ادبیات کودک ایران جهانی می‌شود!
برای ناشران و نویسندگان ایرانی که رویای جهانی شدن آثارشان را در سر می‌پرورانند، فلوشیپ نشر تهران یک اتفاق استثنایی است. این رویداد، دروازه‌ای طلایی به سوی بازارهای بین‌المللی می‌گشاید و امکان برقراری ارتباط مستقیم با فعالان عرصه نشر جهانی را فراهم می‌سازد.
به گزارش خبرنگار کتاب و ادبیات، در سی‌وششمین نمایشگاه کتاب تهران، برای نخستین بار فلوشیپ نشر تهران راه‌اندازی شد و مهمانان داخلی و خارجی از اهالی نشر و نویسندگی را به این فضا فراخواند. البته امسال، تمرکز این فلوشیپ بر ادبیات کودک و نوجوان است. در فضای رسانه‌ای سوالات بسیاری درمورد این رویداد مطرح شده که اساسا فلوشیپ نشر چیست؟ محمدتقی نیک‌بین، مدیر کمیته ناشران کودک و نوجوان، در غرفه خبرگزاری فارس در نمایشگاه کتاب حاضر شد تا به بخشی از سوالات پاسخ دهد؛آقای حق‌بین، سوالات بسیاری مطرح است که اساسا فلوشیپ نشر چیست و قرار است چه اتفاقاتی در این رویداد رخ دهد؟در سال‌های گذشته، ما طرحی تحت عنوان «گرنت» داشتیم. بر اساس این طرح، دولت جمهوری اسلامی ایران، وجوه هزینه‌های نویسنده، ناشر و تصویرگر کتاب‌های ایرانی را که قرار بود در کشورهای دیگر منتشر شوند، پرداخت می‌کرد. علاوه بر این، تعدادی از ناشران خصوصی یا دولتی ایرانی که در نمایشگاه‌های بین‌المللی شرکت می‌کنند، با ناشران دیگر تبادلاتی داشته و از این طریق، نسبت به واگذاری حقوق کتاب‌های خود اقدام می‌کنند. هرچند به دلیل عدم عضویت ایران در کنوانسیون جهانی خرید رایت، این بخش نسبتاً کوچک بوده است، اما با این وجود، برخی از ناشران به صورت داوطلبانه اقدام به خرید رایت از ناشران خارجی می‌کنند.
موضوعی که ما را به سمت برگزاری فلوشیپ سوق داد، تجربه‌ای است که در تمام دنیا وجود دارد. به نظر می‌رسد این رویداد، به دلیل چندجانبه‌گرایی در مباحث محتوایی، برای جامعه نشر ما بسیار مفید خواهد بود. از آنجا که ما تجربه چندانی در این زمینه نداشتیم، برای انتقال این تجربه، از دیگران کمک گرفتیم. سال گذشته، هیئتی از اتحادیه اسلامی ترکیه به ایران آمد و از ما دعوت کرد تا در نمایشگاه کتاب‌های اسلامی ترکیه شرکت کنیم. در آنجا بود که متوجه تجربه خوب آن‌ها در زمینه برگزاری فلوشیپ شدیم و این امر منجر به انعقاد یک تفاهم‌نامه دوجانبه بین انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک ایران و آن اتحادیه شد. هدف از این تفاهم‌نامه، انتقال کامل این تجربه طی سه سال به ایران بود. در همین راستا، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت فرهنگی، این موضوع را مورد توجه قرار داد و حمایت جدی از آن به عمل آورد تا این رویداد به نحو مطلوب در ایران برگزار شود.زمانی که فراخوان را برای طرف ترکیه‌ای ارسال کردیم، آن‌ها این فراخوان را به هزار ناشر کودک و آژانس ادبی کودک در سراسر جهان اطلاع‌رسانی کردند.
