ضرورت رسانه فارسینویس در تاجیکستان؛ از آموزش خط نیاکان تا روایت تاجیکی
دستور اخیر رئیسجمهور تاجیکستان برای ارتقای آموزش خط نیاکان، بحث قدیمی بازگشت به میراث مکتوب فارسی را دوباره زنده کرده است. صاحبنظران بر این باورند که تأسیس یک رسانه فارسینویس میتواند هم به حفظ هویت فرهنگی تاجیکستان کمک کند و هم صدای این کشور را به جامعه ۱۵۰ میلیونی فارسیزبان جهان برساند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری فارس در دوشنبه، با توجه به دستور اخیر «امامعلی رحمان» رئیسجمهور تاجیکستان در مورد ضرورت بهبود کیفیت آموزش الفبای نیاکان در موسسات حوزه آموزش و پرورش این کشور، خبرگزاری «آسیا پلوس» در این رابطه نظر کارشناسان تاجیک را جویا شد.در این گزارش آمده است: دستور رئیسجمهور «امامعلی رحمان» به دولت تاجیکستان در واقع بازتابدهنده خواست و دغدغه روشنفکران و کارشناسان تاجیک بود که چندین سال است بر این موضوع تأکید میکنند. زیرا آگاهی کامل از گذشته خویش، بدون شناخت خط نیاکان، ناممکن است.این دستور رئیسجمهور، خبرنگاران «آسیا پلوس» را که مدتی بود در اندیشه تهیه مطلبی درباره ضرورت تأسیس یک رسانه یا دستکم بخشی در یک رسانه با خط فارسی بودند، بر آن داشت که فرصت را مغتنم شمرده و در کوتاهترین زمان ممکن این گزارش را آماده کنند.باید بیدرنگ گفت که امروز تاجیکستان در فضای رسانهای فارسیزبان جهان که بیش از ۱۵۰ میلیون مخاطب دارد، تقریباً حضور نیافته و در برابر این حوزه گسترده، عملاً سکوت اختیار کرده است. کارشناسان این وضعیت را خردمندانه نمیدانند و معتقدند که «آسیا پلوس» با سابقه، تجربه و نفوذ خود میتواند این خلأ را پر کند.مقدمهای درباره فارسینویسی در تاجیکستانسالهاست که موضوع بازگشت به خط فارسی یکی از مسائل مهم و بحثبرانگیز در میان اهل فرهنگ و اندیشه تاجیکستان بوده و همچنان هست اما به نظر میرسد که اکنون توجه به خط نیاکان افزایش یافته و حتی نظر دولت کشور را نیز به خود جلب کرده است.
بر اساس دستور اخیر رئیسجمهور تاجیکستان که در جلسه دولت در ۲۸ مه مطرح شد، آموزش خط نیاکان در چارچوب «تبلیغ و ترویج تاریخ و فرهنگ آریایی» باید تقویت یابد. در حال حاضر این آموزش تنها به دو ساعت درسی در هفته برای دانشآموزان پایههای هفتم و هشتم محدود است. نسلی که این خط را میآموزد، در داخل کشور تقریباً هیچ عرصهای برای مطالعه و استفاده از آن در اختیار ندارد.امروزه خط فارسی نه در وزارتخانهها، ادارات و نهادهای دولتی و نه در بخش خصوصی، تقریباً هیچ کاربردی نمییابد و در چنین شرایطی، فارسیدانان و فارسیخوانان نیز بهتدریج آن را به دست فراموشی میسپارند.به گفته کارشناسان، وضعیت معدود رسانههای فارسینویس موجود نیز نگرانکننده است. در فضای رسانهای کشور، رادیوی دولتی «صدای تاجیک» با گویش فارسی برنامه پخش میکند و خبرگزاری دولتی «خاور» نیز بخشی فارسی دارد که روزانه حدود ۷ تا ۸ خبر، عمدتاً رسمی، منتشر میکند.در مدتی اخیر، در دولت و دفتر رئیسجمهور تمایل بیشتری به استفاده از خط نیاکان مشاهده میشود. انتشار متن فرمان رئیسجمهور درباره تأسیس جایزه ابوعلی ابنسینا و نیز خبر کمک تاجیکستان به ایران با خط فارسی در صفحه رسمی «امامعلی رحمان» در فیسبوک، نشان میدهد که دولت نیز اهمیت مخاطبان فارسیزبان را درک کرده است.با این حال، در سطح رسانهها این فضا تقریباً خالی است و به گفته کارشناسان، نبود یک رسانه تحلیلی فارسینویسِ تاجیکستانی بهوضوح احساس میشود اما این وضعیت همیشه چنین نبوده است.
