الگوی دینی رفتارها در خانواده و نقش رسانه ملی
دیدگاه کارشناسان مؤید آن است که «اشاعه خانواده نامطلوب» در فیلم و مجموعههای خانوادگی عامل مخربی در بنیاد خانواده اسلامی است. در نتیجه، میتوان آینده ساختار خانواده را در دین دید و با سیاستگذاری دینی به سیاستگذاری ساختاری دست یافت.
بخش دوم و پایانیحقوق در خانواده اسلامی
از نگاه کارشناسان، در دین اسلام، خانواده، مکانی برای خدمترسانی متقابل زن، شوهر و فرزند از نظر مادی است. ازاینرو، در اسلام، برای هر یک حقی در نظر گرفته است که به معنی نصیب و بهره از چیزی است و جمع آن «حقوق» است. (دهخدا، 1383: 148) در خانواده، «زن و شوهر»، «والدین و فرزند» و «فرزند و والدین» نسبت به یکدیگر حقوق متقابل دارند که جز با مراعات این حقوق، روابط خانواده سامان نمیپذیرد. بر این اساس، در شاخص حقوقی زوجین، دو مقوله کلان «تعیین نقشهای جنسیتی» و «روابط اقتصادی» و در شاخص حقوقی فرزند، «تعلیم و تربیت» و «عدالت بین فرزندان» موردنظر کارشناسان حاضر بود.
1. تعیین نقشهای جنسیتی
مفهوم «نقش» به وظایف و انتظاراتی گفته میشود که برای هر فرد بر حسب پایگاهی که به دست آورده، تعیین شده است. بنابراین، نقش جنسیتی عبارت است از: «انتظارات غالب در یک جامعه در مورد فعالیتها و رفتارهایی که مردان و زنان میتوانند یا نمیتوانند در آنها درگیر شوند.» (22)
ازاینرو، مفهوم نقش جنسیتی را با شاخصهایی همچون این موارد میتوان تعریف کرد: اختصاص برخی وظایف و کارهای خانگی یا اجتماعی به یکی از دو جنس (مثل اختصاص دادن خانهداری و تربیت فرزندان به زنان و اختصاص دادن نانآوری و رهبری سیاسی به مردان) که منشأ فرهنگی دارد و نیز انتظار داشتن ویژگیهای شخصیتی و رفتاری متفاوت از هر یک از دو جنس (مانند انتظار داشتن روحیه و رفتار عاطفی از زنان و سلطهجویی و حسابگری از مردان) که منشأ فطری دارند. اسلام برای هر یک، حقوق و تکالیفی چون «ریاست مرد در خانواده»، «تمکین زن»، «نقش والدین» در نظر گرفته است.
بر اساس نظریه فطرت استاد مطهری: «زن بر اساس طبیعت خود، آمریت مرد را میپذیرد و مردی را که دارای صفت مردانگی و آمریت است، دوست میدارد؛ زن در صورتی که شخصیت او مورد تحقیر قرار نگیرد، از این صفت مرد لذت میبرد». (مطهری، 13(ع)8: 151) مجموع کارشناسان نیز بر پایه همین نظریه، معتقد به قوام مرد در خانواده بودند. برخی از کارشناسان به این نکته اشاره کردند که اقتدار باید بر پایه محبت باشد تا اطاعت آورد؛ اقتدار به معنی قلدری و غرور نیست، بلکه خدمت10 است.
کارشناسان، «فالصالحات قانتات» را تواضع زن و ارزش وی دانستند و نشانه همسری را تمکین زن در دو قالب کلی «ارضای نیاز جنسی همسر» و «اذن خروج» بیان کردند. در روابط جنسی نیز در مجموع با تأکید بر منابع اسلامی به این نکته توجه کردهاند که روابط جنسی در حریم خانواده نشانه شایستگی زوجین است که هدف و کارکرد عملی دارد؛ زیرا رفع مشروع این نیاز، مانع از فساد و اختلالهای دیگر در جامعه خواهد شد. ازاینرو، هر یک از زوجین را با سفارش به پاکیزگی و آراستگی، موظف به رعایت آن کردند. در بحث اذن خروج، دو دیدگاه موردنظر کارشناسان قرار گرفت؛ چون برخی با تأکید بر منابع اسلامی، خروج زن از خانه، بی اذن همسر را خلاف شرع دانسته، اما برخی دیگر، با رعایت «فالصالحات قانتات» و حفظ عفاف، مانعی برای آن کارشناسان ندانستهاند.
در نقش پدری نیز مجموع کارشناسان بر اساس آموزههای دینی نظر دادند. آنها به این آیه اشاره کردند: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید خودتان و کسانتان را از آتش حفظ کنید.». (تحریم: 6) همچنین به سخن امام سجاد علیه السلام استناد کردند که میفرماید: «حق فرزند این است که بدانی او از توست و خیر و شرش در دنیا به تو منتسب است. تو مسئول ادب خوب و تربیت نیکویش هستی... پس در تربیت او به مانند آن کس عمل کن که میداند اگر درباره فرزند احسان کند، پاداش میبرد و اگر دربارهاش بدی کند، کیفر خواهد دید». (وزیری، 1381: 5(ع)0)
کارشناسان، مسئولیت پدر بودن را از یک سو، وظیفهای دینی مرد دانستند؛ چون دین حقوقی را برای فرزندان بر گردن او نهاده است. از سوی دیگر، وظیفهای اخلاقی شمردند که پدر باید به تدریج و با صبر و ملایمت، عمل به احکام را به طور صحیح و ملموس به فرزندان نشان دهد. سپس مجموع کارشناسان تأکید داشتند «تغذیه با شیرمادر»، «نان حلال پدر»، «حمایت و مراقبت کودک»، «حق اجتماعی شدن»، «حق ازدواج» و «حق سلامت جسم» از کارکردهای مهم خانواده در تربیت اسلامی فرزند است که والدین برای رسیدن فرزند به رشد و تعالی باید از کودکی به این امور اقدام کنند و خود را در قبال آن مسئول ببینند.