طرف ترکیه‌ای، بر اساس چه قراردادی حاضر به همراهی و همکاری شد؟ آیا بحث مالی قید شده بود؟این فراخوان هیچ جنبه مالی نداشت و از آنجا که آن‌ها علاقه بخش خصوصی ما را مشاهده کردند و متوجه شدند که ما یک انجمن مردم‌نهاد غیروابسته هستیم، تشویق شدند تا در این زمینه همکاری کنند. واقعیت این است که آن‌ها در بازدید از ناشران کتاب ایرانی به نکته مهم دیگری نیز دست یافتند و آن ظرفیت فوق‌العاده ما بود. این در حالی بود که آن‌ها در کشورهای اسلامی دیگر، ضعفی جدی در تولید کتاب‌های کودک به لحاظ کیفیت تصویرگری و کامل بودن موضوع مشاهده کرده بودند و عمدتاً واردکننده کتاب از غرب بودند. بنابراین، انگیزه‌ای که ما در آن‌ها حس کردیم، همین توانمندی موجود در نشر کودک ایران بود. در روزی که رئیس اتحادیه و هیئت همراه ایشان حضور داشتند، ما یک روز کامل به معرفی جدی ظرفیت‌های نشر کودک ایران به آن‌ها پرداختیم. پس از این آشنایی، آن‌ها متوجه اهمیت موضوع شدند.پس از فراخوان اولیه، استقبال از آن چطور بود؟در پی فراخوان اولیه، ما با اعلام آمادگی حدود ۱۲۰ کشور مواجه شدیم که البته برخی از کشورها پنج تا شش نماینده داشتند. اما متأسفانه، تحریم‌های ظالمانه‌ای که علیه کشور ما اعمال شده است، در این زمینه نیز تأثیرگذار بوده و مانع ارتباط برخی از علاقه‌مندان در سراسر جهان با ما شده است. به عنوان مثال، ما از آژانس‌های ادبی آمریکایی نیز درخواست و ایمیل‌های اولیه مبنی بر آمادگی برای حضور دریافت کردیم که متأسفانه محقق نشد. این مشکلی است که ما در نمایشگاه فرانکفورت نیز شاهد آن هستیم و به نظر می‌رسد دنیای غرب تمایلی به شنیده شدن پیام صلح ما ندارد.
با این حال، با وجود تمام این موانع، نزدیک به ۵۰ مجموعه نشر و آژانس ادبیات فرهنگی از سراسر دنیا به ما پاسخ مثبت داده و در این رویداد حضور پیدا کردند. ما این مجموعه‌ها را در سه دسته حمایتی طبقه‌بندی کردیم؛ دسته طلایی که شامل پرداخت هزینه بلیط هواپیما، اسکان و غذا بود؛ دسته‌ای که ما هزینه هتل و غذا را تقبل کردیم؛ و دسته‌ای که صرفاً هزینه غذا بر عهده ما بود. این تقسیم‌بندی بر اساس عواملی همچون محل استقرار این مجموعه‌ها، میزان تأثیرگذاری آن‌ها، سابقه توجه آن‌ها به این موضوع و میزان تمایل آن‌ها به همکاری با کشور ما صورت گرفت. به عنوان مثال، کشورهایی مانند روسیه، چین و ترکیه که در این شرایط سخت در همه جا همراه ما بوده‌اند، مورد توجه ویژه قرار گرفتند. خوشبختانه، این روزها شاهد برگزاری مطلوب این رویداد هستیم.وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجموعه نمایشگاه، تلاش جدی کردند تا این رویداد در جایگاهی شایسته و درخور شأن بین‌المللی برگزار شود و ما در زمینه امکانات و زیرساخت‌ها مشکلی نداشته باشیم. اکنون با گذشت یک روز از برگزاری فلوشیپ، قراردادی هم بسته شده است؟ فروش حق رایت اساساً یک فرآیند طولانی است و نیازمند بررسی‌های دقیق مبالغ و مفاد قرارداد است. همچنین، محتوایی که به طرف خارجی اعلام شده است، باید مورد ارزیابی قرار گیرد. در حوزه نشر خودمان نیز باید بتوانیم نظر نویسنده، توافق ناشر و تصویرگر را اخذ کنیم. از آنجا که آژانس ادبی به مفهوم تخصصی در کشور ما نهادینه نشده است، ما باید در این حوزه اقدامات جدی انجام دهیم. تعداد آژانس‌های ادبی ما بسیار کم است و اگر می‌خواهیم در بازارهای جهانی حضور فعال داشته باشیم. نیازمند توسعه این زیرساخت هستیم.
