نکات تفسیری جزء سیام قرآن کریم/ اقبال و ادبار نعمتها، امتحان الهی است
قرآن هشدار میدهد که نه اقبال نعمت دلیل بر تقرب به خداست و نه ادبار نعمت دلیل بر دوری از حق، اینها امتحانی است که خداوند طبق حکمتش هر گروهی را به چیزی آزمایش میکند، این انسانهای کم ظرفیتاند که گاه مغرور و گاه مایوس میشوند.
خبرگزاری فارس چهارمحال و بختیاری| بر آن شدیم تا در ماه مبارک و پرخیر و رحمت رمضان روزانه صفحاتی از کلام الهی را بر زبان جاری کنیم و بیش از پیش رهنمودهای قرآنی را در زندگی استفاده کنیم. سراسر آیات الهی پُر است از حکمت و اندرزهایی که برای زندگی انسانها ضروری است لذا در نظر داریم هر روز چند آیهای از جزء مورد نظر را تفسیر و برخی نکات را در کنار یکدیگر مرور کنیم. جزء سیام شامل سورههای نبا، نازعات، عبس، تکویر، انفطار، مطففین، انشقاق، بروج، طارق، اعلی، غاشیه، فجر، بلد، شمس، لیل، ضحی، انشراح، تین، علق، قدر، بینه، زلزله، عادیات، قارعه، تکاثر، عصر، همزه، فیل، قریش، ماعون، کوثر، کافرون، نصر، تبت، اخلاص، فلق و ناس میشود. نبا به معنی خبر است. خبر مهم و بزرگ قیامت که مردم دربارهاش از یکدیگر سوال میکنند، در آیات اول بیان شده است. پیامبر(ص) فرمود: کسی که همه روزه سوره عم یتسائلون را ادامه دهد، سال تمام نمیشود مگر این که خانه خدا را زیارت میکند. نازعات یعنی آنها که با قوت میکِشند. با نازعات شروع و منظور ماموران الهی که روح گناهکاران را با فشار از اجساد یا قبورشان بیرون میکشند. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره نازعات را بخواند توقف و حساب در روز قیامت تنها به اندازه خواندن یک نماز روزانه است و بعد از آن وارد بهشت میشود. عبس به معنی چهره درهم کشیدن است. سوره با کلمه عبس شروع میشود و داستان کسی است که با دیدن آدم فقیر و نابینا چهره درهم کشید.
این سوره تقبیح هر کسی است که ثروتمندان را به دلیل ثروتشان بر فقرا مقدم بدارد پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره عبس را بخواند روز قیامت در حالی وارد محشر میشود که صورتش خندان و بشاش است. تکویر به معنی درهم پیچیدن است. در آیه یک کلمه کورت به کار رفته که اشاره به تمامشدن نور خورشید در پایان جهان است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره اذا شمس کورت را بخواند خداوند او را از رسوایی در آن هنگام که نامههای عمل گشوده میشود، حفظ میکند. انفطار به معنی شکافتهشدن است. در اولین آیه شکافتهشدن آسمان و کرات آسمانی در آستانه قیامت مطرح شده است. امام صادق(ع) فرمود: هرکس که سوره انفطار و انشقاق را بخواند و آنها را در نماز برابر چشم خود گذارد هیچ حجابی او را از خدا محجوب نمیدارد و چیزی میان او و خداوند حایل نمیشود، پیوسته او به خدا و خدا به او نگاه میکند تا از حساب مردم فارغ شود. مطففین به معنی کمفروشان است. در آیه یک نکوهش و هشداری به کمفروشان خائن به حقوق مردم مطرح گردیده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره مطففین را بخواند خدا او را از شراب طهور، زلال و خالص که دست احدی به آن نرسیده است، در آن روز سیراب میکند. انشقاق به معنی دوشقهشدن و شکاف است. از علائم ظهور قیامت، در هم ریختن آسمان و نظام جهان بالاست که در آیه یک به آن اشاره شده است. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره انشقاق را بخواند خداوند او را از این که در قیامت نامه اعمالش به پشت سرش داده شود، در امان میدارد. بروج به معنی بسیار بلند است.