2. روابط اقتصادی
کارشناسان با توجه به تقسیمبندی الگوی جنسیتی، «نفقه»، «مهریه»، «اجرت المثل»، «استقلال اقتصادی زن» و «اشتغال زنان» را جزو این مقوله دانستند. مجموع یافتهها تأکیدی است بر آیه 34 سوره نساء: «بِما اَنفَقُوا؛ مردان باید از مال خود به زن نفقه بدهند.» همچنین به ماده 110(ع) قانون مدنی اشاره کردند که در آن آمده است: «نفقه عبارت است از مسکن، البسه و غذا و اثاث البیت که بهطور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان اعضا». (پزنده، 13(ع)0: 109) قرآن کریم بر خلاف اعراب جاهلیت که به زنانشان نفقه نمیدادند، به مردان دستور میدهد هزینه زندگی را بر عهده بگیرند.
در بحث مهریه نیز مجموع کارشناسان معتقد بودند زن در دوران زندگی، فعالیتها و فداکاریهایی میکند که مهریه میتواند پاداش مرد به خدمات زن در دوران زناشویی باشد؛ یعنی مزد فعالیتهای زوجه در دوران زوجیت است. «مهر» نه به عنوان «قیمت و بها»، بلکه به عنوان «پشتوانهای برای احترام به حقوق زن» است. قرآن کریم نیز بر آن تأکید میکند و میفرماید: «وآتوا النِساءَ صَدقاتِهِنَّ نِحلَةً؛ مهر زنان را به عنوان هدیه، از روی طیب خاطر به ایشان بدهید.» (نساء: 4)
مجموع کارشناسان بر این باورند که «اجرت المثل» به معنی حق الزحمه کارهایی است که شرعاً انجام دادن آنها بر عهده زن نیست، ولی آن را در طول زندگی مشترک انجام میدهد. پس زن هنگام طلاق میتواند حقالزحمه را طلب کند.مجموع کارشناسان در بحث استقلال اقتصادی زن، بر اساس آیه «لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ، َلِلنِّسَاء؛ مردان و زنان را از آنچه به دست میآورند بهرهای است.» ﴿نساء: 32﴾ و مفاد ماده 1118 قانون مدنی: «زن مستقلاً میتواند در دارایی خود، هر تصرفی را که میخواهد، بکند» (پزنده، 13(ع)0: 141) تأکید کردند:
«در جامعه ایران، زن یک شخصیت حقیقی است و میتواند کار کند و از پول آن خود استفاده کند.» (حکمت نیا) در بحث «اشتغال زنان»، دو دیدگاه از یکدیگر تفکیک شد. در یک دیدگاه، برخی کارشناسان با توجه به شرایط امروز و تأکید سخن مقام معظم رهبری که فرمودند: «از نظر اسلام، میدان فعالیت و تلاش علمی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی برای زنان، کاملا باز است»، (الیاسی، 1382: 45) حضور زنان را بدون مانع دانستند. در دیدگاه دیگر، کارشناسان تأکید داشتند که «لزومی به اشتغال زن در خارج از خانه نیست. شوهر موظف است تمام لوازم را برای همسر فراهم آورد». (صفورایی)
3. عدالت بین فرزندان
در بحث حقوق فرزند نیز یافتهها با روایت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله همپوشانی داشت که فرمود: «همانا خداوند دوست دارد در بوسیدن بین فرزندان خود، عدالت را رعایت کنید.» (وزیری، 1381: 53(ع)) مجموع مصاحبهشوندگان اذعان داشتند نباید میان فرزندان تفاوت گذاشت. با این حال، مجموع کارشناسان «بحث آموزش نقشهای جنسیتی و زمینههای عقلی، نیازهای روحی، عاطفی، اجتماعی و جنسی فرزندان» (سالاری فر) را از کارکردهای مهم خانواده دانستند و گفتند: «دخترها حق تقدم عاطفی نسبت به پسرها دارند.» (ایمانی) همچنین «در حدیثی آمده است: زن مثل گل است. قهرمان نیست. پس باید با توجه به توصیه ائمه علیهم السلام با زن با ملایمت رفتار کرد.» (احمدی) چنین نگاهی در پیشگیری از انحرافهای جنسی و اخلاقی در جامعه اهمیتی دو چندان دارد.
فطرتگریزی اعضای خانواده در زمینه بینش
از نگاه کارشناسان، «سست شدن پیوند زناشویی» و «نبود تربیت دینی» از مهم ترین عوامل ضعف اعتقادات دینی خانوادههای امروزی است.
