نذر تاریخی آب در سقاخانههای قزوین
پژوهشگر تاریخ معاصر و قزوین پژوه در استان قزوین به یکی از نذورات منحصر به فرد قزوین به نام «نذر آب» پرداخت و توضیح داد: در گذشته، در کنار سقاخانههای متعدد قزوین که خوشبختانه حدود ۶ مورد از آنها همچنان فعال است و به نام حضرت ابوالفضل عباس (ع) شناخته میشوند، افرادی که حاجتروا میشدند، نذر میکردند که پاتیل یا ظرف بزرگ سقاخانه را با آب پر کنند.
به گزارش خبرگزاری فارس از قزوین، سنت بخشش و اطعام در فرهنگ ایرانیان، بهویژه در آیینهای ایران باستان و سنتهای زرتشتی، سابقهای دیرینه دارد. پهن کردن سفرههای همگانی و تقسیم غذا در جشنهایی همچون نوروز و مهرگان، با هدف کسب برکت، دور کردن پلیدی و طلب وفور نعمت انجام میشد.اما با ورود اسلام و بهویژه پس از واقعه عاشورای سال ۶۱ هجری قمری، این سنت کهن با فرهنگ شهادت، ایثار و محبت به امام حسین(ع) پیوند خورد و نذری دادن در ایام محرم به نمادی برای زنده نگه داشتن یاد عاشورا، همدلی با سوگواران و ترویج فرهنگ ایثار تبدیل شد.محمدحسین سیلمانی یک پژوهشگر تاریخ معاصر و قزوینپژوه در گفتوگو با خبرنگار فارس با بیان اینکه نذر به معنای واجب کردن عملی غیرواجب بر خود انسان است، اظهار کرد: اگرچه ریشههای این سنت بسیار کهن است، اما اسناد مستند درباره نذری در ایران عمدتاً از دوره قاجار به بعد در دسترس قرار دارد. در این دوره، نذری و اطعام عزاداران حسینی جایگاه ویژهای در جامعه پیدا کرد.وی با اشاره به وقایع دوره پهلوی اول گفت: از سال ۱۳۱۵ و همزمان با ممنوعیت برگزاری دستههای عزاداری به دستور رضا شاه، بسیاری از مراسم مذهبی محدود شد تا سال ۱۳۲۰ که در جنگ جهانی دوم ایران به اشغال متفقین درآمد اما مردم، بهویژه در قزوین مردم مراسم عزاداری و سوگواری را بهصورت مخفیانه در خانهها برگزار میکردند و اجازه ندادند این سنت مذهبی از میان برود.این پژوهشگر ادامه داد: روایتهای شفاهی سالمندان قزوینی نشان میدهد که حتی در آن پنج سال ممنوعیت نیز بانوان نیز با استفاده از مسیرهای زیرزمینی یا پشتبامها خود را به مجالس عزاداری میرساندند و آیینهای حسینی را حفظ میکردند.
خوردن نذری در سینیهای بزرگ
سلیمانی گفت: نذری تنها به تاسوعا و عاشورا یا محرم و صفر محدود نمیشود، بلکه در قزوین و میان ایرانیان دامنهای گستردهتر دارد. وی مشخصاً به غذای نذری در قزوین اشاره کرد و گفت که عموماً قیمه پلو یا بعضاً آبگوشت به عنوان نذری داده میشد.وی با اشاره به گذشت حداقل ۶۰ تا ۷۰ سال پیش یا کمتر، و مشاهدات خود در دهه ۵۰ شمسی، توضیح داد که پس از پایان مراسم روضهخوانی و عزاداری حسینی که در خانهها یا حسینیهها برگزار میشد، عزاداران اطعام میشدند. به این صورت که سینیها یا مجمعهای بزرگی را که کف آنها نان قرار داده شده بود، با پلو و خورشت پر میکردند.این افزود: در گذشته ابتدا قاشقی در کار نبود و بعدها قاشقهای روحی رایج شد. افراد سه نفر سه نفر کنار هم مینشستند و غذای نذری را میل میکردند که هم تبرک محسوب میشد و هم نذری بود.این پژوهشگر تأکید کرد: همه دستاندرکاران برگزاری مراسم مذهبی و سوگواری در عزای حسینی، خود را مکلف میدانستند که عزاداران را اطعام کنند و این یک نذری بین آنها و خداوند بود که خود را مقید به این عمل میدانستند.سیلمانی افزود: اگرچه امروز تنوع غذاهای نذری افزایش یافته و انواع چلوکباب، جوجهکباب کباب کوبیده و برگ از سوی افراد متمول در تهران نذری داده میشود، عدسپلو و دیگر غذاها نیز توزیع میشود.
هیچ نذری، جای قیمه را نمیگیرد
سلیمانی در ادامه گفت وگو به طعم خاص و بینظیر «قیمه امام حسینی» اشاره کرد و گفت: هیچ غذایی جای این قیمه را که طعم و مزه ویژهای دارد و هر کسی آن را میخورد به آن اذعان میکند، نمیگیرد.وی افزود که نذریهای مربوط به ماه محرم همچنان رایج است و به ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورا این سنتها به وفور دیده میشود.این پژوهشگر به سفرههای نذری مختلفی نیز اشاره کرد که نه تنها در ماههای محرم و صفر، بلکه در ایام گوناگون سال، توسط کسانی که حاجتهایشان برآورده شده است، پهن میشود. از جمله این سفرهها میتوان به «سفره حضرت ابوالفضل»، «سفره امالبنین»، «سفره حضرت رقیه» و «سفره علیاصغر» اشاره کرد که در مجالس روضه خانگی انداخته میشوند.