زمانی روزنامههای فارسینویس یا دوزبانه وجود داشتند. رسانه با خط فارسی در تاجیکستان پدیده تازهای نیست و چنین تجربههایی در سالهای پایانی اتحاد شوروی و سالهای نخست استقلال کشور وجود داشته است.«قیرانشاه شریفزاده» پژوهشگر مطبوعات و استاد دانشگاه، به یاد میآورد که تاجیکستان در اواخر دهه ۱۹۸۰ و اوایل دهه ۱۹۹۰ تجربهای بسیار غنی و موفق در زمینه استفاده و انتشار مطبوعات فارسیخط داشت. به گفته وی، در اوج جریان خودآگاهی ملی، نشریات دوزبانه و کاملاً فارسینویس به یک پدیده فرهنگی تبدیل شده بودند.شریفزاده میگوید تاریخ مطبوعات آن دوره نشان میدهد که رسانهها نقش پیونددهنده خود را بهخوبی ایفا میکردند. هفتهنامه «سامان» (که بعداً به مجله تبدیل شد)، زیر نظر بنیاد بینالمللی زبان فارسی تاجیکی و به مدیریت استاد «لایق شیرعلی»، سالها با خط فارسی منتشر میشد. این نشریه به تریبون اصلی مبارزه برای استقلال فرهنگی تبدیل شده بود.به گفته وی، ضمیمه «پیوند» هفتهنامه «ادبیات و هنر» به سردبیری «بیرنگ کوهدامنی» شاعر و روزنامهنگار تاجیکتبار افغانستان، بهطور کامل با خط نیاکان منتشر میشد و به مردم امکان میداد مهارت خواندن خط فارسی را تقویت کنند و پلی میان تاجیکستان، ایران و افغانستان بسازند.همچنین شریفزاده میگوید که بنیاد فرهنگ تاجیکستان به ریاست خانم «گلرخسار»، در سالهای نخست استقلال، مجله «فرهنگ» در ردیف سیریلیک، بخش بزرگی از مقالهها، اشعار و متون کلاسیک آن با خط فارسی آماده و منتشر میشد.
قیرانشاه شریفزاده میافزاید که خود او نیز تجربه سردبیری یک روزنامه با دو خط فارسی و سیریلیک را داشته است. سازمان «آریانای بزرگ» در دهه ۱۹۹۰ روزنامهای به نام «مهر» با دو خط منتشر میکرد که تنها سه شماره از آن به چاپ رسید.چرا این روند متوقف شد؟این احیای فرهنگی چندان دوام نیاورد. قیرانشاه شریفزاده میگوید که پس از آغاز جنگ و رویدادهای دهه ۱۹۹۰، توجه به خط فارسی کاهش یافت.در نتیجه، به گفته این پژوهشگر، تا سالهای ۱۹۹۳ و ۱۹۹۴ خط نیاکان از فضای عمومی به حاشیه رانده شد. هرچند در مدارس آموزش داده میشد، اما ساعات درسی آن کاهش یافت. بعدها حتی در سطح رسمی و اجتماعی نیز نوعی فاصله گرفتن از خط نیاکان مشاهده میگردید.شریفزاده میگوید جامعه امیدوار بود که در قانون زبان تاجیکی مصوب سال ۱۹۸۹، زبان دولتی با عنوان «زبان تاجیکی» ذکر شده و واژه «فارسی» نیز در پرانتز کنار آن آمده بود، اما در ۵ اکتبر سال ۲۰۰۹ قانون جدید زبان دولتی تصویب شد و واژه «فارسی» دیگر در آن جایی نداشت.به گفته وی، پس از آن دیگر هیچ تلاش جدی برای تأسیس رسانه فارسیخط یا حتی یک صفحه فارسی در نشریات صورت نگرفت.شکستن بنبست؛ چرا رسانه فارسینویس ضروری است؟اگر در گذشته نگرانی از سیاسی شدن مسئله خط مانع ایجاد میکرد، امروز توجه دولت میتواند این بنبست را بشکند. کارشناسان معتقدند که نداشتن یک رسانه فارسینویس اکنون به منافع ملی تاجیکستان آسیب میزند. آنان این ضرورت را از زوایای گوناگون اما مکمل یکدیگر بررسی میکنند.
