چمران و یک انتخاب تمدنی
همزمان با ۳۱ خرداد، سالروز شهادت دکتر مصطفی چمران، بررسی مسیر طی شده توسط این دانشمند فیزیک پلاسما، ابعاد جدیدی از تقابل دو جهانبینی را در عصر حاضر نمایان میکند.
گروه دیدهبان غرب: در روزگاری که معیارهای موفقیت در تسخیر قلههای رفاه و قدرت خلاصه میشود، بازخوانی پرونده فردی که آیندهای تضمینشده در قلب توسعهیافتهترین آزمایشگاههای آمریکا را رها میکند تا به خاورمیانه پرالتهاب بیاید، صرفاً مرور یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه رمزگشایی از پدیدهای است که میتوان آن را یک «انتخاب تمدنی» نامید.
عبور از سراب مادیگراییبررسی سوابق تحصیلی مصطفی چمران در بهترین دانشگاههای ایران و ایالات متحده، نشان از نبوغی دارد که میتوانست او را به یکی از ارکان علمی و رفاهی در غرب تبدیل کند. در جهانبینی مادی که علم را منحصراً ابزاری برای تولید ثروت و سلطه میداند، او در نقطه طلایی ایستاده بود. بااینحال، گزارشهای بهجامانده از یادداشتها و زیست او در قلب آمریکا نشان میدهد که او یک تضاد هویتی با محیط پیرامونش داشت؛ تضادی میان علمی که در خدمت ماشین جنگ و استعمار است، و علمی که باید در خدمت رستگاری انسان باشد. در فرازی از مناجات خود می نویسد: «من دنیا را طلاق دادم. خدای بزرگ مرا در آتش عشق و محبت سوزاند. مقیاسها و معیارهای جدید بر دلم گذاشت و خواسته های عادی و مادی و شخصی در نظرم حذف شد. روزگاری گذشت که دنیا و مافیها را سه طلاقه کردم و ازهمه چیز خود گذشتم. از همه چیز گذشتم و با آغوش باز به استقبال مرگ رفتم و این شاید مهمترین و اساسی ترین پایه پیروزی من در این امتحان سخت باشد.»
یک انتخاب تمدنی؛ فراتر از تصمیمات فردیتصمیم او برای ترک آمریکا، در واقع خط بطلانی بر تعریف رایج از کمال بود. وقتی چمران بهجای طراحی موشکهای پیشرفته برای ابرقدرتها، راهی لبنان شد تا با پایهگذاری جنبش امل برای محرومان بیمارستان و پناهگاه بسازد، او تنها شغل خود را تغییر نداد، بلکه در حال پایهریزی یک «الگوی تمدنی نوین» بود.در این رویکرد جدید، علم و ایمان نهتنها در تضاد نبودند، بلکه مکمل یکدیگر عمل میکردند. بازگشت او به ایرانِ پس از انقلاب و حضور در خط مقدم جبهههای نبرد، اثبات این مدعا بود که تخصص بالاترین ردههای علمی میتواند با ایثار و فداکاری گره بخورد. تا معنای جدیدی از انسان را به جهانیان معرفی کند.
میراثی برای معمای امروزامروز که جهان با بحرانهای عمیق معنایی، مصرفگرایی و تهیشدن از ارزشهای انسانی روبروست، آن دوراهی تاریخیِ چمران، به دوراهی تمدن بشری تبدیل شده است. شهادت او در خرداد ۱۳۶۰، نقطه پایان یک دانشمند نبود، بلکه امضای سندی بود که نشان میداد میتوان بالاترین ابزارهای تکنولوژیک را در اختیار داشت، اما تحت تسلط آنها درنیامد.تصویری که از این فیزیکدان برجسته در حافظه تاریخ ثبت شده، روایتگر گزینهای سوم در برابر بشریت است: امکان پیوندزدن پیشرفتهترین دستاوردهای عقلانی با عمیقترین باورهای قدسی. انتخابی که امروز، بیش از هر زمان دیگری در سکوت خود، مسیر خروج از بنبستهای هویتی انسان مدرن را روایت میکند.ایران قوی نیازمند چنین انتخابهایی است چه در لایه توده مردم، چه در لایه مسئولین و نخبگان باید جهانبینی الهی را در عمل نشان دهیم.
11:43 - 31 خرداد 1405