1. سست شدن پیوند زناشویی
در اسلام، سنّ مشخصی برای ازدواج مقرّر نشده است، اما احادیث منقول از پیامبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام و سیره عملی آن بزرگواران، شواهد گویایی بر اهتمام به تعجیل در ازدواج است. با پیچیدهتر شدن جوامع و ایجاد خواستهها و انگیزه های کاذب، ذایقه اجتماعی تغییر یافته و در پی آن، نیاز طبیعی و غریزی به ازدواج، سرکوب شده است. این روند تا جایی پیش رفته که امروزه در بعضی جوامع، جوانان از ازدواج سر باز زدهاند و آن را مانعی برای آزادی خود تلقّی میکنند. پس تنها زمانی به ازدواج روی میآورند که نشاط جوانی را از دست داده اند و نیازمند یک پرستار یا مراقب هستند. (
143) بر اساس گزارش مدیر کل دفتر آمار ثبت احوال کشور، در سه ماهه نخست سال 1390، در کل کشور، 242 هزار مورد ازدواج و (ع)82 واقعه طلاق به ثبت رسیده است.11 این آمار گویای این است که ازدواج نسبت به سالهای پیش، کاهش و طلاق افزایش یافته است. امروزه در همسرگزینی، معیارهایی نظیر تحصیل، شغل، ثروت، زیبایی و قابلیتهای فردی نسبت به عوامل هویت خانوادگی، آبروی خانوادگی، اسم و رسم، تبار و منزلت اجتماعی، تدین و اخلاق دینی و سنتی، موضوع تعیین مهریه بالا و چگونگی احقاق حقوق زن در صورت جدایی از شوهر، از مهمترین موضوعات به شمار میرود. (189)
در حقیقت، به اعتقاد صاحبنظران، یکی از عوامل مهم سقوط جایگاه خانواده، متروک شدن ارزشهای معنوی، «تقدسزدایی» و جایگزین شدن ارزشهای مادی افزون بر دیگر حوزههای حیات اجتماعی است. (بستان، 1385: 1(ع)2) امروزه خانوادهها به همه چیز از جمله ازدواج، مادی مینگرند و به جای کسب فضایل انسانی و قرب خدا، در به دست آوردن ثروت و نمایاندن ظواهر فریبنده زندگی مادی، مسابقه گذاشتهاند.
2. نبود تربیت دینی
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که فرمود: «وای بر فرزندان آخرالزمان از شیوه ناپسند پدرانشان! عرض شد: یا رسول الله! پدران مشرکشان؟ فرمود: خیر، بلکه پدران مسلمانی که چیزی از فرایض اسلامی و معارف دینی را به فرزندانشان نمیآموزند». (بافکار، 1390: 58) مجموع کارشناسان با توجه به این سخن معتقد بودند کمتوجهی والدین به بهرهگیری از آموزههای دینی در تربیت، یکی از عوامل بزهکاری و انحرافهای اجتماعی است؛ زیرا پرورش دینی، اطاعت از والدین را درپی خواهد داشت.
نتیجه برخی پژوهشها نشان داده است تا زمانی که اعضای خانواده به اعتقادات مذهبی پایبند باشند، خود و فرزندانشان به فساد و بزهکاری روی نمیآورند. در پژوهشی نشان داده شد (ع)2 درصد نوجوانان بزهکار که به دلیل دزدی، بازداشت یا زندانی شده بودند، نماز نمیگزاردند و 53 درصد آنان در ماه رمضان روزه نمیگرفتند. (1384: 36) بر این اساس، فطرتگریزی در دین میتواند یکی از عوامل اصلی اختلال در کارکرد نهاد خانواده باشد که سبب به وجود آمدن توقعهای فزآینده شود و آرمانگرایانه در زندگی خانوادگی میشود. وقتی آن خواستهها برآورده نشود، موجب احساس نارضایتی میگردد و در نتیجه، افراد برای تغییر وضع موجود به وضع مطلوب کوشش نامعقول و نسنجیده میکنند. یافته پژوهش نیز مؤید این مطلب است.
«بسیاری از مردها برای تأمین هزینه زندگی، بیش از توانایی یا امکاناتی که اختیار دارند، کار میکنند و حتی مجبور به «حرامخواری» شدهاند که احتمالاً آنها میخواهند دیگر کاستیها را با پول جبران کنند». (احمدی) «امروزه ضعف دین، مهمترین عامل در بیثباتی خانوادههاست.» (احمدی، ایمانی، سالاریفر، بستان، آذربایجانی، دهنوی) افزون بر آن، بروز نابسامانیهای فرهنگی و اقتصادی، روابط زناشویی را به روابطی شکننده و ناپایدار بدل کرده است. در چنین زمینهای، کمترین ناکامی در دستیابی به آرزوهای مادی، اشخاص غیر مؤمن را که تنها به سعادت دنیوی خود میاندیشند، به سرخوردگی و احساس شکست میکشاند.
فطرتگریزی اعضای خانواده در زمینه اخلاق
ضعف اخلاق به دلیل آثار منفیاش در رفتار فرد، با کاهش کارکرد عاطفی خانواده ارتباط مستقیم دارد و یافتههای علمی و حتی تجربی روزمره افراد نیز به خوبی این همبستگی را تأیید میکنند. یافتههای پژوهش در این شاخص بیانگر آن است که تغییرات ارزشی در خانوادههای امروزی، در دو مقوله کلی «زوجین» و «والدین و فرزند» قرار میگیرد.
1. فطرتگریزی اخلاقی زوجین
مجموع کارشناسان با توجه به سخن شهید مطهری که میگوید: «آیا شما در تاریخ شنیدهاید که پیامبر، زنان خودشان را زده باشند؟» (میرخانی، 1380: 201) معتقد بودند امروزه بدرفتاریهای اخلاقی چون «خشونتهای خانوادگی»، «بیحرمتی» و نظیر آن در خانوادههای ایرانی، زیاد مشاهده میشود. این موضوع در جایی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آنهایی که چنین میکنند، خوبان شما نیستند. پس عاطفه داشتن مرد به زن یک اصل مهم است.» (میرخانی، 1380: 201) با تأیید مجموع کارشناسان، «بیحرمتی زوجین» سبب میشود فرزندان نیز احترام آنها را حفظ نکنند.
