افشین: ایران وارد مرحله «قدرتبنیان» در علم و فناوری میشود
معاون علمی رئیسجمهور، با تشریح سه مرحله تحول علم و فناوری ایران، از حرکت کشور به سمت الگوی «قدرتبنیان» خبر داد و گفت هدف این رویکرد، ایجاد قابلیتهای پایدار ملی و تقویت حکمرانی فناوری است.
به گزارش خبرنگار علم و پیشرفت خبرگزاری فارس، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در تدتاک خود در رویداد «معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور» با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به علم و فناوری، گفت: نوآوری زمانی معنا پیدا میکند که فناوری به ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی تبدیل شود و قابلیت نیز زمانی شکل میگیرد که این نوآوری بهصورت تکرارپذیر و در مقیاس وسیع قابل توسعه باشد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، با تأکید بر ضرورت بازنگری در نگاه کشور به علم و فناوری گفت: ایجاد شرکتهای دانشبنیان، صندوقهای تخصصی، شتابدهندهها و سایر اجزای زیستبوم نوآوری، دستاورد ارزشمندی است، اما پرسش اصلی این است که آیا این زیستبوم توانسته کشور را به جایگاه مطلوب برساند یا خیر.وی اظهار کرد: امروز بیش از آنکه بخواهیم از منظر تخصصی به موضوع نگاه کنیم، باید از منظر فلسفه علم و نوآوری به آن بپردازیم؛ زیرا بدون اصلاح نگاه، تغییر واقعی در حکمرانی علم و فناوری رخ نخواهد داد.افشین با بیان اینکه برای شکلگیری یک فهم مشترک، باید سه مفهوم «پارادایم»، «نوآوری» و «قابلیت» بهدرستی درک شوند، گفت: پارادایم مجموعهای از باورها، روشها، قوانین و الگوهای پذیرفتهشده در یک جامعه است که تعیین میکند افراد چگونه به مسائل نگاه کنند و چگونه آنها را حل کنند.وی افزود: تا زمانی که مسائل با پارادایم موجود قابل حل باشند، تغییری رخ نمیدهد؛ اما زمانی که مسائل انباشته شده و پاسخ مناسبی برای آنها وجود نداشته باشد، پارادایم وارد بحران میشود و در آن نقطه، دیگر با تغییرات جزئی نمیتوان مسائل را حل کرد، بلکه باید نگاه و چارچوب فکری تغییر کند.معاون علمی رئیسجمهور در ادامه به تفاوت «فناوری» و «نوآوری» اشاره کرد و گفت: فناوری به معنای تبدیل دانش و تجربه به یک محصول یا ابزار است، اما این فناوری زمانی به نوآوری تبدیل میشود که بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند.
وی تأکید کرد: صرف تولید یک محصول فناورانه به معنای نوآوری نیست. ممکن است محصولی از نظر فنی بسیار پیشرفته باشد، اما اگر از مرحله آزمایشگاه خارج نشود، وارد بازار نشود و نتواند برای جامعه ارزش خلق کند، همچنان در مرحله فناوری باقی مانده و به نوآوری تبدیل نشده است.افشین با ذکر مثالی گفت: ممکن است یک موتور با فناوری بسیار پیشرفته طراحی شود، اما اگر امکان تولید انبوه نداشته باشد و در زندگی مردم مورد استفاده قرار نگیرد، نمیتوان آن را نوآوری دانست؛ زیرا هنوز به ارزش افزوده اقتصادی تبدیل نشده است.وی در ادامه مفهوم «قابلیت» را تشریح کرد و گفت: قابلیت، مرحلهای فراتر از نوآوری است؛ یعنی نوآوری باید به شکلی تکرارپذیر، توسعهپذیر و قابل تکثیر در مقیاس وسیع باشد.معاون علمی رئیسجمهور برای تبیین این مفهوم مثالی از یک آشپز مطرح کرد و گفت: اگر یک آشپز بتواند غذای بسیار باکیفیتی تهیه کند، موفق شده یک نوآوری خلق کند.
