روایتی صریح از جزایری که امنیت ایراناند
کتاب «جزایر سهگانه» با تکیه بر اسناد تاریخی و حقوقی، روایتهای تحریفشده درباره ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک را به چالش میکشد و نشان میدهد این سه جزیره چگونه در هویت، امنیت و ژئوپلیتیک ایران هم نقشی حیاتی دارند.
گروه کتاب و ادبیات خبرگزاری فارس: خلیج فارس برای ایرانیان تنها یک پهنه آبی نیست؛ بخش مهمی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و ستون امنیت ملی کشور است. سدهها دادوستد دریایی، شکلگیری شهرهای بندری، حضور تمدنی ایران و نقش این آبراه در امنیت و اقتصاد منطقه، باعث شده که هر نقطه از آن در ذهن ایرانیان جایگاهی فراتر از یک مختصات جغرافیایی داشته باشد. در این میان، جزایر سهگانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک نهتنها بخشی از قلمرو تاریخی ایراناند، بلکه گرهگاه امنیتی تنگه هرمز و نقطه اتصال گذشته و آینده ژئوپلیتیکی کشور به شمار میروند.به همین مناسبت و در آستانه روز ملی جزایر سهگانه، کتاب «جزایر سهگانه» نوشته روحالله پورطالب که توسط انتشارات خبرگزاری فارس منتشر شده، بار دیگر مورد توجه افکار عمومی قرار گرفته است. این کتاب تلاشی است مستند برای بازخوانی تاریخی، حقوقی و جغرافیای سیاسی این جزایر و مقابله با روایتسازیهای غیرمستند. در گفتوگویی که پیش رو دارید، پورطالب از پشتصحنه این پژوهش و حساسیتهای آن سخن میگوید.فارس: چه چیزی باعث شد به سراغ چنین موضوع حساس و تخصصی بروید؟ آیا واقعه یا سند خاصی بود که شما را قانع کرد چنین پژوهش جامعی لازم است؟پورطالب: آنچه مرا به سراغ این موضوع حساس برد، تکرار ادعاهای بیاساس امارات و تلاش برخی بازیگران خارجی برای بازتعریف جغرافیای سیاسی خلیج فارس بود. هر بار که یک مقام اماراتی سخنی فاقد پشتوانه تاریخی و حقوقی درباره جزایر سهگانه مطرح میکرد، این احساس در من تقویت شد که لازم است تصویری دقیق، مستند و منسجم ارائه شود.
نقطهای که تصمیمم را قطعی کرد، مطالعه اسناد وزارت خارجه بریتانیا، نقشهها و گزارشهای رسمی قرنهای ۱۸ و ۱۹ بود؛ اسنادی که بدون استثنا حاکمیت ایران بر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک را تأیید میکردند. همین شفافیت تاریخی کافی بود تا به این نتیجه برسم که یک پژوهش جامع برای روشنکردن حقیقت و مقابله با تحریفهای عمدی ضروری است.فارس: آیا در دسترسی به اسناد تاریخی یا بینالمللی با مانع روبهرو شدید؟کدام سند یا روایت در جریان تحقیق شما را بیش از همه شگفتزده کرد؟پورطالب: بله، در فرایند تحقیق با موانع مختلفی در دسترسی به اسناد تاریخی و بینالمللی مواجه شدم. بخشی از منابع مربوط به دورههای حضور استعمار در خلیجفارس، بهویژه مکاتبات اداری و گزارشهای میدانی، یا در آرشیوهای خارجی نگهداری میشود و دسترسی به آنها محدود است، یا بهصورت گزینشی منتشر شدهاند. همچنین برخی روایتهای محلی و اسناد منطقهای پراکندهاند و برای کنار هم قرار دادن آنها باید به منابع گوناگون مراجعه کرد.با وجود این محدودیتها، چند سند و روایت قدیمی بسیار توجه مرا جلب کرد. مهمترین آنها مجموعه گزارشهایی بود که نشان میداد روایتهای جدید درباره مالکیت جزایر سهگانه در بسیاری موارد با محتوای اسناد اولیه سازگار نیستند. این اسناد اولیه خاطرات مأموران دریایی گرفته تا گزارشهای سیاسی قرن نوزدهم بهطور روشنتر به حضور تاریخی ایران و پیوستگی اداری این جزایر اشاره میکردند.همین تضاد میان اسناد اولیه و روایتسازیهای دورههای متأخر، بیش از همه مرا شگفتزده کرد و نشان داد که بخش مهمی از مناقشه امروز، ریشه در بازخوانی سیاسی و جهتدارِ تاریخ دارد، نه در خود تاریخ.
