نگاهی به روابط جمهوری آذربایجان و ناتو
خبرگزاری فارس: به نظر می رسد چندین سال همکاری با ناتو دست آورد قابل توجهی برای باکو نداشته و این کشور به هدف مهم خود از همکاری با این سازمان نظامی - امنیتی که همان استفاده از موقعیت و توانمندی های ناتو برای حل مشکل قره باغ و آزادی اراضی اشغالی خود بود، دست نیافته است.
تکوین روابط
پس از فروپاشی شوروی در سال 1991میلادی، پیمان آتلانتیک شمالی ( ناتو ) در شرایط و موقعیت جدید جهانی قرار گرفت. در موقعیت جدید جهانی و در دنیای پس از نظام دو قطبی، گسترش ناتو به سمت شرق به عنوان یکی از راهبرد های جدید این پیمان تعریف شد و سازماندهی و هدف گذاری جدیدی در ناتو شکل گرفت. هدف و گام اول در این مسیر در راستای گسترش ناتو بسوی شرق ، اروپای شرقی و حضور در آن بود که زمانی خط مقدم رویارویی دو بلوک قدرت به حساب می آمد .
مرحله دوم گسترش حضور و نفوذ ناتو در قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی بوده و هست که امروزه به عنوان یکی از پروژه های در دست اجرای ناتو از آن یاد می شود. مساله عضویت کشور های اروپای شرقی و مرکزی در ناتو تقریبا با موفقیت به پیش رفت و این سازمان، غالب کشورهای این حوزه را به عضویت پذیرفته و تحت پوشش خود قرار داد. گام دوم پیشروی ناتو به سمت شرق که هم اکنون مرحله به مرحله در حال اجرا و عملیاتی شدن است، جمهوری های قفقازو اوکراین و گرجستان می باشد که امروزه از پرونده های باز و در دست اقدام شورای ناتو و کمیته های تصمیم گیری و اجرایی آن است.در مورد اوکراین و گرجستان پذیرش عضویت آنها اکنون به محاق رفته است.
در اوکراین یک دولت روس گرا روی کار آمده و در مورد گرجستان نیز روسیه با جنگ 2008 نشان داد که به هیچ روی پذیرای عضویت گرجستان در ناتو نیست و به همین جهت مقامات ناتو نیز به بهانه اینکه گرجستان در حال حاضر واجد شرایط عضویت در ناتو نیست در حال حاضر سیر عضویت این کشور را متوقف کرده اند. این در حالی است که در منطقه مهم و استراتژیک قفقاز جنوبی،جمهوری آذربایجان کشوری است که در معرض توجه ناتو قرار دارد و سران این جمهوری نیز سالهاست که ضمن ارتباط با این سازمان، به شکل های مختلف با آن همکاری دارند. نوع و سطح همکاری باکو و ناتو تماس و ارتباط رهبران باکو با ناتو در همان اوایل استقلال این جمهوری و در زمان ریاست جمهوری ابوالفضل ایلچی بیگ در سال 1992میلادی آغاز شد. ولی شروع همکاری عملی این جمهوری با ناتو در سال 1994 میلادی و زمانی که حیدر علی اف به تازگی روی کار آمده بود اتفاق افتاد. در آن سال، جمهوری آذربایجان به عضویت برنامه " مشارکت برای صلح " ناتو در آمد و این امر به نقطه آغازی برای همکاری دو طرف در قالب یک برنامه دسته جمعی تبدیل شد. در تداوم روند این همکاری ها، آذربایجان و ناتو در سال 2006میلادی وارد فاز همکاری دو جانبه شده و دو طرف با امضای توافق نامه ای در بروکسل مقر دبیر خانه ناتو، همکاری دو جانبه خود را نیز به موازات همکاری دسته جمعی در چارچوب " برنامه مشارکت برای صلح"، آغاز کردند.
ابعاد همکاری ها:
مجموعا همکاری های ناتو و جمهوری آذربایجان را در حال حاضر می توان در دو رده زیر دسته بندی کرد:
1- همکاری در قالب برنامه " مشارکت برای صلح " با عضویت باکو در این برنامه که نوعی همکاری دسته جمعی به حساب می آید. شایان ذکر است که جمهوری آذربایجان در سال 1992 روابط تازهای را با پیمان ناتو آغاز کرد و در سال 1997 وارد طرح ناتو موسوم به " مشارکت برای صلح "شده و بر مبنای این توافق دو جانبه با نیروهای ناتو همکاری دارد.
2- همکاری دو جانبه بر اساس توافق امضاء شده میان دو طرف.