منظور ستارهها و صورتهای فلکی است که به شکل موجودات روی زمین برای ما ظاهر میشود پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره بروج را بخواند، خداوند به تعداد کسانی که در نماز جمعه اجتماع میکنند و تمام کسانی که روز عرفه در عرفات جمع میشوند، ده حسنه به او میدهد و تلاوت آن، انسانها را از ترسها و شدائد رهایی میبخشد. طارق به معنی کوبنده، ستاره درخشان است. در آیه یک به آسمان و ستارهای به نام طارق اشاره میکند که به قدری بلند است که گویی میخواهد سقف آسمان را سوراخ کند و نورش، تاریکیها را میشکافد و به درون چشم آدمی نفوذ میکند. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره طارق را تلاوت کند خداوند به تعداد هر ستارهای که در آسمان وجود دارد ده حسنه به او میبخشد. اگر آن را بنویسد و با آب آن زخمی را بشوید شفا یابد و اگر به چیزی خوانده شود در امان خواهد بود. اعلی به معنی برتر است. در آیه یک خدا را با صفت برتر که وصف برتری پروردگار میباشد، بیان کرده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره اعلی بخواند خداوند به عدد هر حرفی که بر ابراهیم و موسی و محمد نازل کرده، ده حسنه به او عطا میفرماید. غاشیه به معنای فراگیرنده و پوشاننده است. در اولین آیه از حالات روز غاشیه یعنی روز جزا و قیامت خبر میدهد. پیامبر(ص) فرمود: هرکس سوره غاشیه را تلاوت کند، حسابرسی او در قیامت آسان میشود و اگر بر نوزادی خوانده شود، مورد هدایت قرار میگیرد و آرامش پیدا خواهد کرد. فجر به معنی سپیدهدم است.
کلمه فجر در آغاز سوره مورد سوگند قرار گرفته تا از عظمت و اهمیت آن حکایت کند امام صادق(ع) فرمود: هر کس سوره فجر را که سوره حسین بن علی است، در هر نماز واجب و مستحب بخواند، در قیامت با آن حضرت و در درجه او از بهشت خواهد بود. بلد به معنی شهر است. در آیه یک خداوند بلد سوگند یاد کرده و منظور شهر مکه است که باید همه چیز در آنجا امان باشد. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره بلد را بخواند خداوند او را از خشم خود در قیامت در امان میدارد. شمس به معنی خورشید است. نخستین آیه به منظور متوجهساختن افراد به خورشید و فواید سرشار آن سوگند میخورد. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره شمس را بخواند به تعداد تمام اشیایی که خورشید و ماه بر آنها میتابد، در راه خدا صدقه داده است. لیل به معنی شب است. با همین کلمه آغاز میشود، خداوند به شب که جهان را فرا میگیرد سوگند خورده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره لیل را تلاوت کند خداوند آن قدر به او میبخشد که راضی شود و او را از سختیها نجات میدهد و مسیر زندگی را برای او آسان میسازد. ضحی به معنی نور و روشنایی است. چون این سوره با ضحی آغاز میشود و به آن سوگند خورده شده، با همین اسم، نامگذاری شده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره ضحی را تلاوت کند از کسانی خواهد بود که خداوند از آنها راضی میشود و شایسته است که محمد برای او شفاعت کند و به عدد هر یتیم و مسکین سوالکننده، در حسنه برای او خواهد بود. انشراح به معنی گشادهشدن است.
در آیه یک شرح صدر (کنایه از ظرفیت و تحمل) را به پیامبر اکرم بیان میکند پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره انشراح را بخواند، پاداش کسی را دارد که محمد را غمگین دیده و اندوه را از قلب او زدوده است. تین به معنی انجیر است. این سوره را تین میگویند زیرا با همین کلمه آغاز میشود و به آن سوگند خورده شده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره تین را بخواند خداوند دو نعمت را مادامی که در دنیا است به او میبخشد، سلامت و یقین و هنگامی که از دنیا برود به تعداد تمام کسانی که این سوره را خواندهاند، ثواب یک روز روزه به عنوان پاداش به او میبخشد. علق به معنی خونبسته، زالو است. در آیه دوم مبدا خلقت انسان را از علق میداند که از مراحل بعد از نطفه در رحم مادر است. امام صادق(ع) فرمود: هر کس در روز یا شب سوره علق را بخواند و در همان شب یا روز بمیرد، شهید است و خداوند او را شهید مبعوث میکند و در صف شهیدان جای میدهد و در قیامت مانند کسی است که با شمشیر در راه خدا جهاد کرده است. قدر به معنی اندازهگیری است. این کلمه در سه آیه اول سه بار به کار رفته و بیانگر شب ارزشآفرین در ماه مبارک رمضان و اندازهگیری و مقدرات انسان در این شب است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره قدر را تلاوت کند مانند کسی است که ماه رمضان را روزه گرفته و شب قدر را احیا داشته است. بینه به معنی دلیل روشن و آشکار است. کلمه بینه در آیات ۱ و ۴ آمده، زیرا پیامبر برای اثبات حقانیتش دلیل ارائه داده است.