تغییر نگاه از مقاله به نوآوری
افشین با اشاره به سیر تحول حکمرانی علم و فناوری در کشور گفت: زمانی میتوان از «قابلیت» سخن گفت که یک نوآوری از مرحله خلق ارزش عبور کرده و به یک اثر پایدار و قابل تکثیر تبدیل شود. در این صورت، نوآوری دیگر یک موفقیت مقطعی نیست، بلکه به یک توانمندی ماندگار تبدیل میشود.وی با تأکید بر اینکه این مفاهیم ابداعی نیستند، بلکه برداشت و نگاه ما به آنها اهمیت دارد، افزود: در سالهای گذشته تمرکز اصلی کشور بر توسعه علم و تولید مقاله بود و ایران نیز در این حوزه به جایگاه مناسبی دست یافت. پس از آن، توجه به فناوری و ایجاد زیرساختهای زیستبوم نوآوری، از جمله شرکتهای دانشبنیان، شتابدهندهها و سایر اجزای اکوسیستم، در دستور کار قرار گرفت.معاون علمی رئیسجمهور ادامه داد: با وجود این دستاوردها، امروز دیگر مسئله اصلی کشور صرفاً رشد علمی نیست. ممکن است کشوری از نظر تولید علم جایگاه بالایی داشته باشد، اما در حوزه نوآوری موفق عمل نکند. بنابراین باید ادبیات و شاخصهای ارزیابی نیز تغییر کند.
وی با بیان اینکه ساختارها و شاخصهای ارزیابی طی دهههای گذشته عمدتاً بر پایه تولید علم شکل گرفتهاند، گفت: تقریباً همه شاخصهایی که در آن دوره تعریف شد، بر مبنای تعداد مقالات و تولیدات علمی بود و همین موضوع باعث شد کل نظام علمی کشور نیز در همان مسیر حرکت کند.افشین با اشاره به مفهوم «تغییر پارادایم» اظهار کرد: زمانی که پارادایم موجود دیگر قادر به حل مسائل نباشد، بهتدریج بحران شکل میگیرد و تغییر آغاز میشود. در چنین شرایطی، مسئله تغییر نمیکند، بلکه شیوه نگاه به مسئله تغییر مییابد و قواعد جدیدی برای حل آن شکل میگیرد.وی افزود: امروز نیز در چنین نقطهای قرار داریم. نظام علمی جهان همچنان در چارچوب قواعد گذشته فعالیت میکند و ما نیز عمدتاً همان قواعد را دنبال کردهایم؛ قواعدی که بیشتر بر تولید مقاله و توسعه دانش متمرکز بوده است، نه بر خلق نظامهای جدید دانش و حل مسائل.معاون علمی رئیسجمهور تأکید کرد: سیاستگذاری نیز باید متناسب با این تغییر پارادایم اصلاح شود. با سازوکارها و سیاستهای گذشته نمیتوان به اهداف جدید رسید، هرچند همان سیاستها دستاوردهای ارزشمندی مانند تربیت نیروی انسانی متخصص برای کشور به همراه داشتهاند.وی ادامه داد: تولید علم، پیششرط توسعه است، اما شرط کافی نیست. اگر علم نتواند به فناوری، فناوری به محصول، محصول به بازار و در نهایت به ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی تبدیل شود، نمیتوان از نوآوری سخن گفت.