محورها و موضوعات همکاری ناتو و جمهوری آذربایجان در قالب بند اول عبارتند از:
- آموزش نیرو های نظامی آذربایجانی مطابق با استانداردهای ناتو
- شرکت نیرو های آذری در تمرینات و مانورهای ناتو
- استفاده ارتش آذربایجان از فناوری های نظامی و دفاعی ناتو
- شرکت نیرو های آذربایجانی در برنامه ها و فعالیت های صلح بانی ناتو
در قالب محور اول همکاری ها که آموزش نیرو های نظامی جمهوری آذربایجان است، دوره های آموزشی و کلاس های تدریس متعددی تاکنون برگزار شده و تعدادی از نیرو های آذربایجان در آنها شرکت کرده اند. یکی دیگر از نمونه ها و موارد همکاری دسته جمعی دو طرف که ذیل برنامه "مشارکت برای صلح" تعریف شده است، اعزام نیرو های صلح بان به مناطق درگیری و جنگ می باشد.
از زمانی که باکو همکاری خود را با ناتو در قالب این برنامه شروع کرده، سربازان و نیرو های صلح بان این جمهوری به سه کشور جنگ زده صربستان ( کوزوو )، افغانستان و عراق اعزام شده و زیر نظر فرماندهان ناتو به انجام ماموریت های محوطه اقدام کرده اند. سربازان صلح بان اعزامی آذربایجان به کوزوو و افغانستان با توجه به تعداد کم آنها در ترکیب نظامیان ترکیه قرار گرفته و وارد عمل شدند ولی این نیروها در عراق که بر اساس اخبار منتشره حدودا 150 نفر بودند تحت فرماندهی مستقیم آمریکا به ماموریت می پرداختند.
روابط جمهوری آذربایجان و ناتو طی چند سال اخیر گسترش و این همکاریها در قالب برنامه مذکور ادامه دارد. همه ساله بیش از یک هزار نفر از نظامیان جمهوری آذربایجان در دورههای مختلف ناتو شرکت و آموزشهای لازم را فرا میگیرند و علاوه بر این در دیگر برنامههای این تشکیلات نظامی نیز مشارکت دارند.
در این راستا یک هیات نمایندگی ناتو در اوایل سال 2008 برای بررسی روند اجرای برنامه مشارکت برای صلح و همکاری دو جانبه با این همسایه کشورمان وارد باکو شدند. هیات مشابهی از ناتو، ماه فوریه سال 2008 از ارمنستان دیدار کرده بود.
علاوه بر این جمهوری آذربایجان در سال 2002 میلادی به همکاری با نیروهای بین المللی برقراری صلح و امنیت در افغانستان (ایساف) پیوست.در آوریل 2012 میلادی ''المار محمد یاراف" وزیر امور خارجه جمهوری آذربایجان ضمن تاکید بر ادامه کمک به نیروهای ناتو در افغانستان گفت ، جمهوری آذربایجان برای برقراری آنچه که صلح و ثبات در منطقه می نامد ، همچنان به کمک های خود به نظامیان خارجی مستقر در افغانستان ادامه خواهد داد.محمد یاراف در اجلاس وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در بروکسل از کمک یک میلیون دلاری جمهوری آذربایجان به نیروهای ناتو در افغانستان خبرداد .
وی در این باره یادآور شد که جمهوری آذربایجان همچنان به مسوولیتهای این کشور در پشتیبانی از نیروهای ناتو و شرکت در برنامه های آموزشی در افغانستان ادامه خواهد داد. از زمان حضور نیروهای ناتو در افغانستان بیشتر پشتیبانی های هوایی نیروهای بین المللی به رهبری امریکا، از طریق فضای جمهوری آذربایجان صورت می گیرد و تعدادی از نیروهای این کشور نیز برای کمک های صلح جویانه و آموزشی به این کشور اعزام شده اند. گفتنی است که جمهوری آذربایجان و همسایه نزدیک این کشور، گرجستان علاوه بر تامین سرباز برای ماموریت افغانستان ، مسیر ترانزیت مهم برای نیروهای ناتو و آمریکا و تامین مایحتاج این نیروها در افغانستان به شمار میروند. الهام علی اف، رئیس جمهوری آذربایجان نیز با اشاره به نشست اخیر سران ناتو در شیکاگو گفت، باکو به ماموریت برقراری صلح خود در افغانستان تا پایان سال 2014 و پس از آن ادامه خواهد داد.
وی خاطرنشان کرد: از سالیان پیشین آذربایجان اقداماتی را برای تضمین صلح و امنیت در افغانستان انجام داده است.