2. فطرتگریزی اخلاقی والدین و فرزند
کارشناسان، تأثیر الگوهای فرهنگی نابسامان، شرایط خانوادگی و اجتماعی و واکنش در مقابل کنش دیگران را مؤلفههای مهم در سوق دادن نوجوانان و جوانان به سمت و سوی بزهکاری و انحرافات اجتماعی دانستند. نتایج برخی پژوهشها نشان داده است مشکلات عاطفی، نبود احساس صمیمیت و اخلاق میان اعضای خانواده سبب به وجود آمدن افسردگی نوجوانان شده است. 1384: 82)
بر این اساس، در پژوهشی، 4(ع) درصد بزهکاران، عوامل مهم بزهکاری خویش را بیتوجهی و نظارت نکردن والدین بیان کردند. در پژوهش دیگری، 68 درصد سارقان، بدرفتاری، بداخلاقی، بیاعتنایی، بدزبانی و برآورده نشدن انتظاراتشان از سوی همسر و والدین را در گرایش به خلافکاری خود مؤثر دانستند. (قربانحسینی، 13(ع)1: 31) بر این اساس، مجموع یافتهها نیز مؤید این مطلب بود که روابط غیر حمایتی و تعارضآمیز والدین نظیر «نبود محبت» و «خصومت»، به افسردگی فرزندان کمک میکند. به همین دلیل، اسلام توجه فراوانی به آن دارد.
فطرتگریزی اعضای خانواده در زمینه حقوق
«ناآگاهی از حقوق و تکالیف»، «نبود هنجارهای مشخص اجتماعی»، «ابهام نقش زوجین (ضعف نقشهای جنسیتی)»، «ضعف روابط اقتصادی (تعدی به مال و حیثیت بانو)» و «ضعف آموزش والدین» یکی دیگر از دلایل بیثباتی خانواده از منظر کارشناسان است که به بخشی از آنها اشاره میشود.
1. ضعف نقشهای جنسیتی
در این زمینه، مجموع کارشناسان، یکی از علل استمرار روند بیثباتی و فروپاشی خانوادهها و ناکارآمدی آنها را پیروی از رویکردهای فمینیستی دانستند. در یافته نشان داده شد که: «رویکردهای فمینیستی سبب شده است در برخی خانوادهها این تصور پیش آید که الگوی تقسیم کار جنسیتی اسلامی مناسب نیست». (بستان)«کم توجهی به نیازهای جنسی زن و شوهر منجر به فروپاشی خانواده میشود». (سالاری فر)«طبیعی است کار تمام وقت زنان شاغل، مانع جدی در تمکین باشد». (آذربایجانی)«مردهایی را میبینیم که در خانه کارهایی چون طراحی میکنند و زنانشان به خرید میروند و امور بانکی و اداری مردان را انجام میدهند». (صفورایی) بر این اساس، با ورود صنعت و فناوری، در شکل و ساخت خانواده تغییراتی رخ داده است، بهطوری که وظیفه اصلی زنان که عبارت است از بارداری در سالهای جوانی، نگهداری از نوزادان و غیره ضعیف شده است.
2. ضعف روابط اقتصادی خانواده
تأکید یافتهها بیشتر پیرو این سخن مطهری (1368) است که در خانوادههای مسلمان، بیش از آنکه زن در خدمت مرد باشد، مرد به حکم وظیفه اسلامی، در خدمت زن بوده و وسیله آسایش او را فراهم کرده است. در خانوادههایی به زن اهانت و ظلم شده که روح اسلامی در آن خانوادهها حاکم نبوده یا ضعیف بوده است. البته یافتههای پژوهش از تعدی این موضوع حکایت دارند.«خست در خرجی دادن و کوتاهی در پرداخت نفقه، مهمترین عوامل فروپاشی خانواده های امروزی است». (امینی)«تأمین مایحتاج زندگی و نپرداختن نفقه بسیاری از خانمها را وادار به اشتغال هر نوع کاری کرده است». (نقویان)
«برخی از مردان ضمن آنکه، گمان میکنند زن شاغل نیازی به نفقه ندارد، از وی درخواست میکنند درآمد حاصل از اشتغالشان را خرج خانه کنند.» (آذربایجانی)«طبق تعالیم اسلامی، درآمد زن متعلق به خودش است، اما برخی مردان بدون رضایت همسر از آن استفاده میکنند». (ایمانی)
«بسیاری از مردها، خود، اقتدارشان را همچون «اختیارهای مالی» ضعیف کردهاند». (ماندگاری)«سرپرستی مرد و حس همراهی بانوان در خانوادهها ضعیف شده است. شاید یکی از دلایل این امر، بالا رفتن سطح تحصیلات بدون آگاهی دینی باشد». (سالاری فر)«ناآشنایی از قوانین «حقوق و تکالیف» در خانواده، انتظاراتی میان اعضا به وجود میآورد که به مرور سبب ضعف روابط میشود». (حکمت نیا)«برخی زنان به «اذن خروج» اهمیتی نمیدهند؛ در صورتی که تکلیف دینی است». (احمدی)
نتایج برخی پژوهشها نیز تأکیدی است بر یافته پژوهش، چنان که در نتیجه پژوهشی آمده است: از میان متقاضیان طلاق، 12 درصد، علت درخواست طلاق خود را مشکل امرار معاش، 4 درصد، بیکاری و 11 درصد، ندادن نفقه اعلام کردند. علاوه بر این، 6/49 درصد اعلام کردند میزان دستمزد آنان هنگام طلاق، برای زندگیشان کافی نبوده است. فقر و بیکاری، عاملی برای تعارض مردهاست. (سالاری فر، 138(ع): 219) البته در زمینه نفقه، دو دیدگاه وجود داشت. برخی، «خرجی ندادن شوهر» و برخی، «حرامخواری و افراط در مادیات» را از عوامل فروپاشی خانواده در نظر گرفتند. در اسلام گفته شده است: (نصیب مما اکتسبوا..؛ به جای تمنای آنچه دیگران دارند، در پی کسب و تلاش باشیم.» (قرائتی، 138(ع): ج2: 58)