افشین با تشریح این زنجیره اظهار کرد: علم به فناوری تبدیل میشود، فناوری محصول ایجاد میکند و محصول زمانی نوآوری محسوب میشود که وارد بازار شود و ارزش خلق کند. اما حتی این مرحله نیز پایان مسیر نیست؛ نوآوری زمانی به «قابلیت» تبدیل میشود که بتوان آن را در مقیاس گسترده توسعه داد و بهصورت پایدار تکرار کرد.وی افزود: نوآوریهای مقطعی مانند جرقهای هستند که روشن میشوند و بهسرعت خاموش میشوند، اما کشور به نوآوریهای پایدار و قابل تکثیر نیاز دارد؛ موضوعی که باید مبنای سیاستگذاری جدید علم و فناوری قرار گیرد.معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به تحول سیاستهای علمی کشور گفت: در دهه نخست، تمرکز بر تولید علم بود؛ در مرحله بعد، سیاستها به سمت توسعه فناوری و شکلگیری زیستبوم دانشبنیان حرکت کرد و در ادامه، با تصویب قانون جهش تولید دانشبنیان، نگاه سیستمی به اکوسیستم نوآوری شکل گرفت.وی خاطرنشان کرد: در این رویکرد جدید، دیگر تنها دانش یا فناوری مدنظر نیست، بلکه کل زنجیره نوآوری، از دانشگاه و شرکتهای دانشبنیان تا قوانین، ابزارهای حمایتی، سرمایهگذاری و بازار، بهعنوان یک نظام بههمپیوسته دیده میشود و سیاستگذاری نیز باید بر همین اساس انجام شود.
افشین با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به حکمرانی علم و فناوری، اظهار کرد: نظام دانشگاهی و زیستبوم نوآوری باید زنجیرهمحور باشد، در حالی که بخش زیادی از حمایتهای گذشته بهصورت منفرد و جزیرهای انجام شده است.وی افزود: در سالهای گذشته، در حمایت از نخبگان بیشتر بر شاخصهای فردی مانند مدالهای المپیاد، مقالات علمی و دستاوردهای شخصی تمرکز داشتیم، اما این رویکرد بهتنهایی نمیتواند مسائل کشور را حل کند؛ زیرا آنچه اهمیت دارد، شکلگیری ارتباط میان اجزای مختلف زیستبوم نوآوری است.معاون علمی رئیسجمهور ادامه داد: شرکتهای دانشبنیان، شتابدهندهها، دانشگاهها، سرمایهگذاران و سایر بازیگران این زیستبوم زمانی اثرگذار خواهند بود که در قالب یک زنجیره به یکدیگر متصل شوند. اگر این اتصال شکل نگیرد، هر یک از این اجزا بهتنهایی نمیتوانند تحولآفرین باشند.وی با اشاره به ضرورت اصلاح نگرش در سیاستگذاری علم و فناوری گفت: تغییر حکمرانی به معنای تغییر همین نگاه است؛ یعنی به جای حمایت از اجزای منفرد، باید ارتباط میان آنها تقویت شود تا یک نظام منسجم و کارآمد شکل بگیرد.افشین با بیان اینکه ساختارهای سنتی پاسخگوی نیازهای امروز نیستند، افزود: اقتصادهای نوین بر پایه نوآوری شکل میگیرند و اگر صنایع سنتی نتوانند خود را با فناوری و نوآوری تطبیق دهند، امکان ایجاد تحول پایدار در اقتصاد را نخواهند داشت.وی تأکید کرد: بدون نوآوری، رشد اقتصادی پایدار محقق نمیشود و دستیابی به اهدافی مانند رشد هفتدرصدی اقتصاد، تنها با تکیه بر ساختارهای گذشته امکانپذیر نخواهد بود؛ از اینرو، سیاستگذاریها نیز باید متناسب با این تحول بازطراحی شوند.