اهداف آذربایجان
در باره مساله پیوستن جمهوری آذربایجان به ناتو به عنوان عضو دائم ، مقامات آذربایجانی بار ها در این خصوص اظهار نظر کرده و مسئله عضویت کشورشان در ناتو را رد کرده اند و اعلام نموده اند که باکو در شرایط فعلی چنین قصدی ندارد و به همکاری های فعلی( دو جانبه و در چارچوب برنامه مشارکت برای صلح ) اکتفا می کند.در این راستا "الما عبدالله اف"، یکی از سخنگویان وزارت امور خارجه جمهوری آذربایجان گفت که باکو به جنبش غیر متعهدها پیوسته و قصد ندارد به هیچ بلوک نظامی دیگری بپیوندد.وی خاطرنشان کرد: هم اکنون جمهوری آذربایجان به سیاست بیطرفی خود وابسته است و قصد ندارد به هیچ بلوک نظامی چون ناتو بپیوندد.با این همه باکو به دنبال پیوستن به نهادهای یورو ـ آتلانتیکی است،البته باید توجه داشت که عضویت و الحاق دو موضوع متفاوت هستند.
ولی با این حال به نظر می رسد در چشم انداز آینده این همکاری ها، ولو در دراز مدت امکان تحقق چنین امری وجود دارد و هر دو طرف از انگیزه های لازم برای این کار برخوردارند.
می توان اهداف باکو از تمایل به ناتو و همکاری با آن را در سه محور زیر مورد توجه و ارزیابی قرار داد:
1- تلاش برای حل مشکل قره باغ: هنوز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی صورت نگرفته بود که مناقشه قره باغ شروع شد و همزمان با اعلام استقلال جمهوری آذربایجان، به یک بحران فراگیر بین این کشور و ارمنستان تبدیل گردید. این مناقشه در سال های 1992 تا 1994میلادی به یک جنگ تمام عیار بین باکو و ایروان مبدل شد و در نتیجه آن 20 درصد از خاک جمهوری آذربایجان به اشغال ارمنی ها در آمد که این معضل هم چنان جریان دارد. دولتمردان باکو برای حل مشکل قره باغ و آزادی اراضی از دست رفته خود دست به تلاش های همه جانبه ای زدند که جهت گیری عمده آن توسل به غرب و تلاش در جهت جلب کمک و حمایت قدرت های غربی بود. در میان مجموعه این تلاش ها برای فائق آمدن به بحران قره باغ، شاید امید بستن به ناتو در درجه اول اهمیت قرار داشته باشد. جدای از اینکه این رویکرد چقدر به کمک آذربایجان آمده یا اصلا نیامده بی تردید یکی از اهداف همکاری باکو با ناتو استفاده از این اهرم برای حل این مناقشه و بدست آوردن مجدد 20 درصد خاک از دست رفته اش می باشد.
2- جهت گیری غرب گرایانه جمهوری آذربایجان: پس از کسب استقلال، آذربایجان با هدف ایجاد یک نظام و ساختار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جدید، مدل و الگوی غرب را انتخاب کرد و تلاش نمود تا با فاصله گرفتن از مسکو در این زمینه ها، چهره ای غربی از خود ارائه نماید. این امر بوضوح در قانون اساسی بعد از استقلال جمهوری آذربایجان که در سال 1995میلادی نوشته و به همه پرسی گذاشته شد نمایان است و عملکرد رهبران و دستگاههای اداری این جمهوری نیز آن را نشان می دهد. تلاش برای پیوستن به ساختار های غربی نظیر پارلمان اروپا، سازمان امنیت و همکاری اروپا و نیز همکاری با ناتو در این راستا قابل تحلیل و ارزیابی است. پیمان آتلانتیک شمالی ( ناتو ) به عنوان نماد قدرت و توسعه نظامی و امنیتی غرب، مورد توجه رهبران باکو است و آنان سعی می کنند از طریق همکاری با این سازمان نظامی- امنیتی غربی،ضمن نشان دادن تمایلات غربگرایانه خود ، زمینه های لازم برای عضویت در نهاد های غربی را فراهم آورند.
3- ترس از تکرار تجربه تاریخی سال 1920میلادی: جمهوری های سه گانه قفقاز جنوبی از جمله آذربایجان در سال 1918میلادی، بدنبال پیامد های سیاسی دو واقعه مهم تاریخی یعنی وقوع انقلاب اکتبر 1917 روسیه و جنگ اول جهانی اعلام استقلال کرده و خود را از تابعیت روسیه خارج کردند. ولی پس از نزدیک به دو سال و در پی استقرار حکومت بلشویکی، ارتش سرخ شوروی وارد منطقه قفقاز شد و دوباره این سه جمهوری را ضمیمه اتحاد جماهیر شوروی کرد. به نظر می رسد با توجه به این تجربه تاریخی ، سران آذربایجان برای از دست ندادن استقلال کشور شان، درصدد برآمده اند تا خود را به سازمان های امنیتی پر قدرتی نظیر ناتو پیوند زنند تا با توجه به حمایت و پشتیبانی آنها، از این که مجددا در دایره نفوذ و سیطره روسیه قرار گیرند ، احتراز نمایند.
