روزی که بریتانیا دیگر کبیر نبود
در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق با تکیه بر خواست مردم، پرچمدار جنبشی شد که صنعت نفت ایران را از چنگال شرکت نفت ایران و انگلیس بیرون کشید.
گروه اقتصادی خبرگزاری فارس؛ در اردیبهشت ۱۳۳۰، محمد مصدق با حمایت مجلس پس از استعفای حسین علاء، به نخستوزیری رسید. شرط او برای پذیرش این مسئولیت، اجرای قانون ۹ مادهای ملی شدن صنعت نفت بود که پیشتر توسط کمیسیون نفت تصویب شده بود. دولت مصدق دو هدف اصلی را دنبال میکرد. نخست اجرای کامل ملی شدن نفت و دوم اصلاح قوانین انتخابات مجلس و شهرداریها.در گام نخست، مجلسین در ۲۲ اردیبهشت هیئتی برای خلع ید از شرکت نفت ایران و انگلیس انتخاب کردند و دو روز بعد، مصدق با صدور بخشنامه، این شرکت را منحل اعلام کرد.دو دیدگاه متضاد درباره نفتدیدگاه اول (حامیان شاه و سرمایهداران): مذاکره با بریتانیا و اعطای امتیازات بیشتر به دلیل ناتوانی در مدیریت صنعت نفت.دیدگاه دوم (مصدق و اکثریت مردم): مدیریت کامل صنعت نفت توسط ایران و استفاده از اهرم قطع صادرات نفت برای احقاق حقوق کشور.
شروع درگیریهای بینالمللیبا استقرار هیئت مدیره موقت نفت در خرمشهر (۲۰ خرداد)، مذاکرات با نمایندگان بریتانیا به ریاست جاکسن و اریک دریک شکست خورد. ایران مهندس بازرگان را به عنوان مدیرعامل جدید منصوب کرد، اما تحریم جهانی نفت ایران توسط شرکتهای تحت نفوذ بریتانیا، اقتصاد هر دو کشور را تحت تأثیر قرار داد.بریتانیا با کاهش درآمد ارزی و اختلال در تأمین سوخت مواجه شد. ایران با از دست دادن درآمد نفت، مجبور به اجرای سیاست اقتصاد بدون نفت شد.تهدید نظامی و پیگیری قضاییبریتانیا در خرداد ۱۳۳۰ با شکایت به دیوان دادگستری لاهه و تهدید به حمله نظامی، فشار بر ایران را افزایش داد. اما مخالفتهای بینالمللی مانع اقدام نظامی شد. ایران با استناد به حق حاکمیت ملی، صلاحیت دیوان را رد کرد و در جلسات حاضر نشد.
در تیرماه، دیوان به درخواست بریتانیا برای توقف خلع ید رای مثبت داد، اما ایران این حکم را نپذیرفت و تأکید کرد طرف اختلاف یک شرکت خصوصی است، نه دولت بریتانیا.موضع دوگانه آمریکاآمریکا با هدف حفظ منافع شرکتهای نفتی خود و جلوگیری از نفوذ شوروی، سیاستی میانجیگرانه در پیش گرفت که شامل فرستادن آورل هریمن برای میانجیگری بین ایران و بریتانیا، پیشنهاد تشکیل شرکت بینالمللی نفت با مشارکت بانک جهانی بود.با روی کار آمدن محافظهکاران در بریتانیا و جمهوریخواهان در آمریکا، دو کشور به هم نزدیک شدند و بر سهیمشدن آمریکا در نفت ایران توافق کردند.
شورای امنیت و بنبست مذاکراتشکایت بریتانیا به شورای امنیت در مهر ۱۳۳۰ نیز به نتیجه نرسید. با پیشنهاد فرانسه، پرونده تا تعیین تکلیف صلاحیت دیوان لاهه مسکوت ماند. مصدق در حاشیه جلسات شورای امنیت، پیشنهادهای جدیدی از جمله تأسیس شرکت مشترک با تخفیف به شرکت سابق را رد کرد.پیروزی تاریخی ایران در دادگاه لاههدر تیر ۱۳۳۱، دیوان بینالمللی دادگستری با ۹ رأی از ۱۴ قاضی، صلاحیت خود برای رسیدگی به پرونده را رد کرد. این رأی در شرایطی صادر شد که مصدق به دلیل اختلاف با شاه بر سر وزارت جنگ استعفا داده بود و قیام ۳۰ تیر با سرکوب خونین مواجه شد اما با بازگشت مصدق به قدرت، ایران به نمادی جهانی در مبارزه با استعمار تبدیل شد.منابعآبراهامیان، یرواند. کودتا. صص ۱۱۴- ۱۹۸.عظیمی، فخرالدین. بحران دموکراسی در ایران ۱۳۲۰- ۱۳۳۲. صص ۳۴۸- ۳۹۲.فاتح، مصطفی. پنجاه سال نفت ایران. صص ۵۱۵- ۶۶۴.موحد، محمدعلی. خواب آشفته نفت. ج ۱. صص ۱۵۷- ۴۵۹.نجاتی، غلامرضا. جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲. صص ۱۳۳- ۲۱۷.هوشنگ مهدوی، عبدالرضا. روزهای افتخار. صص ۸۵- ۳۰۴.#محمد_مصدق#ملی_شدن_صنعت_نفت#صنعت_نفت
16:52 - 29 اسفند 1403
0 بازدید