کتاب‌های خردسالان به دلیل محدودیت تعداد کلمات و تکیه بر زبان تصویر، به راحتی می‌توانند در بازارهای جهانی عرضه شوند. تصور شخصی من، با توجه به تعاملات با گروه‌ها، آژانس‌های ادبی و ناشرانی که حضور پیدا کرده‌اند، این است که این رویداد منجر به انعقاد قرارداد خواهد شد. پیش‌بینی می‌کنم ما شاهد حدود ۴۰ تا ۵۰ قرارداد باشیم. اما مهم‌تر از تعداد قراردادها، این است که آن‌ها متوجه کیفیت کار، جدیت و تمایل ما برای حضور در بازارهای جهانی شده‌اند. این نکته، آن‌ها را وادار می‌کند تا در مذاکرات و مکاتبات آتی، جامعه نشر ایران را جدی بگیرند. متأسفانه، جامعه نشر ما به لحاظ زیرساختی در این حوزه ضعیف است، همان‌طور که ما کلاً در صادرات غیرنفتی هنوز در ابتدای راه هستیم. در اینجا نیز موضوع صادرات غیرنفتی مطرح است و ما نیازمند حمایت‌های جدی هستیم. از حمایت جدی‌تر، آموزش جدی به جامعه نشر اهمیت دارد. آیا بر کتاب‌هایی که از ایران برای حضور در این رویداد انتخاب شدند، نظارت محتوایی نیز وجود داشت؟ این آثار شامل دو بخش هستند. یک بخش، کتاب‌هایی هستند که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان طرح گرنت از آن‌ها حمایت می‌کند. در این بخش، ناشر یا آژانس ادبی که این کتاب‌ها را انتخاب می‌کند، کاملاً مورد بررسی قرار گرفته و تمامی موارد به لحاظ تصویرگری، محتوا و موضوع، با دقت مد نظر قرار گرفته است. همچنین، سابقه ناشر و محتوای ارائه شده نیز به دلیل تخصیص بودجه دولتی، مورد ارزیابی دقیق قرار می‌گیرد. اما بخش دیگر، میزهایی هستند که ناشران به صورت مستقل در آن حضور دارند. این ناشران، تمامی کتاب‌هایی را که به نظرشان برای بازار جهانی مناسب است، ارائه می‌کنند.
بخش سوم و مهم‌تری نیز وجود دارد که از امروز به آن توجه می‌کنیم. نمایندگان گروه‌های خارجی که به ایران آمده‌اند، از امروز و فردا از غرفه‌های مختلف بازدید خواهند کرد و بر اساس سلایق متفاوت خود، انتخاب‌های متفاوتی خواهند داشت. به نظر من، این بخش از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ما به عنوان انجمن فرهنگی کودک، به دلیل ضعف زیرساخت‌های لازم در جامعه نشر، خودمان تلاش خواهیم کرد تا اطلاعات لازم را از ناشران دریافت کرده و در اختیار آژانس‌های خارجی قرار دهیم. امیدواریم با عملکرد مناسب در بخش سوم، تا پایان فردا شاهد تنوع گسترده‌ای در قراردادهای منعقد شده باشیم. قطعاً تعدادی قرارداد نهایی خواهد شد، اما بخش عمده این فرآیند زمان‌بر خواهد بود. بخشی از این زمان‌بر بودن نیز به خود ما بازمی‌گردد، زیرا ممکن است ما کتابی را انتخاب کرده باشیم، اما هنوز مذاکرات لازم با ناشر آن انجام نشده باشد. همچنین، ناشرانی که سابقه حضور در بازار جهانی را نداشته‌اند، اساساً وارد این چرخه نمی‌شوند. حضور در بازار جهانی نیازمند سوابق و آشنایی با زبان بین‌المللی و داشتن وب‌سایت مناسب است.در واقع، یکی از اقدامات ما، تلاش برای ایجاد وب‌سایت مناسب برای معرفی غرفه‌ها است. غیر از مسئله فلوشیپ، جانمایی غرفه کودک و نوجوان یکی از مسائلی است که هرساله مورد انتقاد است. در حال حاضر، در شهر تهران، هیچ مکانی مطلوب‌تر از مصلی برای برگزاری این باشگاه فرهنگی به تعبیر رهبری نیست. این واقعاً یک واقعیت است که بایدپذیرفت. ما سال‌ها در همین چادر و شبستانی که سیستم خنک‌کننده نداشت، فعالیت کردیم، اما امروز هیچ ناشری در چادر حضور ندارد. بنابراین، مصلی در این زمینه اقدامات جدی انجام داده است.
