پنج رمانی که تاریخ ادبیات تونس را دگرگون کردند
رمان‌نویسی در تونس طی قرن گذشته دگرگونی‌های عمیقی را تجربه کرده است؛ دگرگونی‌هایی که پنج رمان برجسته نقشی محوری در شکل‌دادن به آن داشته‌اند. این آثار با نوآوری در زبان، روایت و موضوع، مسیر ادبیات مدرن تونس را تغییر دادند.
رمان یکی از جذاب‌ترین و تأثیرگذارترین گونه‌های ادبیات داستانی است؛ گونه‌ای نثرمحور که به دلیل نوپایی‌اش بیش‌از دیگر انواع داستان دستخوش تغییر و تحول شده‌است. رمان، روایتِ طولانی و پیوسته‌ای از رویدادها و شخصیت‌هاست که در قالب داستان پرداخته می‌شود و از نظر حجم، تنوع شخصیت‌ها و گستره‌ی رخدادها، بزرگ‌ترین گونهٔ روایی به‌شمار می‌آید. این قالب ادبی در قرن هجدهم اروپا شکل‌گرفت و به‌تدریج به ژانری مهم در ادبیات جهان تبدیل شد.در جهان عرب، نخستین تجربه‌های رمان‌نویسی در آغاز سدهٔ بیستم پدید آمد؛ آثاری ساده با مضامین تاریخی، اجتماعی یا عاشقانه که غالباً با نثری گزارشی و مستقیم، هدف‌شان سرگرمی و آموزش مخاطب بود. پس‌از آن، تلاش‌های جدی‌تر و هنری‌تری در رمان‌نویسی دیده شد. تونس در میان کشورهای مغرب عربی پیشگام بود و بین سال‌های ۱۹۴۵ تا ۱۹۶۲ پنج رمان منتشر کرد؛ پیش‌از آن نیز آثاری چون «الهيفاء وسراج الليل»(۱۹۰۶) اثر صالح السويسي و «الساحرة التونسية»(۱۹۱۰) نوشتهٔ الصادق الرزوقي مسیر رمان‌نویسی تونس را هموار کرده بودند.نخستین رمان تونسی به‌معنای واقعی کلمه «جولة حول حانات البحر المتوسط» نوشتهٔ علی الدوعاجی بود که در ۱۹۳۵ انتشار یافت. در همان دوره نویسندگانی مانند زین‌العابدین سنوسی با رمان تاریخی «قناة الجمر» به میدان آمدند. محمود المسعدی نیز نقشی مهم در شکل‌گیری رمان تونسی داشت و میان سال‌های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۵ آثاری نوشت که از الگوهای روایی کهن مانند سیره و روایت‌های مقاومتی بهره‌می‌برد؛ از جمله اثر مشهورش «السد» با مقدمهٔ طه حسین. این گزارش پنج رمان برجستهٔ تونسی را معرفی می‌کند که مسیر رمان‌نویسی این کشور را تغییر داده‌اند.
«حدّث أبو هريرة قال» ـ محمود المسعدی
این رمان چکیدهٔ اندیشه‌های فلسفی و وجودی مسعدی است. سال ۱۹۷۳ منتشر شد، اما گفته‌می‌شود نگارش آن به دههٔ ۱۹۳۰ بازمی‌گردد. داستان سفر روحی و فکری «أبو هريرة» برای رهایی از عادت و روزمرگی است و با زبانی فشرده و رنگ‌گرفته از نثر کهن نوشته شده‌است. توفیق بکار، منتقد سرشناس تونسی، آن را مهم‌ترین تجربهٔ روایی تونس در قرن بیستم دانسته‌است.ویژگی برجستهٔ اثر، تبادل نقش میان راویان است؛ شخصیت‌ها گاهی در دل رویدادها کنش‌گرند و گاهی روایتگر ماجراهای دیگران؛ روشی که لایه‌های گوناگون روایی می‌آفریند. طه حسین در توصیفی مشهور گفت: «وجودیت بر دست محمود المسعدی مسلمان شد… هرچند نمی‌دانم فهمیدم یا نفهمیدم!»
