👏👏👏👏👏🙏👍❤️
واکاوی بحران ارس در دومین نشست میز سیاست آب
دومین نشست تخصصی سیاست آب با موضوع بحران آب در شمال غرب کشور و بهویژه حوضه آبریز ارس، روز ۱۳ اسفند ماه در باشگاه توانا واقع در دانشکده خبرگزاری فارس برگزار شد. کارشناس این نشست، دکتر مراد دلالت، پژوهشگر و مدرس دانشگاه در حوزه هیدروپلیتیک و دیپلماسی آب بود. ایشان به مسائل هیدروپلیتیکی حوضه آبریز ارس پرداخت و با ارائه راهکارهایی در زمینه دیپلماسی آب، به بررسی راههای برونرفت از این بحران پرداخت.
باشگاه خبرنگاران توانا؛ اعظم جعفری از میز تخصصی سیاست آب، دکتر دلالت در ابتدا ضمن تبریک ماه مبارک رمضان، با تبیین وضعیت آب در شمال غرب کشور گفت: در شمال غرب کشور، بارش و آبهای زیرزمینی دو پدیده مهم هستند که رود ارس یکی از آنهاست. تمرکز بحث بر حوضه آبریز ارس است. این رودخانه پیش از فروپاشی شوروی مرزی بود، اما پس از آن به رودخانهای فرامرزی تبدیل شد و روابط چندجانبهای بین ایران، ارمنستان، آذربایجان و ترکیه را به وجود آورد. سرشاخههای اصلی رود ارس از ارتفاعات کوههای بینگول در جنوب استان ارزروم ترکیه و بخشی نیز از ارمنستان سرچشمه میگیرد. آبی که از ایران و آذربایجان به ارس میریزد در نهایت با رود کورا ترکیب شده و به دریای خزر سریز می شود.وی ادامه داد: یکی از مشکلات اصلی در حوضه ارس، سدسازیهای ترکیه است که تحت پروژهای به نام داپ در حال انجام است. این کشور بیش از ۵۰ پروژه سدسازی، برقابی و آبخیزداری را اجرا میکند. با وجود گزارشهایی مبنی بر توقف این فعالیتها، ارتفاع سدهای ساختهشده در حوضه ارس بیشتر از آنچه که تصور میشود خواهد بود. افزون بر این، آلودگی ناشی از معادن مس در ارمنستان و سدهای موجود نیز تأثیرات منفی بر کیفیت آب ارس دارد.
دلالت افزود: دو منطقه آزاد بزرگ در شمال غرب کشور، یعنی منطقه آزاد ماکو و منطقه آزاد جلفا، توجه ویژهای را به خود جلب کردهاند. منطقه آزاد ماکو، به عنوان دومین منطقه آزاد بزرگ از لحاظ وسعت بعد از شانگهای، و دشت مغانی که موظف به تأمین ۱۰ تا ۱۲ درصد از امنیت غذایی کشور است، به شدت به حوضه آبریز ارس وابسته هستند. زندگی کشاورزان و دامداران در این مناطق، از جمله ماکو، پلدشت و جلفا، به رود ارس وابسته است. در این مناطق همچنین بزرگترین باغ مکانیزه پسته و گردو در خاورمیانه تأسیس شده که آب مورد نیاز آن از سد کرم آباد تأمین میشود.ایشان تاکید کرد: ترکیه در بالادست رود ارس بر منابع آبی تمرکز کرده و با بهرهبرداری از انرژی ارزان، قدرت ژئواستراتژیک خود را افزایش میدهد. با وجود منابع نفتی و گازی ایران، قدرت آب فعلاً در دست ترکیه است. بهرهبرداری از منابع آب ارس در ترکیه از سال ۱۹۷۶ آغاز شده و تا سال ۸۰-۹۰ ادامه خواهد یافت. سد چلدر، یکی از قدیمیترین سدهای ترکیه که در سال ۱۹۷۶ به بهرهبرداری رسید، نمونهای از پروژههای آبی این کشور است. در مقایسه، پروژههای آبی در سطح سلماس تقریباً به ۳۰۰ تا ۴۰۰ پروژه در ایران میرسد. ترکیه با ساخت سدهایی در حوضه آبریز ارس، مانند سد کاراکوت که در سال ۲۰۱۶ آغاز به کار کرد، به آبیاری ۷۰ هزار و ۵۳۰ هکتار زمین کشاورزی و تولید برق آبی کمک میکند. ترکیه تا سال ۲۰۰۰ توانایی مهار ۶۲۱ میلیون متر مکعب آب از حوضه ارس را داشت که این میزان به ۸۴۶ میلیون متر مکعب افزایش یافته و تا پایان سال ۲۰۲۲ به بیش از 1.468 میلیارد متر مکعب رسید که معادل سه یا چهار برابر نیاز آب ایران است.