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز میفرماید: «مَن اَکَلَ لقمه مِن حرام لم تُقبَل له صلاهُ اربعین لیله؛ کسی که لقمه حرامی بخورد، خدا تا چهل روز، نمازش را قبول نمی کند.» (نکونام، 1388، ج2: 559) و در جای دیگر میفرماید: «ملعون، ملعون من ألقی کله علیالناس. ملعون، ملعون من ضیغ من یغول به؛ کسی که سربار بر دیگران باشد و کسی که عیال خود را ضایع سازد، لعن و نفرین شده است.» (شریفقریشی، 13(ع)(ع): 136) بنابراین، اسلام با افراط و تفریط در این زمینه مخالفت کرده است. به طور کلی، مشخص میشود ساختار خانوادههای امروزی بر اساس الگوی دینی بنا نشده است.
تصویر خانواده اسلامی از رسانه ملی
مباحث رسانه و دین از جمله موضوعهای چالش برانگیز دهه های 60 و (ع)0 و پس از آن است. به طور کلی، دو نظریه در باب رسانه و دین و به بیان دقیقتر، رسانههای دینی مطرح شده است. طرفداران دسته اول، مانند استوارت ام. هوور و وید کلارک پرون معتقدند دین از حالت خصوصی درآمده و جنبه عمومی یافته است. رسانهها با ارائه برنامههایی درباره مسائل دینی، نه تنها میتوانند سبب افزایش اطلاعات دینی و تعمیق در دین شوند، بلکه رفتار را هم برمیانگیزند. (فتوره چی، 1389: 68) دسته دیگر، نظریهپردازانی هستند که به طور عمده به کارکرد منفی رسانههای دینی توجه کردهاند. افرادی چون ویلیام فور، پیتر هورسفلید و نیک کولاری (2003) معتقدند رسانههای جدید، اساساً جنبه دنیایی یا سکولار دارند. از نظر اینان، رسانههای دینی با ابزار کالا ادغام شدهاند و به دنبال خرسندی مشتریان هستند.
به دیگر سخن، این نوع رسانهها، تنها منافع اقتصادی جهان را تأمین میکنند. (همان، 69) در این میان، کارکرد مثبت رسانههای جمعی در ایران، پذیرش الگوها و ارزشهای فرهنگی مورد وفاق خانوادهها و جامعه و در نهایت، تعلق دینی آنان است. در همین راستا، در خطمشی کلی پنج و ده ساله سازمان صدا و سیما ج.ا.ا، تولید «برنامه در زمینه تحکیم جایگاه زن و مقام خانواده در فرهنگ اسلامی ـ ایرانی و الگوسازی صحیح و مؤثر در زمینه تببین و ترویج فضیلتهای اخلاقی در محیط خانواده، دفع شبهات فمینیستی، احترام به والدین و حق دیگران، حفظ کرامت انسانی، حیا و عفت فردی و اجتماعی و درستکاری و غیره برای برنامهسازی، امری ضروری تلقی شده است.» (سند افق رسانه، 1384: (ع)- 11) با توجه به این پیشزمینه، در ارزیابی برنامههای رسانه، دیدگاه کارشناسان پژوهش به دو مقوله «اشاعه خانواده نامطلوب» و «اشاعه مسائل خانوادگی» تقسیم میشود.
1. اشاعه خانواده نامطلوب
«جذب مخاطب به هر قیمتی»، «اشاعه رذایل اخلاقی خانوادگی»، «نقض نقشهای اسلامی زوجین در برنامههای رسانه»، «هنجارشکنی در مورد ارتباط والدین و فرزندان»، «معرفی نکردن شیوههای حفظ شخصیت و متانت در خانواده» و «القای عناصر فرهنگ بیگانه و تبلیغ ارزشهای فاسد جوامع غربی» از جمله مهمترین آسیبها و چالشهایی است که یافتههای پژوهش نشان میدهد. قسمتی از یافتههای پژوهش این گونه است: «نقص رسانه ملی، وجود خشونت، درگیری و گفتوگوهای تند اعضای خانواده و ترویج خانواده نامطلوب است». (ایمانی)«بیمحتوایی برنامههای تولیدی، نشان از نبود پژوهش بنیادی و نظارت نداشتن کارشناس میدهد». (ماندگاری)«رسانه جمعی سعی دارد الگوهای منفی را در خانواده برجسته کند». (آذربایجانی)«به تصویر کشیدن روابط مخرب همسران منطبق بر ارزشهای اسلامی ـ ایرانی نیست و مخاطب را دچار سردرگمی میکند». (حسین خانی)
«سودآوری، پربیننده بودن، بیش از آثار آن بر جامعه اهمیت یافته است». (احمدی)در همین زمینه، نتیجه برخی پژوهشهایی چون جهاندیده (1383)، بهمنی (1386)، طالبی (1389)، الیاسی (1386)، میرساردو (1386) نیز تأکیدی بر یافتههای پژوهش است. در این پژوهشها نشان داده شده است که در برخی برنامههای صدا و سیما، 80 و (ع)0 درصد، ویژگیهای شخصیتی منفی زن؛ 23 درصد صفات منفی شخصیتی مردان؛ حدود 50 درصد، نبود الگوی خانواده مطلوب و (ع)6 درصد، زنان بیبهره از استقلال مالی در فیلم و سریالها متجلی بودهاند.
