فیزیکدانی که میهنپرستی را در رگهای صنعت نفت ایران جاری کرد
نام پروفسور محمود حسابی برای ایرانیان، معمولاً با عنوان «پدر فیزیک ایران» و بنیانگذار دانشگاه تهران گره خورده است. اما روایتی دیگر از این چهره ملی وجود دارد که او را در کسوت مجاهدی قلمبهدست و دولتمردی شجاع نشان میدهد؛ روایتی از نقش کلیدی او در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران: ملی شدن صنعت نفت.
به گزارش خبرگزاری فارس از اراک، نام پروفسور محمود حسابی برای ایرانیان، معمولاً با عنوان «پدر فیزیک ایران» و بنیانگذار دانشگاه تهران گره خورده است. اما روایتی دیگر از این چهره ملی وجود دارد که او را در کسوت مجاهدی شجاع نشان میدهد؛ روایتی از نقش کلیدی او در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران یعنی ملی شدن صنعت نفت. امروز دوازدهم شهریور ماه مصادف با سالروز درگذشت یکی از نامدارترین چهرههای علمی ایران، پروفسور محمود حسابی، است.مردی که نه تنها به عنوان «پدر فیزیک ایران» شناخته می شود، بلکه نماد عشق به میهن، تلاش خستگی ناپذیر و جامعیتی بی نظیر در علم و ادب بود.سید محمود حسابی در دوم اسفندماه ۱۲۸۱ خورشیدی در تهران متولد شد. خاندان او اصالتاً تفرشی بودند و این ارتباط عاطفی عمیق، باعث شد تا بعدها آرامگاه خانوادگی ایشان در شهر تفرش قرار گیرد. وی تحصیلات ابتدایی خود را در بیروت و در مدرسه فرانسوی«کولژ دو فرانس» گذراند. استعداد درخشان او باعث شد همزمان با تحصیل، به تدریس زبان فرانسه نیز بپردازد. او در سنین جوانی موفق به اخذ مدرک لیسانس ادبیات و سپس لیسانس مهندسی راه و ساختمان از دانشگاه آمریکایی بیروت شد. عطش سیریناپذیر او برای دانش، مسیرش را به سوی فرانسه کج کرد و در نهایت، دکترای فیزیک خود را با درجه عالی از دانشگاه سوربن پاریس دریافت کرد.افتخارات و دستاوردهای علمی و اجرایی ماندگارحسابی در بازگشت به ایران، به عنوان یک «سازنده» ظاهر شد. پدر فیزیک ایران یکی از افتخارات وی به شمار میرود، عنوانی که در «کنگره ۶۰ سال فیزیک ایران» در سال ۱۳۶۶ به طور رسمی به او اعطا شد.
وی همچنین بنیانگذار دانشگاه تهران بود و نقش کلیدی در تأسیس نخستین دانشگاه ایران در سال ۱۳۱۳ ایفا کرد.رشتههایی چون فیزیک، مهندسی برق، مهندسی مکانیک و مهندسی معدن توسط پرفسور حسابی در ایران پایهگذاری شد. اولین رصدخانه نوژان در شیراز و اولین ایستگاه هواشناسی کشور توسط پرفسور حسابی پایهگذاری شد. وی علاوه بر نقش آفرینی در ایجاد سازمان انرژی اتمی ایران، نظریه «بینهایت بودن ذرات» را در کنفرانسهای بینالمللی فیزیک مطرح کرد که مورد توجه جامعه علمی جهان قرار گرفت.