پیامبر(ص) فرمود: اگر مردم میدانستند سوره بینه چه برکاتی دارد، خانواده و اموال را رها میکردند به فراگرفتن آن میپرداختند زلزله به معنی لرزش است. در آیه اول، وقوع زمینلرزه مهیب را هنگام ظهور قیامت بیان میکند. پیامبر(ص) فرمود: هر کس این سوره را در حال سفر و یا اقامت در مکه بخواند، در روز رستاخیز با بهترین آفریدگان خواهد بود. عادیات به معنای دوندگان است. در نخستین آیه به اسبهای تندرو و اسبسواران چابک که بر دشمن میتازند، سوگند یاد کرده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره عادیات را تلاوت کند، به عدد هر یک از حاجیانی که شب عید قربان در مزدلفه توقف میکنند و در آنجا حضور دارند، ده حسنه به او داده میشود. قارعه به معنای کوبنده است. این کلمه در سه ایه اول ذکر شده و اشاره به حادثه قیامت است که جهان را درهم میکوبد و جهان دیگری میسازد. امام باقر(ع) فرمود: کسی که سوره قارعه را بخواند خداوند متعال او را از فتنه دجال و ایمانآوردن به او حفظ میکند و او را در قیامت از چرک جهنم دور میدارد. تکاثر به معنی افتخار به زیادی ثروت است. در دو آیه اول، افتخار کاذب به کثرت اموال و اقوام و عزت اجتماعی مورد نکوهش قرار گرفته است. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره تکاثر را بخواند، خداوند در برابر نعمتهایی که در دنیا به او داده است، او را مورد حساب قرار نمیدهد و پاداشی به او میدهد که گویی هزار آیه قرآن را تلاوت کرده است. عصر به معنی زمان است.
کلمه عصر در آغاز سوره بوده و با سوگند به آن، پیام مهم و مقدسی به مخاطبین ارائه داده میشود که مصادیقی از عصر ظهور پیامبر با مهدی موعود یا تاریخ بشریت است امام صادق(ع) فرمود: هرکس سوره عصر را در نمازهای نافله بخواند، خداوند را در قیامت بر میانگیزد در حالی که صورتش نورانی چهرهاش خندان و چشمش به نعمتهای الهی روشن است تا داخل بهشت شود. همزه به معنی عیبجو و طعنهزن است. در اولین آیه به کار رفته و از کسانی که از دیگران عیبجویی یا افراد را مسخره میکنند به شدت نکوهش شده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره همزه را تلاوت کند به عدد هر یک از کسانی که محمد و یارانش را استهزا کردند ده حسنه به او داده میشود. فیل نام بزرگترین حیوان خشکی است. در این سوره داستان فیلسواران ابره که برای ویرانکردن خانه خدا هجوم آورده بودند مطرح شده است. امام صادق(ع) فرمود: هرکس سوره فیل را بخواند مشکل او برطرف میشود، در برابر آن مشکل که برای او سازندگی دارد، صبردار میشود و موجب تقویت قلبش میگردد. قریش نام یک قبیله است. این سوره در مورد قریش و نعمتهایی که خداوند به آنها ارزانی داشته، نازل شده است. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره قریش را بخواند، به تعداد هریک از کسانی که در گرد خانه کعبه طواف کرده و در آنجا معتکف شده، ده حسنه به او میدهد. ماعون به معنی وسایل زندگی است. در آخرین آیه از نمازگزارانی که از سیرکردن گرسنگان با وجود برخورداری از ظرفهای پر از غذا جلوگیری میکنند، نکوهش شده است.
امام باقر(ع) فرمود: هر کس سوره ماعون را در نمازهای فریضه و نافلهاش بخواند خداوند نماز و روزه او را قبول میکند و او را در برابر کارهایی که در زندگی دنیا از او سر زده است مورد محاسبه قرار نمیدهد کوثر به معنی خیر فراوان است. منظور نعمتهای بسیار زیادی است که خدا به پیامبرانش عطا کرده و مصداق بارز آن حضرت زهرا میباشد. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره کوثر را بخواند خداوند او را از نعمتهای بهشتی سیراب میکند و به عدد هر قربانی که بندگان خدا در روز عید قربان قربانی میکنند و نیز قربانیهایی که اهل کتاب و مشرکان دارند، به عدد هر یک اجری به او میدهد. کافرون در این سوره خداوند به پیامبر فرمان برائت از معبودها و بتهای مشرکان را میدهد. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره کافرون را بخواند گویی ربع قرآن را خوانده و شیاطین طغیانگر از خود دور میشوند و از شرک پاک میگردد و از فزع روز قیامت در امان خواهد بود. نصر به معنی یاری است. یادی از یاری خدا و پیروزی بزرگ است که مردم گروه گروه به دین خدا میگروند. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره نصر را تلاوت کند، همانند این است که همراه پیامبر در فتح مکه بوده باشد. تبت به معنی بریده باد است. با این کلمه شروع شده و ابولهبها و تشکیلات سیاسی اجتماعی ابولهب مورد نفرین قرار گرفتهاند. پیامبر(ص) فرمود: کسی که سوره تبت را تلاوت کند من امیدوارم خداوند او و ابولهب را در خانه واحدی جمع نکند. اخلاص به معنی خالصکردن است.