با توجه به نظریه یادگیری مشاهدهای و تأکید کارشناسان، کارکرد آموزش صحیح خانواده مطلوب اسلامی برای این منظور است که بهرهگیری از شخصیتهای سینمایی و هنری میتواند توجه اعضای خانواده به ویژه نوجوانان و جوانان را به خود جلب کند، چنان که با نشان دادن شخصیتهای مخرب، زمینههای مختلفی برای آسیبهای اجتماعی فراهم میشود.
بنابراین، با توجه به نظر کارشناسان و ذکر برخی آمارها میتوان گفت رسانه ملی نتوانسته است کلیشههای جنسیتی را بازتولید کند که منظور همان قالببندی باورها و اندیشههایی است که به ادراکات شخص از محیط پیرامون خود، رنگ خاصی میبخشند و سبب مشکلگیری رفتارهای خاص مربوط به زنان و مردان میشوند.میدانیم که کلیشهسازی از طرفی، خصوصیات و تواناییهایی را به زنان اختصاص میدهد که در مردان از آنها نشانهای نیست و از طرف دیگر، تواناییها و خصوصیاتی را به مردان نسبت میدهد که زنان از آن بیبهره هستند. (6(ع)) پس در اینجا ضعف رسانه به چشم میخورد.
2. اشاعه مسائل خانوادگی
دیدگاه برخی کارشناسان این بود که با به تصویر کشیدن طلاق و جدایی زوجین، پیآمدهای منفی و مخرب فردی، خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی آن بر فرزندان و اعضای خانواده آشکار میشود و در پایین آوردن میزان طلاق به جامعه کمک میکند. قسمتی از یافته پژوهش این گونه است:«باید مسائل جامعه به همراه راه حلها نشان داده شوند». (سالاری فر)
«تا رسیدن به معیارها فاصله زیادی وجود دارد. اگر بخواهیم نظر کلی بدهیم، باید گفت برنامهها نسبت به برنامههای خارجی بسیار مطلوب است». (حکمت نیا) به اعتقاد برخی صاحبنظران، اهمیت صدا و سیما و قدرت تأثیر و نفوذ آن به عنوان قوّه چهارم و همعرض دیگر قوای مقننّه، مجریه و قضاییه است. (1386: 10(ع)) بر این اساس، برخی یافتههای پژوهش حکایت از این دارد که رادیو و تلویزیون نباید در برابر وجود نابهنجاریهای اخلاقی و فرهنگی بیاعتنا باشند و از بازتاب معضلات موجود خودداری کند.
جمعبندی
مقاله حاضر کوششی بود برای شناخت شاخصهای خانواده مطلوب اسلامی و آسیبهای خانوادههای امروزی از منظر کارشناسان دینی. بر این اساس، مشخص شد در فرایند زندگی خانوادگی، علاوه بر تأثیر عوامل بیرونی ناشی از فرهنگ و جامعه، عوامل درونی فطری نیز میتواند بر استحکام یا بیثباتی خانواده اثرگذار باشند. بنابراین، در بحث آسیبشناسی و آسیبزدایی خانواده امروزی و داشتن خانوادهای کارآمد باید از الگوی مطابق دین انسانیت بهره گرفت. استاد مطهری نیز میگوید: «اگر جامعه بخواهد پیوندهای زناشویی استحکام پیدا کند، چارهای ندارد جز اینکه از همان راهی برود که قرآن رفته است؛ یعنی قوانین فطرت را رعایت کند». (مطهری، 1369: 244)
بر اساس عنوان پژوهش، مبانی نظری به دو بخش دینی و رسانهای تقسیم شده است. در بخش دینی، «فطرت» از منظر اندیشه استاد «مطهری» تبیین شد که ویژگیهای فطری و طبیعی زن و مرد، محوریترین عامل در گسترش ثبات یا بیثباتی خانواده است. این ویژگیهای فطری و طبیعی سبب به وجود آمدن حقوق و تکالیفی برای هر یک از اعضا میشوند. قوق به امتیازات فرد و تکلیف به اجرای قوانین و مقررات اشاره میکند. رعایت اصول فطرت سبب تحکیم و رعایت نکردن آنها موجب بیثباتی خانواده میشود.
در بخش رسانه نیز از یادگیری مشاهدهای بندورا برای آموزش خانوادهها استفاده شد؛ چراکه رسانههای جمعی تأثیر انکاریناپذیر در الگوسازی و ارائه هنجارها و معرفی ناهنجاریها و در نتیجه، کمک به اصلاح و رشد فرهنگ اسلامی دارند. با تجزیه و تحلیل یافتههای به دست آمده از مصاحبه برای خانواده مطلوب اسلامی، سه شاخص کلی «دین»، «اخلاق» و «حقوق» در نظر گرفته شد که حضور این سه شاخص سبب کارآمدی و نبود هر یک از آنها عامل بیثباتی خانواده است.