نقشآفرینی همه بازیگران در حکمرانی علم
افشین با تأکید بر اینکه حکمرانی علم و فناوری صرفاً به ابزارها و زیرساختها محدود نمیشود، گفت: حکمرانی در واقع سازوکاری برای ایجاد و تنظیم روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است و هرچه این روابط منسجمتر و کارآمدتر باشد، اقتدار کشور نیز افزایش مییابد.وی با اشاره به دیدگاه برخی نظریهپردازان توسعه افزود: کشورهایی که دیرتر وارد مسیر توسعه شدهاند، نباید همان مسیر کشورهای توسعهیافته را بدون تغییر تکرار کنند؛ زیرا شرایط، ظرفیتها و مسائل آنها متفاوت است و به همین دلیل باید الگوی توسعه متناسب با اقتضائات خود را طراحی کنند.معاون علمی رئیسجمهور ادامه داد: ایران نیز نمیتواند صرفاً با الگوبرداری از دیگر کشورها به توسعه دست یابد. دانشگاهها، بخش خصوصی و سایر بازیگران زیستبوم علم و فناوری باید نقش واقعی خود را در این مسیر پیدا کنند؛ زیرا اگر هر یک از این اجزا جایگاه خود را نشناسند، حتی در اختیار داشتن ابزارهای مناسب نیز به نتیجه مطلوب منجر نخواهد شد.وی اظهار کرد: فناوری تنها یک ابزار نیست، بلکه ابزاری برای دستیابی به قدرت و خلق ثروت است. امروز محدودیت دسترسی برخی کشورها به فناوریهای پیشرفته، از جمله تراشههای نیمههادی، نشان میدهد که فناوری به یکی از مؤلفههای اصلی قدرت در جهان تبدیل شده است.افشین با بیان اینکه سیاستگذاری، تعیینکننده مسیر توسعه علم و فناوری است، گفت: این سیاستها مشخص میکنند چه موضوعی ارزشمند است، چه چیزی باید اندازهگیری شود و منابع کشور به چه سمتوسویی هدایت شوند.
وی افزود: دانشگاه صرفاً محل تولید دانش نیست، بلکه باید نقش خود را در حل مسائل کشور، تربیت نیروی انسانی و خلق ارزش ایفا کند. اگر نگاه ما به دانشگاه و علم تغییر نکند، حتی با وجود ظرفیتهای فراوان نیز تحول مورد انتظار محقق نخواهد شد.معاون علمی رئیسجمهور تأکید کرد: در دنیای امروز، فناوریهایی مانند هوش مصنوعی نقش تعیینکنندهای در شکلدهی به قدرت کشورها دارند و موفقیت در این حوزه بیش از هر چیز به کیفیت سیاستگذاری و حکمرانی وابسته است.وی در پایان این بخش خاطرنشان کرد: زیستبوم علم و فناوری را خود ما میسازیم؛ بنابراین نوع نگاه، شیوه تربیت نیروی انسانی و نحوه ارتباط میان بازیگران این زیستبوم، آینده حکمرانی علم و فناوری کشور را رقم خواهد زد.
افشین عنوان کرد: سیاستهای آینده معاونت علمی بر توسعه چنین قابلیتهایی متمرکز خواهد بود تا زیستبوم دانشبنیان از تولید فناوری به خلق نوآوری و در نهایت به اقتدار علمی و فناوری کشور برسد.وی در پایان خاطرنشان کرد: قدرت فناورانه از یک فناوری منفرد به دست نمیآید، بلکه حاصل ایجاد قابلیتهای پایدار ملی است؛ قابلیتهایی که امکان طراحی، توسعه، تولید، مقیاسسازی، بهبود مستمر و شکلدهی زنجیره ارزش را فراهم میکنند.
افشین تاکید کرد: تحول علم و فناوری ایران در دو دهه گذشته را میتوان در سه مرحله «دانشبنیان»، «فناوریبنیان» و «قدرتبنیان» تحلیل کرد. در مرحله نخست، تمرکز بر ایجاد ظرفیت علمی، توسعه دانشگاهها، تربیت نیروی انسانی و افزایش تولید دانش بود؛ در مرحله دوم، شکلگیری زیستبوم نوآوری، توسعه شرکتهای دانشبنیان و اتصال علم به فناوری و بازار دنبال شد.وی خاطرنشان کرد: اکنون کشور باید به سمت پارادایم «قدرتبنیان» حرکت کند؛ رویکردی که هدف آن صرفاً تولید فناوری یا محصول نیست؛ بلکه ایجاد قابلیتهای پایدار ملی، توسعه زیرساختهای راهبردی، پلتفرمهای ملی، استانداردسازی و حکمرانی فناوری در دستور کار قرار دارد.#معماری_نوین_حکمرانی_علم_و_فناوری
11:16 - 3 مرداد 1405