قهر پرندگان مهاجر در پی خشکی یک رود در مرز ایران و افغانستان
هریرود، رودخانه مرزی ایران و افغانستان، امروز به محور مناقشه حقابه میان تهران و کابل تبدیل شده است. مردم شرق خراسان رضوی هنوز روزگار پرآبی این رود هزارکیلومتری را به یاد دارند؛ زمانی که هریرود رونق کشاورزی و زیستگاه پرندگان مهاجر بود، اما اکنون به آبراههای خشک، بیآب و علف و بدون پرندگان مهاجر تبدیل شده است.
به گزارش خبرنگار فارس از تایباد، رودخانه هریرود به طول هزار و ۱۰۰ کیلومتر از ولایت غور افغانستان سرچشمه میگیرد و با عبور از ولایت هرات، به مرزهای مشترک ایران در شهرستان تایباد میرسد. این رود با پیمودن نوار مرزی و پیوستن به کشف رود، وارد کشور ترکمنستان میشود. بستر رودخانه هریرود در تایباد و شرق خراسان رضوی از مهمترین زیستگاههای پرندگان مهاجر سیبری در شرق ایران بوده که با اقدامات دولتهای پیشین و فعلی، نهتنها این زیستگاه حیاتوحش را رو به نابودی کشانده؛ بلکه با تشدید خشکسالی و پدیدآمدن کانون گردوغبار، عرصه تنفس را بر مردم در مناطق مرزی تنگ کرده است.
تقریباً تا ۲۰ سال گذشته، رودخانه هریرود یکی از رودخانههای پرآب منطقه بود که با فرارسیدن فصل سرد سال، گروه انبوهی از پرندگان مهاجر، آبزی و کنارآبزی از جمله درناهای خاکستری در بستر آن فرود میآمدند.
سدسازیهای افغانستان
سد سلما که در افغانستان به بند سلما معروف میباشد، بر روی مسیر رودخانه هریرود ساخته شده است. سد سلما در ۱۷۰ کیلومتری شمال شرق هرات قرار دارد که در واقع فرایند ساخت آن در سال ۱۳۵۵ شمسی در افغانستان با کمک هند کلید خورد، اما جنگ، درگیری و ناامنیهای طولانی امکان تکمیل آن را میسر نساخت.
در اواخر سال ۱۳۸۶ افغانستان بار دیگر عملیات عمرانی سد سلما را با تعهد دولت هند و با هزینه ۳۰۰ میلیون دلار آغاز کرد که در نهایت در ۱۵ خرداد ۱۳۹۵ با حضور رئیسجمهور سابق افغانستان و نخستوزیر هند در ولایت هرات افتتاح شد. مخزن سد سلما ۶۴۰ میلیون مترمکعب گنجایش و توان تولید سالانه ۴۲ مگاوات برق را دارد. البته ساخت سد بر روی رودخانه هریرود به سد سلما ختم نمیشود. سد پاشدان نیز توسط حکومت فعلی افغانستان در ۲۵ کیلومتری شمال شرق هرات در مردادماه ۱۴۰۳ به بهرهبرداری رسید که دومین سازه آبی در بالادست ایران به شمار میآید.
۴ MB
به گفته عبداللطیف منصور وزیر انرژی و آب حکومت سرپرست افغانستان، سد پاشدان با هزینه ۱۱۷ میلیون دلار از بودجههای داخلی این کشور ساخته شده است و ظرفیت تولید ۲ مگاوات برق را دارد. هم اکنون سد پاشدان جنبه تفریحی برای مردم هرات نیز پیدا کرده است. از صحبتهای مسئولان گذشته و فعلی افغانستان چنین برمیآید که ساخت سد در مسیر هریرود بهمنظور ذخیره آب برای کشاورزی و تولید انرژی انجام شده است، اما آنچه که مهم نمود میکند؛ رعایت حقوق حقابه بران از رودخانههای مرزی است.
یکی از شهروندان تایباد میگوید: زمانی در فصل پاییز مردم تایباد در آسمان شاهد ورود دسته بزرگ پرندگان مهاجر بودند؛ اکنون البته پرندگان در اراضی این شهرستان فرود میآیند، اما دیگر همانند سابق نیست. همچنین یکی از کشاورزان بیان میکند: امروزه آنچه از رودخانه مرزی هریرود باقی مانده، فقط یک آبراهه خشک و بی آبوعلف است که گاهی در هنگام بارش نزولات جوی، جریان مییابد.
نابودی زیستگاه پرندگان مهاجر
یوسف اربابی رئیس اداره حفاظت محیطزیست تایباد گفت: حقابه رودخانه مرزی هریرود از طرف افغانستان به سمت ایران تأمین نمیشود و این باعث نابودی زیستگاه پرندگان مهاجر در آبگیرهای دشت کاریز در مناطق مرزی تایباد شده است.