نذری به نام ام البنین در شنبهها
سلیمانی همچنین از رسم «لقمه نان و پنیر و سبزی» نام برد که روزهای شنبه در مجالس زنانه قزوین به نام حضرت امالبنین داده میشود و در میان کسانی که حاجتی دارند و حاجتشان برآورده شده، بسیار مرسوم است.وی در مورد «آش امام حسن» که آشی بدون گوشت و با حبوبات و برنج است، اظهار داشت که در سالهای اخیر کمتر شاهد این نذری بوده است. اما «آش امام زینالعابدین» که اکنون در قزوین به «آش امام» معروف است، همچنان برقرار است.سلیمانی همچنین از «حلیم نذری» یاد کرد که در گذشته به وفور، مخصوصاً در خانهها، پخته و توزیع میشد. علاوه بر این، «شلهزرد» نیز از نذریهای رایج است که حتی گاهی در ماه مبارک رمضان نیز مشاهده میشود. این موارد تنها بخشی از سنتهای نذری متداول در قزوین هستند.وی به بررسی پیشینه نذر در ایران باستان و پیوند آن با واقعه عاشورا پرداخت و اذعان کرد: هرچند نذر عموماً با ایام محرم و صفر گره خورده است، اما محدود به این ایام نیست و در محرم و صفر جلوهای دیگر مییابد.
آش امام
این قزوین پژوه به برخی نذورات خاص شهر قزوین اشاره کرد و گفت: آش امام حسن و آش امام زینالعابدین که به آش امام معروف است، تنها در قزوین طبخ میشود و بنده در پژوهشهای خود، نمونه دیگری از آن را در شهرهای دیگر مشاهده نکردهام.سلیمانی همچنین به یکی دیگر از نذورات منحصر به فرد قزوین به نام «نذر آب» پرداخت و توضیح داد: در گذشته، در کنار سقاخانههای متعدد قزوین که خوشبختانه حدود ۶ مورد از آنها همچنان فعال است و به نام حضرت ابوالفضل عباس (ع) شناخته میشوند، افرادی که حاجتروا میشدند، نذر میکردند که پاتیل یا ظرف بزرگ سقاخانه را با آب پر کنند.این پژوهشگر افزود: این کار مستلزم زحمت فراوان بود؛ زیرا سقاخانهها معمولاً در کنار آبانبارها قرار داشتند و افراد باید برای آوردن آب، ۳۵ تا ۴۰ پله را پایین میرفتند و با سختی آب را بالا میآوردند. به عنوان مثال، فردی نذر میکرد اگر حاجتش برآورده شود، ده بار پاتیل سقاخانه را پر از آب کند.سلیمانی خاطرنشان کرد که نذر آب در قزوین از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است، اما پس از اجرای طرح آب لولهکشی در قزوین در سال ۱۳۴۵، این نذر به تدریج از میان رفته است.
تحولات نذر در فرهنگ ایرانی و شیعی
فلسفه نذر در فرهنگ ایرانی ریشهای کهن دارد که با واقعه عاشورا و کربلا در هم آمیخته است. این پیوند عمیق، نذر را فراتر از یک عمل خیرخواهانه صرف برده و به آن ابعادی معنوی و اعتقادی بخشیده است.اطعام عزاداران حسینی و تبرک نذورات:اطعام عزاداران و سوگواران حسینی از جمله مهمترین جنبههای نذر در فرهنگ شیعیان، به ویژه ایرانیان است. اعتقاد بر این است که با اطعام عزاداران، حاجات برآورده میشوند و نذوراتی که در حوزه سوگواری امام حسین (ع) صورت میگیرد، تبرکی ویژه دارد. این باور عمیق، موجب شده تا غذای نذری در میان ایرانیان از جایگاه خاصی برخوردار باشد و مصرف آن برای سلامتی و رفع بیماری توصیه شود.
نذورات سنتی و جدید در قزوین
در قزوین نیز همچون سایر شهرهای ایران، نذورات متنوعی در ایام عزاداری امام حسین (ع) و اهل بیت (ع) توزیع میشود.خرما، حلوا، شربت و شیر به ویژه در مراسم عزاداری حضرت علی اصغر (ع).چای شیرین و قاق به عنوان صبحانه در مجالس روضهخوانی.آش امام حسن (ع) و شله زرد حلیم که از نذورات پرطرفدار هستند.نان و پنیر و سبزی که به عنوان لقمهای به نام حضرت امالبنین (س) توزیع میشود.شربت: در معابر و هنگام عبور دستهجات عزاداری.در سالهای اخیر، علاوه بر نذورات سنتی، شاهد ظهور نذورات جدید و متنوعی نیز هستیم. به عنوان مثال، توزیع گل سر و کش مو برای دختران و نوجوانان از جمله نذورات جدیدی است که در سالهای اخیر رایج شده است. حتی نذر کتاب نیز در برخی مناطق مشاهده میشود که نشاندهنده تنوع و پویایی فرهنگ نذر در ایران است.این تحولات نشان میدهد که فلسفه نذر در فرهنگ ایرانی همچنان زنده و پویاست و با حفظ ریشههای کهن خود، با نیازها و شرایط جدید جامعه نیز تطبیق مییابد.#محرم #نذری #آب #کربلا
09:41 - 3 تیر 1405
2 بازنشر
20k بازدید