مجموع کارشناسان، حضور «دین» و «اخلاق» تأکید کردند، اما در اجرای برخی زیرمقولات «حقوق» چون «اذن خروج» و «اشتغال زن»، دیدگاههای متفاوتی وجود داشت. البته مجموع کارشناسان بر این نظر بودند که عدول از «دین»، «اخلاق» و «حقوق» سبب ضعف خانواده میشود که گریبانگیر جامعه امروز است. برخی علت آن را کارشناسان، آموزش مطلوب از طریق رسانههای جمعی ذکر کردند و برخی دیگر به نقش مثبت رسانه در جامعهپذیری افراد، اشاره کردند. بر این اساس، در مجموع میتوان گفت رسانه جمعی میتواند در فرایند انتقال ارزشها یا ضد ارزشهای هنجارهای دینی از جامعه به فرد، نقش مؤثری ایفا کند و در جامعه اسلامی، کارکرد رسانه، کارکرد تقویتی در جهت توسعه خانواده مطلوب اسلامی است.
پیشنهاد
1. با عنایت به قداست نهاد خانواده در اسلام و اهتمام فراوانی که به حفظ و تقویت این نهاد صورت گرفته است، دور از انتظار نیست که صدا و سیمای ج.ا.ا بیش از هر چیز، تلاش خود را بر راهبردهای تربیتی با محوریت «دین»، «اخلاق» و «حقوق» در تولید فیلم و سریال فراروی مخاطب قرار دهد.
2. طبق یافتههای این پژوهش در مورد شیوههای متفاوت اظهار محبت از سوی زن و مرد، مردان، تمایل کمتری به اظهار محبت خود نسبت به همسرانشان به صورت کلامی دارند. در مقابل نیز نقش عوامل فرهنگی چندان برجسته نیست. ازاینرو، وظیفه رسانه است که با شیوههای کارآمد به گسترش آداب و مهارتهای اظهار محبت میان اعضای خانواده به دور از «گفتوگوهای تند» و «روابط مخرب همسران» از طریق آموزش رسانههای جمعی بپردازد.
3. تقویت بخشهای پژوهشی در صدا و سیما برای بررسی راه کارهای معرفی خانواده مطلوب اسلامی ضرورت دارد.
4. معرفی ارزشهای اسلامی ـ ایرانی به خانوادهها از طریق رسانههای جمعی حیاتی است.
5. از آنجا که زنان خانهدار، طیفی گسترده از زنان ایرانی هستند که بیش از هر چیز در زمان فعلی، به احساس مفید بودن و رضایت از موقعیت خود نیازمندند، رسانه ملی باید از آنان الگوی بزرگی بسازد که به احساس رضایت و مفید بودن بینندگان این نقش بینجامد.
6. در الگوی دینی، مردان باید جوانمردانی غیرتمند، حامی و تلاشگر برای جلب روزی و سخاوتمند برای اهل و عیال خود باشند. این چهره باید به صورت برجسته در آثار تلویزیونی نمایش داده شود. نه اینکه نمایش مردانی از غیرت تهی به عنوان رفتاری مدرن، نهادینه شود.
منابعالف) کتاب٭ قرآن کریم.
اعزازی، شهلا. 13(ع)3. خانواده و تلویزیون. تهران: مؤسسه فرهنگی امید.
باهنر، محمدجواد. 13(ع)4. سیری در عقاید و اخلاق اسلامی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
باهنر، ناصر. 1385. رسانهها و دین: از رسانههای سنتی تا تلویزیون. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز تحقیقات.
بستان (نجفی)، حسین. 1385. اسلام و جامعهشناسی خانواده، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حلبی، علیاصغر. 13(ع)4. انسان در اسلام و مکاتب غربی، تهران: اساطیر.
رشاد، علیاکبر. 13(ع)9. دموکراسی قدسی. تهران: مرکز نشر آثار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سند افق رسانه. 1384.
شریفقریشی، باقر. 13(ع)(ع). نظام خانواده در اسلام. ترجمه: لطیف راشدی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
صبری، حمید. بیتا. آشنایی با دانش ارتباطات، بیجا. بینا.
طالبی، سارا، «بررسی تطابق برنامههای نمایشی سیما با سیاستهای رسمی سازمان در امور خانواده از دیدگاه خبرنگاران و کارشناسان دینی»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده صدا و سیما، 1389.
فیاض، ابراهیم. 138(ع). ایران آینده به سوی الگویی مردم شناختی برای ابرقدرتی ایران. تهران: پژوهشگاه فرهنگ.
قرائتی، محسن. 138(ع). تفسیر نور، تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
قربانحسینی، علیاصغر. 13(ع)1. جرمشناسی و جرمیابی سرقت. تهران: جهاد دانشگاهی.
کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب. 1365. اصول کافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گاردنر، ویلیام. 1386. جنگ علیه خانواده. ترجمه: معصومه محمدی. قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
مطهری، مرتضی. 1356. علل مادیگرایی. تهران: صدرا.
ـــــــــــــــ . 1369. فطرت. تهران: صدرا.
ـــــــــــــــ . 1369. نظام حقوق زن در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
ـــــــــــــــ . 1371. مجموعه آثار. تهران: صدرا.
ـــــــــــــــ . 1372. حکمتها و اندرزها. تهران: صدرا.
ـــــــــــــــ . 1373. یادداشتها. تهران: انتشارات صدرا.