وی افزود: همچنین این تأمیننشدن حقابه سبب ورود حیاتوحش از جمله گراز به مزارع شده و نیز رطوبت منطقه تأمین نمیشود. رئیس اداره حفاظت محیطزیست تایباد ادامه داد: در گذشته تعداد درناها، عمدهترین پرندگان مهاجر در تایباد، که در آبگیرهای دشت کاریز فرود میآمدند به بیش از سه هزار قطعه میرسید و در حال حاضر به ۲۵۰ تا ۵۵۰ قطعه کاهش یافته است. اربابی بیان کرد: وقتی زیستگاه نابود شود؛ جمعیت پرندگان و تنوع زیستی کاهش پیدا میکند و در نهایت محیطزیست به چالش کشیده میشود.
وی تصریح کرد: عدم تأمین حقابه و کاهش رطوبت باعث فقر پوشش گیاهی و گسترش خشکسالی و بیابان در منطقه میشود که خود موجب وقوع پدیده ریزگردها خواهد شد. رئیس اداره حفاظت محیطزیست تایباد اضافه کرد: بر اساس دادههای ایستگاه سنجش گردوغبار این شهرستان، اغلب آلایندههای هوا از نوع ذرات درشت قابل استنشاق یا ذراتی به اندازه ۱۰ میکرون هستند؛ این ذرات در واقع همان ریزگردها و شنهای روان به شمار میآیند. اربابی خاطرنشان کرد: وقوع پدیده گردوغبار در تابستانها یا فصول سرد، در برخی مواقع مناطق شرق تا مرکز خراسان رضوی تحت تاثیر قرار میدهد.
پیگیریهای دیپلماتیک
وحید جلال زاده معاون کنسولی، امور مجلس و ایرانیان وزارت امور خارجه گفت: این وزارتخانه با همه ابزارهای دیپلماتیک پیگیر حقابه کشور از منابع آبی مشترک با افغانستان است که حقابه خراسان رضوی از رودخانه مرزی هریرود نیز از آن جمله است.
وی افزود: در این راستا ما در وزارتخانه متبوع خود از همه ظرفیتها برای احقاق حقوق جمهوری اسلامی ایران در حوزه آب استفاده میکنیم که بدین منظور وزیر امور خارجه به افغانستان سفر کرده و وزارت نیرو نیز این توافقها را پیگیری کرده است. معاون وزارت امور خارجه ادامه داد: دیپلماسی آب از جمله تکالیف وزارتخانههای امور خارجه و نیرو بر اساس برنامه هفتم توسعه است. گفتنی است که ایران با افغانستان در خصوص تأمین حقابه از رودخانه هریرود دارای معاهده یا تفاهمنامه ای نیست. به نظر میرسد این خلأ باعث شده افغانستان با جدیت به سدسازیهای خود ادامه دهد.
یک کنوانسیون!
سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۷ میلادی در مجمععمومی خود قطعنامه را به تصویب رساند که به کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل مشهور است، بر تبیین استانداردهای اساسی حاکم بر استفادههای غیر کشتیرانی در رودخانههای بینالمللی تأکید میکند.
بر اساس قواعد کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل؛ بهرهبرداری منصفانه و معقول کشورهای حاشیه رودخانه میبایست صورت گیرد و کشورهای حاشیهای باید رودخانههای بینالمللی را بهگونهای مورد بهرهبرداری قرار دهند که آسیب قابلتوجهی به دیگر کشورها وارد نکند. محسن موسوی خوانساری دکترای منابع مدیریت آب اظهار میکند: در کشورهای همجوار که دارای رودخانههای مرزی مشترک هستند، باید حقابه پاییندست رعایت شور و حقوق حقابه بران پایمال نشود؛ بنابراین کشور افغانستان نیز باید از حقوق را رعایت کند. وی با اشاره به امکان پیگیری حقوقی ایران از طریق کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل میگوید: بنا بر مصوبات سازمان ملل متحد درباره حقوق محیط زیستی بهعنوان یکی از حقوق بشر، میتوان موضوع را پیگیری کرد؛ اما بهتر است چنین مسائلی میان دو کشور حلوفصل شود.
شرق ایران یکی از کریدورهای مهاجرت پرندگان در جهان به شمار میآید که رودخانهها، آبگیرها، دریاچهها و حتی استپهای آن همچون رودخانه هریرود در دشت کاریز تایباد در فصل پاییز و زمستان میزبان درناهای خاکستری از سیبری است. حقابه هریرود تنها یک مشکل آبی نیست؛ بلکه زنجیرهای از تبعات را به همراه دارد که از نابودی تنوع زیستی آغاز میشود، به تخریب معیشت کشاورزان با هجوم حیاتوحش به مزارع میانجامد و در نهایت با ایجاد کانون جدید ریزگردها، سلامت ساکنان گستره وسیعی از شرق کشور را تهدید میکند. این وضعیت، لزوم پیگیری فوری و قویتر دیپلماسی آب را از طریق کانالهای دیپلماتیک بین دو کشور افغانستان و ایران بیشازپیش آشکار میسازد.#محیطزیست #آب #هریرود #رودخانه_مرزی #درنا_خاکستری #حقابه #حیاتوحش #گردوغبار #ریزگرد #پرندگان_مهاجر #وزارت_امور_خارجه #سدسازی #افغانستان #سد_پاشدان #سازمان_ملل #کنوانسیون_۱۹۹۷ #زیستگاه_پرندگان #بحران_آب
13:00 - 3 آبان 1404