اهداف ناتو
جمهوری آذربایجان قبل از آنکه به تنهایی برای ناتو یک هدف محسوب شود، یکی از حلقه های زنجیره گسترش آن سازمان به سمت شرق بشمار می رود. تردیدی نیست که این جمهوری نوپا، شرایط و ویژگی هایی دارد که نسبت به برخی دیگر از کشور های منطقه از اهمیت و حساسیت زیادی برای ناتو برخوردار است و می تواند انگیزه ای باشد تا این سازمان بتدریج و گام به گام ارتباط و همکاری خود را با باکو افزایش دهد. از ویژگیها و شرایط مهم جمهوری آذربایجان موارد زیر قابل اشاره است:
1- داشتن ذخایر نفت و گاز قابل توجه
2- قرار گرفتن در حاشیه دریای خزر و داشتن سواحل طولانی با آن
3- همسایگی با فدراسیون روسیه4- همسایگی و داشتن مرز های طولانی با ایران
5- پل ارتباطی قفقاز با آسیای مرکزی از طریق دریای خزر
شرایط و ویژگی های فوق برای یک سازمان نظامی- امنیتی همانند ناتو، اهمیت فوق العاده ای دارد و چنین سازمانی حتی با وجود یکی از این ویژگی ها، می تواند انگیزه کافی برای حضور در کشور دارنده این موقعیت استراتژیک را داشته باشد. به نظر می رسد در چارچوب پروژه گسترش ناتو به سوی شرق، جمهوری آذربایجان می تواند به عنوان یک حلقه واسط عمل کرده و نقش خود را در محور ها و موارد زیر ایفا نماید:
- کنترل و مهار بیش از پیش روسیه با استفاده از اراضی این کشور توسط ناتو
- حضور ناتو در دریای خزر با استفاده از سواحل جمهوری آذربایجان
- فشار بیشتر به جمهوری اسلامی ایران( با توجه به اینکه آذربایجان مرز های طولانی با کشورمان دارد)
- تسلط و اشراف بیش از پیش به آسیای مرکزی( از طریق آذربایجان و دریای خزر) و رسیدن به مرز های چین از طریق این منطقه
- و نهایتا کمک به آمریکا و غرب در راستای تحقق هژمونی جهانی با استفاده از ناتو .
دستاوردها:
به نظر می رسد چندین سال همکاری با ناتو دست آورد قابل توجهی برای باکو نداشته و این کشور به هدف مهم خود از همکاری با این سازمان نظامی - امنیتی که همان استفاده از موقعیت و توانمندی های ناتو برای حل مشکل قره باغ و آزادی اراضی اشغالی خود بود، دست نیافته است. همکاری جمهوری آذربایجان با ناتو عملا به جاده ای یک طرفه تبدیل شده که در آن فقط ناتو است که اهداف خود را پیگیری می کند و این سازمان توجهی به خواسته ها و اهداف همکار و طرف مقابل خود ندارد. با این همه حضور ناتو در جمهوری آذربایجان در همین حد موجود هم، موجب ناخرسندی و نگرانی برخی از همسایگان این کشور بویژه ایران و روسیه شده است و جا دارد رهبران باکو به مصالح و منافع همسایگان نزدیک خود نیز توجه بیشتری داشته باشند.
این در حالی است که در صورت پیوستن باکو به ناتو بصورت عضو دائم، شرایط سیاسی و امنیتی منطقه، بیش از پیش ملتهب و بحرانی خواهد شد و تبعات ناشی از این امر در مجموع به سود کشور های منطقه رقم نخواهد خورد چراکه ناتو بدون توجه به منافع دیگران، فقط بدنبال اهداف یک طرفه خود است.بدین ترتیب می توان نتیجه گیری کرد که افزایش حضور ناتو در جمهوری آذربایجان در راستای افزایش ضریب امنیتی کشور های منطقه بویژه کشور های حاشیه خزر و بدین لحاظ کشور های پراهمیت این منطقه یعنی روسیه وایران مخالفت خود را با حضور و فعالیت ناتو در کشور های منطقه خزر اعلام کرده اند
دکتر سید رضا میرطاهرمنبع: سیاست ماانتهای متن/
08:02 - 17 بهمن 1391
69 بازدید
1 پاسخ