میرخانی، عزتالسادات. 1380. رویکردی نوین در روابط خانواده. تهران: سفیر.
هرگنهان، بی.آر. 1385. مقدمهای بر نظریههای یادگیری. ترجمه: علیاکبر سیف. تهران: نشر دوران.
الیاسی، محمدحسین. 1382. بررسی جنبههای مختلف چگونگی نمایش خانواده در سریالهای تلویزیونی ایرانی. تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما.
ب) مقاله. 13(ع)8. «تربیت دینی خانواده».
. 1386. «رسانههای ارتباط جمعی و نقش آنها در جامعهپذیری دینی».
. 1384. «فمینیسم، توطئه غرب علیه زنان (3)».
. 1384. «خانوادههای ناکارآمد: هنگامههای درمانی».
بستان، حسین. 1388. «تبیین بیثباتی خانواده با تکیه بر نظریه استاد مطهری رحمه الله ». فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی.
جوانی، حجتالله. 1389. «تأثیر آموزههای عرفانی اسلامی بر نهاد خانواده».
. 1388. «رویکرد اسلام به چهار کارکرد مهم خانواده».
. 1383. «حقوق زن از منظر قرآن و قانون مدنی ایران».
. 1386. «سن ازدواج؛ عوامل افزایش و راهبردهای کاهش آن».
فتوره چی، محمدمهدی. 1389. «چگونگی اثربخشی سریالهای رمضانی در تعلق دینی مخاطبان». فصلنامه بازتاب اندیشه.
. 1384. «علل و عوامل پیدایش آسیبهای اجتماعی و راههای پیشگیری از آن».
. 1383. «تغییرات اجتماعی ازدواج».
معدن دار، لیلا و عباس محمدیشکیبا. 1389. «بررسی نظرات مردم درباره الگوهای مصرف در جامعه و نقش رسانه در اصلاح آنها»، فصلنامه پژوهشهای ارتباطی. 1 (پیاپی 61).
ج) پایگاه اینترنتی«کاهش آمار ولادت و ازدواج در ایران»، در پایگاه:
newsnum=100848502596. (بازیابی: 26/6/1390)د) کارشناسان مصاحبه پژوهش
آذربایجانی، مسعود. قائم مقام پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. قم. 1389.
احمدی، علیاصغر. عضو هیئت علمی «گروه روانشناسی» دانشگاه تهران. تهران. 1389.
ایمانی، محسن. عضو هیئت علمی «گروه علوم تربیتی» دانشگاه تربیت مدرس. تهران. 1389.
بستان، حسین. مدیر گروه زن و خانواده جامعه الزهراء علیها السلام . قم. 1389.
حسینخانی، هادی. معاون تهذیب حوزه (دانشجوی دکتری روانشناسی تربیتی). 1389.
حکمتنیا، محمود. معاون پژوهشی فرهنگ و اندیشه اسلامی. تهران. 1389.
دهنوی، حسین. «خانواده متعادل». سخنرانی در سالن همایشهای مرکز تحقیقات. تهران. 1389.
سالاریفر، محمدرضا. عضو هیئت علمی «گروه روانشناسی» پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. قم. 1389.
صفورایی پاریزی، محمدمهدی. رئیس مؤسسه آموزش عالی بنت الهدی. قم. 1389.
ماندگاری، محمدمهدی. استاد حوزه و دانشگاه و «رئیس مرکز تفحص سیره شهدا». تهران. 3 مرداد 1389.
نقویان، ناصر. استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی. تهران. 1389.پی نوشت
1. «وَأَخذنَ مِنکُم مِّیثَاقًا غَلِیظًا». (نساء: 21)
2. «ما بُنِیَ بِناءٌ فِی الاسلامِ اَحَبُّ اِلَی اللهِ تَعالی مِنَ التَزْویج». (حدیث نبوی، وسائل الشیعه، ج14، ص 3)
3. «مَن تَزَوَّجَ اَحْرزَ نِصْفَ دِینِهِ». (حدیث نبوی، من لا یحضره الفقیه، ج3، ص383)
4. امام صادق(ع) فرمودهاند: «دو رکعت نماز شخص متأهل از هفتاد رکعت نماز مجرّد، افضل است» (وسائل الشیعه، ج14، ص(ع))
5. «... وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً». (روم: 21)
6. رسول اکرم9 فرمودهاند: «مَن اَحَبَّ انْ یُلقی الله مُطَهَّراً فلیَتَعَفّف بزوجه». (مستدرک الوسائل، ج14، ص150)
7. «اِتَّخِذُوا الاهلَ فِانَّهُ اَرزَقُ لَکُم». (حدیث نبوی، من لا یحضره الفقیه، ج3، ص383)
8. «اَلنکاح سنّتی فمن رَغبَ عَنْ سُنَّتی فَلَیس منِّی».(حدیث نبوی، بحارالانوار، ج103، ص220)
9. «خیارُ المُتأهِّلونَ وِ شِرارُ اُمَّتی الُعزّاب». (حدیث نبوی، جامعالاخبار، ص 219)
10. «لاَ تَعْضُلُوهُنَّ وَعَاشِرُوهُنَّ». (نساء: 19)
11. http://jamejamonline.ir/newstext.aspx newsnum=100848502596
فاطمه شعبانی اصل /کارشناسی ارشد انسانشناسی.
منبع: فصلنامه رسانه و خانواده شماره شماره1انتهای متن/
02:00 - 6 شهریور 1392
29 بازدید
1 پاسخ