این پژوهشگر هیدروپلیتیک عنوان مرد: برنامههای ترکیه در حوضه آبریز ارس بر پروژههای علمی و دانشگاهی با ابعاد سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأکید دارند. این امر پرسشهایی در مورد توجه ایران به این مسائل فنی مطرح میکند. ترکیه در سرمایهگذاریها فعالتر بوده و رژیم صهیونیستی نیز در زمینه کشاورزی و فناوری آب در این حوضه سرمایهگذاری کرده تا بر ایران تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل، ارمنستان و آذربایجان در این زمینه کمتر دخالت کردهاند، زیرا ارمنستان منابع آبی کافی برای توسعه دارد. حیات شمال غرب کشور به رودخانه ارس وابسته است و مناطق آزاد مانند اردبیل به این منبع آبی متکی هستند. در ایران پنج دشت معتبر برای تأمین غذا برای یکصد میلیون نفر وجود دارد، اما کاهش آب میتواند تبعات جدی به همراه داشته باشد. وی اظهار داشت: عدم رسیدن آب ارس به دریاچه خزر تعادل محیط زیست را به هم میزند و تهدیدی برای ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور ایجاد میکند. ترکیه پروژههای متعددی را در حوضه آبریز ارس اجرا میکند، از جمله سدی با ظرفیت ۱۴۰۰ میلیون متر مکعب که در اواخر سال ۲۰۲۲ به اتمام رسید. در مجموع، ۲۲ تا ۳۰ سد دیگر نیز در دست ساخت است. سد کاترلی، واقع در بین استانهای قارچ و سوزو، ظرفیت ۱۷۲ میلیون متر مکعب و ارتفاع ۷۲ متر دارد و میتواند آب کشاورزی برای ۹۲۸۵۳۳ هکتار زمین تأمین کند. همچنین، سدهای سوسوس و سرمالو در حال توسعه هستند و در ترکیه تقریباً ۱۲ نیروگاه برقآبی فعال است که از این منابع انرژی بهرهبرداری میکنند.
این مدرس دانشگاه گفت: مهمترین چالشها در مواجهه با تأثیر پروژههای آبی ترکیه بر بزرگترین پروژه آبی ایران در دشت مغان اردبیل، دیپلماسیهای ممکن و عدم وجود تعهدات آبی میان ایران و ترکیه است. در حوزه دشت مغان که وابسته به حوضه آبریز ارس دارد، ۱۰ تا ۱۲ درصد از امنیت غذایی ایران به وضعیت کنونی مرتبط است و این این دست از اهمیت ویژهای برخوردار است. باید توجه داشت پیش از فروپاشی شوروی، ایران دیدگاه حقوقی روشنی در مورد بهرهبرداری از منابع آبی نداشت، اما با اضافه شدن کشورهای جدید، حق و حقوق ایران تغییر کرد. نقطه ضعف دیپلماسی آب ایران در حوضه آبریز ارس ناشی از بیتوجهی وزارت خارجه به مسائل مرزی بهویژه مسائل آبی است. این وزارتخانه نیاز به اصلاح ساختاری و تخصصیتر شدن در حوزه هیدروپلیتیک دارد تا بتواند دیپلماسی مؤثری برقرار کند.ایشان در ادامه اظهار داشتند: مدیریت بهتر مسائل آبی نیازمند دیپلماسی چندجانبه در حوضه آب است. برگزاری نشستهای کوتاهمدت با آذربایجان کافی نیست و ضروری است که ایران، ارمنستان، آذربایجان و ترکیه به یک سازمان منطقهای جهت تعریف پروژههای مشترک دعوت شوند. این اقدام میتواند مانع از استفاده ترکیه از آب بهعنوان ابزاری برای فشار به ایران گردد. پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک بین ایران و ترکیه در وان اشتباه است و بهتر است پروژههای مشترک در ماکو، نزدیک مرز ترکیه، تعریف شود. توجه به همسایگان باید در اولویت قرار گیرد تا دیپلماسی آبی تقویت شود. نگرانی وجود دارد که در سالهای آینده مشکلات ساختاری در مذاکرات آبی ایجاد شود و نیاز به مذاکرات مکرر با ترکها احساس گردد.
