شد و آثارش از رسانه‌های رسمی پخش گردید.الشمس الموسیقیه (خورشید موسیقایی) نیز در دهه ۱۹۸۰ فعال بود. اعضای آن با سرکوب، بازجویی و شکنجه روبه‌رو شدند و یکی از خوانندگانشان در سال ۱۹۹۱ جان باخت.
نتیجه‌گیریرژیم‌های استبدادی از کلمه صادقانه و هنرمندان مستقل هراس داشتند، زیرا توان خریدن وجدان آن‌ها را نداشتند و می‌دانستند که شعارها و ترانه‌ها به‌سرعت بر مردم تأثیر می‌گذارند. با وجود سانسور و فشار، نتوانستند این صداها را خاموش کنند.در نهایت، «آوازهای متعهد» به بخشی از تاریخ واقعی تونس تبدیل شدند؛ تاریخی که فراتر از روایت رسمی حکومت‌هاست و بازتاب‌دهنده رنج مردم، مقاومت در برابر سرکوب و آرزوی آزادی و زندگی شرافتمندانه است.
21:38 - 22 بهمن 1404