محمود حسابی تنها یک دانشمند نبود؛ او نماد میهنپرستی و همهجانبهنگری بود که به بزرگترین مراکز علمی جهان راه یافت و سپس تمام دانش خود را برای ساختن ایران به کار بست.فیزیکدانی که میهنپرستی را در مجلس به صنعت نفت کشاندنام پروفسور محمود حسابی برای ایرانیان، معمولاً با عنوان «پدر فیزیک ایران» و بنیانگذار دانشگاه تهران گره خورده است. اما روایتی دیگر از این چهره ملی وجود دارد که او را در کسوت مجاهدی قلمبهدست و دولتمردی شجاع نشان میدهد؛ روایتی از نقش کلیدی او در یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران: ملی شدن صنعت نفت.در دورانی که کشور نیازمند خردمندانی بود که هم دارای تخصص باشند و هم تعهد، پروفسور حسابی در مقام نماینده مردم تهران در مجلس سنا حاضر شد. این حضور، نه برای کسب مقام، که برای دفاع از ثروت ملی ایرانیان بود. همزمان با این دوره، شرکت نفت ایران و انگلیس در صدد بود تا با تمدید قراردادی استعماری، چنگالهای خود را بر منابع ایران محکمتر کند.دولتمردان وقت سکوت اختیار کرده بودند و به نظر میرسید این قرارداد ننگین به آرامی و بدون سر و صدا به تصویب برسد.ایستادگی در برابر طوفاندر آن فضای رخوت و سکوت، پروفسور حسابی به همراه چند تن از همفکران شجاع خود در مجلس، مانع اصلی این توطئه شدند. آنها موضوع را با شهامت تمام در صحن مجلس مطرح کردند. اگرچه تهدیدهای اولیه از سوی قدرتهای وقت آغاز شد، اما پافشاری و استقامت این گروه، آتش مخالفتهای عمومی را شعلهور ساخت.
نطقهای آتشین و استدلالهای محکم پروفسور حسابی، که از دانش عمیق او در مسائل بینالملل و فناوری سرچشمه میگرفت، نقش بیبدیلی در افشای چهره استعمار داشت.نقشه راهی برای نجات نفتپایداری و پیگیری بیوقفه دکتر حسابی و یارانش نهایتاً به ثمر نشست و ماده تاریخی خلع ید انگلیس از شرکت نفت ایران به تصویب مجلسین رسید. اما تصویب قانون، تنها نیمی از راه بود. اجرای آن نیازمند مدیران مدبر و متعهدی بود که هم از فناوری پیچیده نفت آگاه باشند و هم مورد اعتماد ملت ایران قرار داشته باشند.دکتر محمد مصدق که مسئولیت اجرای این مصوبه تاریخی را بر عهده گرفته بود، با درایت کامل، پروفسور محمود حسابی را برای هدایت این مسیر دشوار برگزید. چرا که از یک سو سابقه مبارزات شجاعانه و بیامان حسابی در مجلس، او را به چهرهای قابل اعتماد بدل کرده بو و از سوی دیگر پیچیدگیهای فنی و فناورانه صنعت نفت، تنها از عهده دانشمندی برجسته و همهفنحریفی مانند حسابی برمیآمد.نخستین مدیرعامل شرکت ملی نفت ایرانبه این ترتیب، پروفسور محمود حسابی به سمت نخستین رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران منصوب شد. او دانش خود را نه در برج عاج که در میدان عمل و برای خدمت به کشورش به کار بست تا بنیانهای اولیه بزرگترین شرکت صنعتی ایران را در شرایطی فوقالعاده دشوار مدیریت کند. این نقطه اوجی بود که علم و اخلاق و میهنپرستی را در زندگی یک (مرد) به هم پیوند زد.
او ثابت کرد که یک دانشمند متعهد، میتواند در هنگامهای که میهنش در خطر است، از حوزه تخصصی خود فراتر رود و در خط مقدم دفاع از منافع ملی بایستد. امروز، بزرگداشت پروفسور حسابی، پاسداشت همت بلند، شجاعت مدنی و عشق عملی به ایران است؛ ارزشهایی که او نه در سخن، که در عمل به منصه ظهور رساند.پروفسور محمود حسابی پس از یک عمر خدمات علمی و اجرایی، در ۱۲ شهریور سال ۱۳۷۱ در ژنو درگذشت. پیکر او را در آرامگاه خانوادگی در تفرش به خاک سپردند. خانه شخصی او در تهران در سال ۱۳۷۲ به موزه دکتر حسابی تبدیل شد. این موزه، در خیابان تجریش، میزبان وسایل شخصی، مدارک علمی، نشانها و دستنوشتههای این دانشمند بزرگ است.زندگی پروفسور حسابی، روایتی است از یک ایرانی بلندهمت که دانش را برای ساخت میهن میخواست. او ثابت کرد که میتوان هم یک فیزیکدان برجسته بود، هم یک مدیر اجرایی موفق، هم یک سیاستمدار میهنپرست و هم انسانی ادیب و فرهیخته. بزرگداشت او، پاسداشت خرد، اخلاق و عملگرایی است.
14:06 - 12 شهریور 1404