ما امیدواریم و مدافع این هستیم که همچنان در مصلی بمانیم. فکر می‌کنم این نظر غالب ناشران است، هم به لحاظ اقتصادی و هم به لحاظ خدمات‌رسانی خوب از نظر مترو، اتوبوس و دسترسی. باید توجه مسئولین مصلی را به این سمت جلب کنیم تا بتوانند دو سالنی که مربوط به کودکان است را زودتر به سیستم خنک‌کننده و برق دائمی مجهز کند.درخواست دیگر ما از ستاد برگزاری نمایشگاه، انتقال بخش کودک به دو سوم شبستان است، زیرا این بخش تنها بخشی است که خانواده‌ها به صورت گروهی مراجعه می‌کنند. پیشنهاد ما این است که دو سوم اولیه شبستان به این امر اختصاص یابد و یک سوم و رواق غربی به ناشران عمومی اختصاص داده شود. واقعیت حوزه کودک از نظر کیفیت فضا، نیازمند یک فضای مطلوب‌تر است.در بحث ترجمه و تالیف کتب کودک و نوجوان، ما با رغبت هم ناشران و هم مخاطبان به آثار ترجمه هستیم. آیا برای این مورد فکری شده است؟آنچه آمارها نشان می‌دهد این است که بازار تالیف از بازار ترجمه بزرگ‌تر است. ما در حوزه خردسالان و کودکان مشکل چندانی نداریم و رقابت جدی می‌کنیم. به طور قطع می‌گویم که در کشورهای منطقه، حتی ترکیه که نشر فعالی دارد، ما در حوزه کتاب‌های خردسالان و کودکان (کلاس‌های اول و دوم) از همه آن‌ها پیشروتر هستیم. یک هوشیاری در خانواده‌های ایرانی نسبت به این موضوع وجود دارد و آن‌ها خواهان آثار باکیفیت هستند. ما امروز می‌توانیم یک صادرکننده جدی در این حوزه باشیم. اما در حوزه نوجوانان، واقعیت دیگری وجود دارد و این موضوع باید به صورت یک پروژه جدی توسط کل نظام دیده شود. کار یک دستگاه به تنهایی نیست. به طور جدی، دنیای هالیوود و صنعت فرهنگی کره و دیگر کشورها را وقتی بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که دولت‌ها پشت این صنایع هستند.
این‌طور نیست که تصور کنیم تهیه‌کنندگان به سادگی این آثار را تولید می‌کنند. این یک خوراک فرهنگی حساب‌شده است و ما باید در مقابل آن، دولت در این حوزه یک عزم جدی نشان دهد. یک بار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گامی در این حوزه برداشت، اما این گام بسیار کوچک بود و بعداً نیز متوقف شد. این یک پروژه چند ساله است و ما باید در حوزه نویسندگان و تصویرگران خود آمادگی ایجاد کنیم تا با خواسته‌های نسل امروز همگام شده و بر روی شخصیت‌سازی آن‌ها به طور جدی کار کنیم. در آن صورت است که می‌توانیم موفق باشیم. اگر در این حوزه غفلت کنیم، در آینده در حوزه کتاب بزرگسال با آسیب مواجه خواهیم شد.#نمایشگاه_کتاب #فلوشیپ_نشر#ادبیات_کودک_و_نوجوان#بخوانیم_برای_ایران
19:50 - 23 اردیبهشت 1404