فارس: شما برای این کتاب از سه زاویه تاریخی، جغرافیای سیاسی و حقوق بینالملل استفاده کردهاید. کدام بخش کتاب را «برگ برنده» آن میدانید؟پورطالب: در این پژوهش، هر سه زاویه تاریخی، جغرافیای سیاسی و حقوق بینالملل نقش مکمل دارند، اما اگر بخواهم یک بخش را «برگ برنده» بدانم، بدون تردید بخش تاریخی چنین جایگاهی دارد. دلیلش این است که بسیاری از مناقشههای امروز، بر مبنای روایتهای متأخر شکل گرفتهاند، در حالی که رجوع به اسناد اولیه، گزارشهای میدانی قدیمی، و مکاتبات رسمی دورههای قبل از استعمار، تصویر دقیقتری از مالکیت و حضور اداری ایران ارائه میدهد.این بخش نهتنها خلأ پژوهشی موجود را پر میکند، بلکه پایه تحلیلی دو بخش دیگر—یعنی فهم تحولات ژئوپلیتیکی و تبیین استدلالهای حقوق بینالملل—را نیز تقویت میکند. به بیان دیگر، قدرت اصلی کتاب در بازسازی روایت اصیل و مبتنی بر سند از تاریخ جزایر سهگانه است؛ روایتی که بسیاری از برداشتهای رایج را اصلاح میکند و بنیان منطقی بحث را شکل میدهد.
فارس: از میان اسناد موجود، کدام سند را قاطعترین دلیل بر مالکیت ایران بر این سه جزیره میدانید؟پورطالب: قاطعترین سند برای اثبات مالکیت ایران بر جزایر ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک، نقشههای رسمی و گزارشهای اداری دولت بریتانیا در قرن نوزدهم هستند. بهویژه نقشه دفتر امور جنگ بریتانیا در سال ۱۸۸۷ و نقشه لرد کروزن از ایران در سال ۱۸۹۲ که جزایر سهگانه را صریحاً به عنوان قلمرو ایران مشخص کردهاند.علاوه بر آن، کتابچههای راهنمای دریانوردی خلیج فارس، گزارشهای اداری وزارت امور خارجه و اداره هندوستان بریتانیا در دهههای ۱۸۶۰ تا ۱۸۷۵ و ۱۸۹۷ نیز بهروشنی حاکمیت ایران را تأیید میکنند. این اسناد، با توجه به اعتبار بینالمللی بریتانیا و نقش آن در منطقه، از نظر تاریخی و حقوقی هیچ شک و شبههای باقی نمیگذارند و معتبرترین شواهد مالکیت ایران بر این جزایر محسوب میشوند.فارس: فکر میکنید جای چه نوع کتاب یا پژوهشی درباره جزایر سهگانه هنوز خالی است؟پورطالب: با وجود مطالعات تاریخی و حقوقی موجود، هنوز فضای پژوهشی گسترده و میانرشتهای درباره جزایر سهگانه خالی است. پژوهشهایی که تاریخ، حقوق بینالملل، ژئوپلیتیک، امنیت، اقتصاد و رسانه را بهصورت همزمان بررسی کنند، کماند.
