سینما در ایران؛ از قاب سلطنتی تا چهارباغ اصفهان
سینما در ایران نه با سالن‌های شلوغ، که با یک دوربین سلطنتی آغاز شد؛ اما این پدیده نوظهور خیلی زود از دربار فاصله گرفت و در خیابان چهارباغ اصفهان، از سال ۱۳۰۸ به بعد، سالن‌هایی مثل مایاک و ایران شکل گرفتند که تا دهه‌ها قلب سینمای شهر بودند.
به گزارش خبرگزاری فارس از اصفهان، سینما در ایران با شوقِ دیدن آغاز شد؛ با دوربینی که از سفر اروپا به دربار قاجار رسید و تصویری از یک جشن گل در بلژیک ثبت کرد. اما این پدیده نوظهور خیلی زود از کاخ بیرون آمد و به خیابان‌ها رسید. در اصفهان، چهارباغ به پاتوق پرده نقره‌ای تبدیل شد و سالن‌هایی ساخته شدند که سال‌ها چراغشان روشن بود. به مناسبت روز سینما، مروری داریم بر این مسیر؛ از نخستین فیلمبرداری یک ایرانی تا سینماهای تاریخی اصفهان که امروز تنها نام و خاطره‌شان باقی مانده است.آغاز سینما در ایرانمظفرالدین شاه در سفر بهار ۱۲۷۹ به اروپا با سینماتوگراف آشنا شد و دستور خرید آن را داد. میرزا ابراهیم‌خان عکاس‌باشی، عکاس دربار، مأمور خرید دستگاه شد و در تابستان همان سال از جشن گل در اوستند بلژیک فیلمبرداری کرد. این تصاویر، نخستین فیلمبرداری یک ایرانی و مظفرالدین شاه نخستین بازیگر ایرانی در فیلم مستندی از خودش محسوب می‌شود.تا سال ۱۳۰۹ هیچ فیلم ایرانی ساخته نشد و سینماها صرفاً فیلم‌های غربی را با زیرنویس فارسی نمایش می‌دادند. «آبی و رابی» (۱۳۰۹) نخستین فیلم بلند سینمایی ایران، اثری صامت و سیاه‌وسفید به کارگردانی اوانس اوگانیانس بود که در دی ۱۳۰۹ اکران شد. پس از آن، «دختر لر» (۱۳۱۲) به کارگردانی اردشیر ایرانی، نخستین فیلم ناطق فارسی بود که در بمبئی ساخته شد.
اصفهان؛ چهارباغ و تولد سالن‌های سینمابنابر اطلاعات موجود، تأسیس نخستین سالن سینما به شکل رسمی در اصفهان در سال ۱۳۰۸ اتفاق افتاد. بر اساس اسناد موجود در سازمان اسناد و کتابخانه ملی و روزنامه‌های محلی وقت، خیابان چهارباغ اصفهان به عنوان تنها خیابان پذیرای این پدیده نوظهور، به زودی پاتوق سینمایی شهر شد و غالب سالن‌های سینما در این خیابان تأسیس شدند.سینماهای مایاک، سپه، شاهپور و ایران از جمله نخستین سالن‌های سینما در اصفهان هستند. در میان آن‌ها، سینما ایران عمر با دوام‌تری داشت و سینما مایاک نیز با تغییر مکان و تأسیس سالن زمستانی، تا بعد از انقلاب و نزدیک دروازه‌دولت نمایش فیلم داشت.روایت پژوهشگر سینما از گذشته اصفهانسیدمهدی سجادزاده، پژوهشگر سینما، با گلایه از اینکه متأسفانه تمام سینماهای تاریخی شهر اصفهان تخریب شده‌اند، می‌گوید: به دلیل نبود سینمای تاریخی اصفهان، این شهر فاقد موزه سینما است.وی با بیان اینکه اولین سالن سینمای اصفهان در سال ۱۳۰۸ و با نام سینما «مایاک» افتتاح شد، می‌افزاید: در سال‌های قبل از انقلاب، سینما ایران را در خیابان چهارباغ داشتیم که اغلب افراد تصور می‌کنند اولین سالن سینمای اصفهان است، در صورتی که این باور اشتباه است.این پژوهشگر تاریخ سینما با بیان اینکه در محدوده سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۷ در پخش فیلم‌های ساخت شوروی و انگلیسی رقابت داشتیم، تصریح می‌کند: در آن زمان اشغال متفقین نقش مؤثری در جریان سینما داشت. سینما مایاک فیلم‌های ساخت شوروی و سینما ایران فیلم‌های ساخت انگلیس را پخش می‌کرد.
وی اضافه می‌کند: اینکه سینماهای مختلفی در غیر از بافت چهارباغ ساخته نشد، نشان می‌دهد این خیابان بستری بوده که حضور سینماها را تقویت می‌کرده است، زیرا سینماهایی که در خارج از این خیابان ساخته می‌شدند از رونق زیادی برخوردار نبودند.اصفهان در قاب فیلم‌سازان جهاناصفهان به عنوان شهری تاریخی همیشه مورد توجه فیلم‌سازان بوده است؛ تا جایی که فیلم‌سازان بزرگی همچون انیس واردا و پازولینی صحنه‌هایی از فیلم‌های خود را در اصفهان فیلمبرداری کرده‌اند.بخش اعظمی از مخاطبان سینما، طبقه کارگر اصفهان بودندنفیسه باقری، پژوهشگر حوزه سینما درباره تاریخچه سینما در اصفهان می‌گوید: نخستین سینما شهر اصفهان در خیابان چهارباغ تأسیس شد و در ادامه آن سینماهای دیگر در این خیابان تأسیس و راه اندازی شد. علت اینکه در گذشته شاهد شکل‌گیری سینماها فقط در خیابان چهارباغ اصفهان هستیم بدین خاطر بود، سرمایه گذاران از ساخت سینما در بافت سنتی شهر هراس داشتند و به همین جهت سینماها در محور چهارباغ رونق گرفت.وی با اشاره به اینکه بخش اعظمی از مخاطبان سینما در دوره پهلوی، طبقه کارگر اصفهان بودند، گفت: اصفهان در آن دوره به دلیل داشتن کارخانه‌های متعدد نساجی، شهر کارگران بود. به‌طوری که می‌توان گفت بیش از ۵۶ درصد از شاغلان اصفهان از طبقه کارگر بودند. باقری می‌افزاید: تصاویر باقی مانده از آن زمان نشان می‌دهد که کارگران پس از ساعات کاری با دوچرخه به سمت سینماهای چهارباغ در حال حرکت بودند همچنین کارگرها اغلب دوچرخه‌های خودشان را به داخل سالن سینماها می‌بردند زیرا که سینما تفریح ارزانی برای این طبقه در اصفهان بود علاوه بر این قشر، نوجوانان که با پس‌اندازهای خود به استقبال سینماها می‌رفتند، نیز از مخاطبان سینماها بودند.
سینما، میراثی که در ایران با یک دوربین سلطنتی آغاز شدروز سینما فقط جشن پرده و صندلی‌های سالن نیست؛ فرصتی است برای یادآوری میراثی که در ایران با یک دوربین سلطنتی آغاز شد و در شهرهایی مثل اصفهان با چهارباغ و سینماهای تاریخی ادامه یافت. میراثی که اگرچه بخشی از آن تخریب شده، اما خاطره‌ها، اسناد و تصاویرش هنوز زنده است. شاید حالا وقت آن باشد که اصفهان، موزه سینمای خود را داشته باشد.#سینما #فیلم #تلویزیون #هنرمند #چهارباغ
16:01 - 21 شهریور 1405