وی افزود: سؤالات اصلی شامل وجود پروتکلهایی برای جلوگیری از آلودگی توسط کشورهای همسایه، بهویژه ارمنستان، و اقدامات انجام شده در این زمینه است. ایران و ارمنستان در زمینه آلودگی ناشی از معادن در حوضه آبریز ارس همکاری کرده و پروتکلهایی منعقد کردهاند. اجرای این پروتکلها به ارزیابی عملکرد مشترک وابسته است. اخیراً کمیسیونهای مشترکی برای بررسی آلودگی آب و محیط زیست تشکیل شده که سازمان حفاظت محیط زیست نیز در این زمینه فعالیت میکند.دلالت گفت: حوضه آبریز ارس تحت نظارت کشورهای منطقه از جمله آذربایجان است و هماکنون پرورش میگو در شمال غرب ایران در حال انجام است در حالی که قیمت این محصول در بازار جهانی بالاست. آلودگی آب ارس تأثیرات امنیتی جدی بر کشور دارد و میتواند بر کشاورزی و محصولات باغی تأثیر منفی بگذارد، سلامتی انسان را تحت تأثیر قرار دهد و به کاهش جمعیت روستاها منجر شود. این امر میتواند امنیت زیستی و اقتصادی را تهدید کرده و نگرانیهای معیشتی را افزایش دهد که به ویژه در میان جوانان احساس میشود و برخی تمایل به مهاجرت به ترکیه دارند.ایشان ادامه دادند: وضعیت آبخوانهای شمال غرب باید مورد بررسی قرار گیرد، زیرا منابع آب زیرزمینی کاهش یافته و در مناطقی مانند ماکو مشکلات تأمین آب شور وجود دارد. در برخی مکانها، سطح آب زیرزمینی به ۴۰ تا ۵۰ متر رسیده و با کاهش منابع آب، روستاها به تصفیه آب از سدها مجبور شدهاند، در حالی که منابع آب نیز در حال کاهش است.
وی گفت: وضعیت آذربایجان شرقی و غربی به دلیل فرونشست زمین مشابه است و این مشکل در استانهای اصفهان، تهران و کرمان نیز دیده میشود. ایران ۳۷.۵ درصد از حوضه آبریز ارس را در اختیار دارد، در حالی که آذربایجان ۱۸ درصد، ترکیه ۳.۵ درصد و ارمنستان ۲۱ درصد را دارند. با این حال، ترکیه و ارمنستان بهرهبرداری بیشتری از آب ارس دارند و ایران کمترین میزان را اختصاص میدهد. در این حوضه، تنها دو سد در ایران و آذربایجان و یک سد در ارمنستان وجود دارد و مشکلات مدیریتی در استفاده از آب این سدها مشهود است.این پژوهشگر افزود: کاهش آب در بالادست رودخانه پیامدهای منفی برای پاییندست خواهد داشت و در صورت عدم جاری شدن ۴۰ درصد آب به دریای خزر، جایگزینی وجود ندارد. کشورهای حوضه خزر که ترکیه در میان آنها نیست، ممکن است بتوانند اقداماتی حقوقی علیه ترکیه انجام دهند، البته در صورتی که کنوانسیونهای بینالمللی و مسائل محیط زیست رعایت شود.همچنین تاریخ نشان میدهد که پیش از جدایی آذربایجان و ارمنستان از شوروی، ایران جایگاه بالایی داشت. با این حال، پس از انقلاب، دیپلماسی ایران محدودتر شد و برای حل مشکلات باید به مسائل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی توجه داشت. دیپلماسی باید با شرایط روز هماهنگ باشد و عدم مدیریت درست مسائل قومیتی و امنیتی، تهدیدات را افزایش میدهد.