همچنین، تحقیقات تطبیقی میان جزایر سهگانه و سایر مناطق استراتژیک جهان، از منظر مدیریت منابع انرژی، امنیت دریایی و نقش در تنگههای راهبردی، هنوز انجام نشده است. چنین مطالعاتی میتواند هم برای دانشجویان و پژوهشگران و هم برای تصمیمگیرندگان سیاسی و نظامی مفید باشد و حقایق تاریخی و استراتژیک را در قالب علمی و مستند به جامعه ارائه کند.فارس: به مناسبت «روز جزایر سهگانه»، فکر میکنید جامعه امروز ایران چگونه باید نسبت به این بخش از تاریخ و هویت سرزمینی خود حساسیت نشان دهد؟اگر یک مخاطب جوان بپرسد «این سه جزیره دقیقاً چه ربطی به زندگی امروز من دارد؟»پاسختان چیست؟پورطالب: جامعه امروز ایران، به ویژه نسل جوان، باید آگاهی تاریخی و هویتی خود را نسبت به جزایر سهگانه تقویت کند و درک کند که این جزایر بخشی جداییناپذیر از امنیت ملی، اقتصاد و ژئوپلیتیک کشور هستند. یادگیری درباره این جزایر به ما کمک میکند حقایق تاریخی را از روایتهای تحریفشده جدا کنیم و نسبت به حوادث و فشارهای خارجی حساس باشیم.اگر یک مخاطب جوان بپرسد «این سه جزیره چه ربطی به زندگی امروز من دارد؟»، پاسخ ساده اما ملموس است: این جزایر کلید امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز هستند؛ همان تنگهای که بخش عمده صادرات نفت و واردات کالاهای کشور از آن عبور میکند. امنیت و ثبات این جزایر به معنای امنیت انرژی، اقتصاد و رفاه روزمره مردم ایران است. به بیان دیگر، حفظ این جزایر نه فقط یک موضوع تاریخی، بلکه یک مسئله عملی و مرتبط با زندگی امروز همه ایرانیان است.
فارس: شما بخشی از کتاب را به نقد ادعاهای امارات اختصاص دادهاید.اگر بخواهید فقط یکی از ادعاهای امارات را انتخاب کنید که از نظر تاریخی «بیپایهترین» است، کدام است و چرا؟پورطالب: بیپایهترین ادعای امارات، ادعای مالکیت کامل بر جزیره ابوموسی است. این ادعا نه تنها از نظر تاریخی فاقد پشتوانه است، بلکه با تمام اسناد رسمی قرنهای ۱۸ و ۱۹، نقشههای معتبر و گزارشهای اداری بریتانیا در تضاد کامل است.همانطور که اسناد نشان میدهند، ابوموسی و دو جزیره تنب، جزئی از قلمرو ایران بوده و تحت اداره مستقیم استان فارس قرار داشتهاند. هرگونه تلاش برای ارائه روایت متفاوت، بر اساس مداخلات استعمارگرانه و توافقهای موقت با شیوخ محلی شکل گرفته و نمیتواند جایگزین حقایق تاریخی شود. به همین دلیل، این ادعا نه تنها غیرقابل اثبات، بلکه از منظر حقوق بینالملل و تاریخ، کاملاً بیپایه و ردشدنی است.فارس: مهمترین پیام کتاب برای خوانندگان چیست؟پورطالب: مهمترین پیام کتاب این است که جزایر سهگانه بخش جداییناپذیر امنیت ملی، عمق استراتژیک و هویت تاریخی ایراناند.این جزایر فقط سه قطعه خاک نیستند؛ آنها قلب سیستم دفاعی ایران در تنگه هرمز، بخشی از زنجیره قوسی دفاعی کشور و گره اصلی برتری ژئوپلیتیکی ایران در خلیج فارساند.در عین حال، اسناد تاریخی و حقوقی آنقدر روشن و غیرقابلتردید هستند که هرگونه ادعای مقابل را از اساس بیاعتبار میکنند.کتاب میخواهد به خواننده یادآوری کند که حفظ این میراث و آگاهی نسبت به آن، وظیفهای ملی و تمدنی است.برای تهیه این کتاب میتوانید از لینک زیر اقدام کنید:https://book.farsnews.ir/book/28/
14:00 - 9 آذر 1404