تلاش برای دسترسی به ۱۵۰ میلیون مخاطبپروفسور «سیفالله ملاجان» مورخ تاجیک، مسئله را از منظر گستره و نفوذ بررسی میکند. به گفته وی، جهان تغییر کرده است و امروز در کنار تاجیکستان یک بازار بزرگ رسانهای فارسیزبان (ایران، افغانستان و فارسیزبانان سراسر جهان) وجود دارد که با بیش از ۱۵۰ میلیون مخاطب، چیزی کمتر از حوزه روسیزبان نیست.ملاجان با تأسف میگوید که حتی افغانستان، با وجود نیم قرن جنگ و بیثباتی، در فضای رسانهای فارسی بسیار فعالتر و تأثیرگذارتر از تاجیکستان است.این مورخ تأکید میکند که سکوت در برابر ۱۵۰ میلیون مخاطب نشانه خردمندی نیست و برای جلب توجه جهان فارسیزبان باید رسانهای فارسینویس و اثرگذار ایجاد شود.تبدیل شدن به مرجع و ساختن «روایت تاجیکی»«قاسم بیکمحمد» تحلیلگر مسائل سیاسی، معتقد است که رسانههای تاجیکستان تاکنون بیشتر «مصرفکننده» بودهاند (بازنشر مطالب رسانههای ایران و افغانستان)، نه «تولیدکننده» محتوا، اما اکنون زمان تغییر فرا رسیده است؛ زمان ساختن «روایت تاجیکی».وی تأکید میکند: وقت آن رسیده است که تاجیکستان خود به یک مرجع معتبر خبری برای خارجیان تبدیل شود.به گفته بیکمحمد، همزبانان تاجیکستان نهتنها علاقهمند، بلکه تا حدی نیازمند آن هستند که دیدگاه مستقل و موضع تاجیکستان را درباره تحولات جهانی و منطقهای بدانند.این کارشناس میگوید این «روایت تاجیکی» نباید فقط در قالب متن ارائه شود، بلکه باید از طریق قالبهای جذاب و نوینی مانند پادکست، مصاحبههای تحلیلی صوتی و تصویری و محتوای چندرسانهای، متناسب با نیاز مخاطب عرضه گردد.
زمینهسازی برای بازگشت به خط فارسی و حفظ خلوص زبان تاجیکی«امید جیهانی» پژوهشگر و از حامیان بازگشت به خط فارسی، تأسیس رسانهای فارسینویس را ابزاری قدرتمند برای همسانسازی اصطلاحات میان سه کشور فارسیزبان میداند.وی یک شرط اساسی مطرح میکند: رسانه باید با «زبان معیار فارسی» فعالیت کند. اگر قرار باشد متنهای آلوده به روسیگرایی و قالبهای بیگانه صرفاً به خط فارسی برگردانده شوند، بهتر است چنین رسانهای اصلاً تأسیس نشود.او میگوید: این رسانه باید نمونهای عالی از نگارش باشد و روزنامهنگاران آن از همکاران منطقهای خود سبک درست نوشتن را بیاموزند. این روند میتواند زمینه بازگشت به خط فارسی را در تاجیکستان را فراهم کند.فضای مجازی؛ تنها راه نجاتقیرانشاه شریفزاده بر ضرورت تأسیس یک رسانه در فضای آنلاین تأکید میکند.وی میگوید: امروز کمتر کسی روزنامه و مجله میخواند. رساندن نسخه چاپی به خارج از کشور نیز تقریباً ناممکن است. اگر هدف معرفی تاجیکستان باشد، تنها راه مؤثر، فضای مجازی است.به گفته شریفزاده، یک رسانه آنلاین میتواند سریعتر از مرزها عبور کند و توجه جامعه فارسیزبان جهان را به تاجیکستان جلب نماید.نقش «آسیا پلوس» در اجرای این رسالتبا توجه به محدودیتهایی که برای رسانههای دولتی وجود دارد و اینکه این رسانهها عمدتاً به انتشار اخبار رسمی مشغولند، کارشناسان معتقدند که گروه رسانهای «آسیا پلوس» در آستانه سیامین سالگرد تأسیس خود، مناسبترین نامزد برای اجرای این پروژه بزرگ ملی است.