این پژوهشگر دیپلماسی آب اظهار داشت: تهدیدات ناشی از رژیم صهیونیستی و فناوریهای انتقال آب بر مسائل آب در ترکیه تأثیر میگذارد و تحت سیاستهای اردوغان، پانترکیسم تقویت شده است. مشکلات آب در عراق و تنشهای اجتماعی ناشی از خشکسالی به بحرانهای منطقهای منجر شده است. مدیریت بحران آب تنها به خشکسالی محدود نمیشود و جنبههای اقتصادی و اجتماعی نیز در این زمینه دخیل هستند. کمبود بودجه برای فرهنگسازی درباره منابع آبی یکی از چالشهای قابل توجه است. بحران آب یکی از چالشهای اصلی جهانی در آینده خواهد بود و بحران آبی اتیوپی و پیامدهای آن برای منطقه نیز باید مورد توجه قرار گیرد.وی در جمع بندی اظهار داشت: توجه به مباحث آب در سیاست خارجی و وزارت خارجه ضروری است و وزرای خارجه و سفرای فرستاده شده لازم است که اطلاعات کافی در این زمینه داشته باشند. دکتر عراقچی به عنوان صاحبنظر در دیپلماسی آب همانگونه که باید به مسائل مربوط به رودهای هیرمند، هریرود و فراه توجه ویژهای داشته باشند می بایست به حوزه مسائل ارس و هر کانون بحران آبی دیگر نیز ورود کنند. از این سوی وابستگی به تجارت انرژی با ترکیه، بهویژه صادرات نفت و گاز، نیازمند ایجاد روابط چندجانبه و بهرهبرداری از ظرفیتهای کشورهای منطقه است.
دلالت گفت: کسری آب ۴۰ میلیمتری نسبت به سال گذشته و بارشهای اندک نگرانیهای جدی ایجاد کرده است. در مناطق مرزی ایران و آذربایجان، بارشهای سیل و دیوارهای مرزی تأثیرات منفی دارند و روانآبها کاهش یافته است. ساخت سدهای ترکیه نیز احتمال کمآبی در تابستان آینده را افزایش میدهد. مشکلات آب زیرزمینی و سیاستهای ترکیه مانع ورود حداقل ۵۰ درصد آب به ایران شده و امنیت غذایی در شمال غرب کشور را به خطر انداخته است. وزارت جهاد باید اقداماتی برای معیشت مردم و کشاورزان انجام دهد و رودخانه ارس را به عنوان منبع امنیت غذایی مورد توجه قرار دهد.وی همچنین تاکید کرد: تغییر نوع اشتغال در حوضه آبریز ارس و باز شدن مرزها، بهویژه مرز نخجوان، میتواند به تأمین معیشت مردم منطقه کمک کند. به علاوه، مسئله انتقال آب از ارس به تبریز با کمبودهایی مواجه است و اساساً طرحهای انتقال آب با توجه به تجربیات ناموفق گذشته، نیازمند نگاهی ملی و جامع هستند. افزایش حاشیهنشینی در شهرهای بزرگ نیز منجر به بروز مشکلات اجتماعی خواهد شد.دکتر دلالت در پایان گفت: ترکیه، با رویکرد انحصاری به منابع رودخانههای مرزی، حقوق کشورهای پاییندست را نادیده میگیرد و از پیوستن به کنوانسیونهای بینالمللی خودداری کرده است. نقض حقوق دسترسی به آب و هوای سالم، بهعنوان نوعی تروریسم تلقی میشود که امنیت کشورهای پاییندست را تهدید میکند. لذا توجه به رویکردهای دیپلماتیک و همکاریهای منطقهای در موضوعات آبی ضروری است و میتوان سازمانی مشابه اکو در این زمینه ایجاد کرد.پایان پیام/#میز_تخصصی_سیاست_آب#هیدروپلیتیک#باشگاه_خبرنگاران_توانا
11:06 - 16 اسفند 1403