وحدانیت و اوصاف خدا را بیان میکند و فضیلت آن، معادل یک سوم قرآن است امام صادق(ع) فرمود: کسی که یک روز و شب بر او بگذرد و نمازهای پنجگانه را بخواند و در آن سوره اخلاص را نخواند، به او گفته میشود: ای بنده خدا! تو از نمازگزاران نیستی. فلق به معنی صبح، شکافتن است. خدا به پیامبر فرمان میدهد از شر همه پدیدهها و ظلمت وسوسهگران و حسودان به خدا پناه ببرد. پیامبر(ص) فرمود: آیاتی بر من نازل شده که همانند آنها نازل نشده است و آن دو سوره فلق و ناس است. ناس به معنی مردم است. خدا به پیامبر فرمان میدهد که از شر وسوسهگران جن و انس به پروردگار پناه ببرد. پیامبر(ص) فرمود: هر کس سوره ناس را هنگام خواب بخواند در حصار و امنیت خداوند قرار خواهد گرفت و خواندن این سوره نجاتبخش از هر درد و سختی است و آن شفابخش است. کمفروشی وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ- الَّذِینَ إِذَا اکْتَالُوا عَلَى النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ- وَإِذَا کَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُونَ (۱، ۲، ۳_ مطففین) بعید نیست با استفاده از القای خصوصیت، کمفروشی قابل تعمیم باشد و کمگذاردن در خدمات را نیز فرا گیرد، مثلا اگر کارگر، کارمند و مدیر ارشد چیزی از وقت یا کار و مسئولیت خود را کم بگذارد، در ردیف کمفروشانی خواهد بود که آیات این سوره سخت آنها را نکوهش کرده و رعایت اخلاق اقتصادی را به آنها سفارش نموده است.
دنیا، دار رنجها و دردهاست ولی راحتی آخرت، جاودانه است یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ (۶_ انشقاق) امام علی بنالحسین(ع) فرمودهاند: راحتی و آسایش در دنیا و برای اهل دنیا وجود ندارد، راحتی و آسایش تنها در بهشت است و برای اهل بهشت، رنج و تعب در دنیا آفریده شده و برای اهل دنیا و به همین دلیل هر کسی پیمانی از آن به دست آورد دو برابر آن حرص نصیب او میشود و کسانی که از دنیا بیشتر دارند، فقیرترند زیرا محتاج دیگران در حفظ اموال خویشاند و به وسایل و ادوات زیادی برای حفظ آن نیازمندند. اقبال و ادبار نعمتها امتحان الهی است فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ- وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهَانَنِ (۱۵، ۱۶_ فجر) این دو آیه هشدار میدهد که نه اقبال نعمت دلیل بر تقرب به خداست و نه ادبار نعمت دلیل بر دوری از حق، اینها مواد مختلف امتحانی است که خداوند طبق حکمتش هر گروهی را به چیزی آزمایش میکند، این انسانهای کم ظرفیتاند که گاه مغرور و گاه مایوس میشوند. جهان مجهز به دوربین مداربسته خداست أَلَمْ یَعْلَمْ بِأَنَّ اللَّهَ یَرَىٰ(۱۴_ علق) در حدیثی میخوانیم: خدا را آنچنان عبادت کن که گویی او را میبینی و اگر تو او را نمیبینی، او تو را به خوبی میبیند. چه اموری در شب قدر مقدر میشود؟ وَمَا أَدْرَاکَ مَا لَیْلَةُ الْقَدْرِ (۲_ قدر) شب قدر به این جهت قدر نامیده شد که جمیع مقدرات بندگان در تمام سال در آن شب تعیین میشود.
این بیان هماهنگ با روایات متعددی است که میگوید: در آن شب، مقدرات یکسال انسانها تعیین میگردد و ارزاق و سرآمد عمرها و امور دیگر در آن لیله مبارکه تفریق و تبیین میشود البته این امر هیچ گونه تضادی با آزادی اراده انسان و مسئله اختیار ندارد، چرا که تقدیر الهی به وسیله فرشتگان بر طبق شایستگیها و لیاقتهای افراد و اعمال آنهاست. یعنی برای هر کس آن مقدر میکنند که لایق آن است یا به تعبیر دیگر زمینههایش از ناحیه خود او فراهم شده و این نه تنها منافاتی با اختیار ندارد بلکه تاکیدی بر آن است. ** برگرفته از قرآن بشیر (تفسیر یک جلدی جوان؛ برگرفته از تفاسیر نمونه و المیزان) تحدیر(تندخوانی) جزء سیام قرآن کریم با صدای استاد معتز آقایی پایان پیام/ ۶۸۰۳۵.
13:44 - 1 اردیبهشت 1402
0 بازدید