چرا دقیقاً «آسیا پلوس»؟به گفته سیفالله ملاجان، این رسانه ۳۰ سال پیش، زمانی که تاجیکستان در «قحطی اطلاعاتی» به سر میبرد، توانست صدای کشور را به زبان روسی به جهان برساند. اکنون نیز میتواند همین رسالت را در فضای فارسی انجام دهد.قیرانشاه شریفزاده ابتکار احتمالی «آسیا پلوس» را «خبری بسیار خوش» توصیف کرده و به تجربه تاریخی این رسانه اشاره میکند.وی یادآور میشود که هنگام تأسیس بخش تاجیکی «آسیا پلوس» بسیاری نسبت به آینده آن تردید داشتند و میگفتند «موفق نخواهد شد و دوام نخواهد آورد» اما امروز مطالب تاجیکی این رسانه هم پرمخاطبند و هم تأثیرگذار.وی میگوید: «آسیا پلوس» بهعنوان رسانهای باسابقه، مستقل و ملی که هماکنون نیز از ظرفیت حرفهای لازم، یعنی روزنامهنگاران توانمند و آشنا با خط نیاکان، برخوردار است، میتواند همان گزینهای باشد که جامعه فارسیزبان در انتظار آن است.ملاجان هم تأکید میکند که «آسیا پلوس» قادر است از چارچوب خشک اخبار رسمی فراتر رفته و تحلیلهای عمیق، بازتاب زندگی واقعی و تنوع دیدگاههای جامعه تاجیکستان را به ۱۵۰ میلیون مخاطب عرضه کند.قاسم بیکمحمد نیز میگوید که تأسیس یک بخش فارسینویس در تاجیکستان دیگر صرفاً یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی جدی در عرصه سیاست جهانی، امنیت و اطلاعرسانی است و در شرایط کنونی «آسیا پلوس» میتواند این مسئولیت را بر عهده بگیرد.به باور مصاحبهشوندگان این گزارش، زمان آن فرا رسیده است که تاجیکستان سکوت را بشکند و در کنار همزبانان خود، صدایی مستقل و رسا داشته باشد. مهمترین گام اکنون تنها اتخاذ یک تصمیم قاطع و آغاز عملی این طرح است.
«جسور عبداللهاف» مسئول بخش تاجیکی «آسیا پلوس»، میگوید که هیئت تحریریه این رسانه از پیشنهاد کارشناسان آگاه است و ضرورت ایجاد بخشی ویژه با خط نیاکان را نیز مدنظر دارد اما برای ورود به این عرصه گسترده و ارائه مطالب با خط فارسی، باید آمادگی کامل و راهبردی جامع وجود داشته باشد.وی میافزاید: ما نیز امیدواریم که با فراهم شدن فرصتها، امکانات لازم و تدوین برنامهای کامل، بتوانیم در خدمت مخاطبان خود، بهویژه کسانی که خط نیاکان یا فارسی را میدانند و میخوانند، قرار بگیریم و از این طریق در ساختن «روایت تاجیکی» و حفظ ارزشها و منافع مردم و کشور سهیم باشیم.
11:47 - 31 مه 2026