«الدقلة في عراجينها» ـ البشير خريف
اثر منتشرشده در ۱۹۶۹ یکی از حجیم‌ترین رمان‌های تونسی است. عنوان آن نشانه‌ای از ریشه‌داری و پیوند با خاک و زیست‌بوم دارد. داستان دربارهٔ خانواده‌ای اصیل و محافظه‌کار در منطقهٔ «الجريد» در جنوب تونس است و به مسائلی چون مالکیت زمین، ناسازگاری اجتماعی، و مبارزهٔ کارگری علیه استعمار فرانسه می‌پردازد.خریف رمان را در سه بخش تنظیم کرده و با نگاهی انتقادی، ساختارهای طبقاتی و استثمار را به نمایش گذاشته‌است. در لایه‌های عمیق‌تر، اثر از اندیشه‌های مارکسیستی و فضای روشنفکری آن دوران تأثیر پذیرفته‌است.
«التوت المر» ـ محمد العروسي المطوي
این رمان واقع‌گرای اجتماعی در ۱۹۶۷ منتشر شد. محور آن مبارزهٔ جوانان تونسی با معضل گسترش مادهٔ مخدر «تكروري» است که در دورهٔ استعمار رایج بود. این اثر به فهرست «صد رمان برتر عربی» راه یافت و در ۲۰۰۶ به اسپانیایی ترجمه شد.رمان فقر، بی‌خانمانی و ستیز مردم برای بقا را روایت می‌کند. خانوادهٔ «الشيخ مفتاح» نمونهٔ خانواده‌ای آوارهٔ جنگ‌زده است. شخصیت «عائشة» با رنجِ فلج، یتیمی، و زندگی دشوار، تصویری از تراژدی انسانی در برابر فقر و محرومیت ارائه می‌دهد.
«سهرت منه الليالي» ـ علی الدوعاجی
مجموعه‌ای داستانی که عزالدین مدنی از مطبوعات قدیمی گردآوری و در ۱۹۶۹ منتشر کرد. این اثر نقد اجتماعی را با طنز و نگاهی تیزبین به زندگی شهری تونس درهم می‌آمیزد. دو اثر هنری، یک فیلم و یک نمایش، از این مجموعه اقتباس شده است.داستان اصلی روایت زندگی زنی بی‌سواد است که ناخواسته همسر مردی دائم‌الخمر و بداخلاق می‌شود و با فقر، خشونت زبانی، و تحقیر مستمر دست‌وپنجه نرم می‌کند. او نمونهٔ زن شرقی است که با وجود ستم، در پی حفظ خانواده است. این مجموعه تصویری زنده و واقعی از جامعهٔ تونسِ آن روزگار ارائه می‌دهد؛ آمیخته با طنز، پند، و نگاه اجتماعی عمیق.
«ليلة السنوات العشر» ـ محمد صالح الجابري
منتشرشده در ۱۹۸۲ که بعدها به فیلمی سینمایی تبدیل شد. این رمان نیز در فهرست بهترین رمان‌های عربی قرار گرفته است. داستان دربارهٔ سه همکلاسی قدیمی ـ‌لمياء، نجيب و مروان‌ـ است که پس از ده‌سال یکدیگر را بازمی‌یابند و هرکدام روایتگر مسیر زندگی‌اش در دوره‌ای سرشار از بحران‌های اجتماعی و سیاسی است.رمان بازتابی ادبی از رویدادهای ژانویهٔ ۱۹۷۸ در تونس و اوج‌گیری تنش میان دولت و اتحادیهٔ کارگری است. اثر، شکل‌گیری اندیشهٔ ترقی‌خواهانه و روحیهٔ نافرمانی سیاسی در میان نسل جدید را به تصویر می‌کشد.
این پنج رمان، ستون‌های اصلی رمان‌نویسی تونس را شکل دادند و با نوآوری‌های ساختاری و محتوایی خود، توانستند مسیر ادبیات تونسی را تغییر دهند و میراثی پایدار برای نسل‌های بعدی به جا بگذارند.
18:01 - 1 آذر 1404
14٫7k بازدید