۳ MB
از «شرق‌گرایی و غرب‌گرایی» تا «بازیگری مستقل»: بازتعریف جایگاه ایران در نظم منطقه‌ای و بین‌المللی
• امیر عسگر پژوهشگر ارشد امنیت ، استراتژیک مقدمه ؛در سال‌های اخیر، جریان‌های مختلف سیاسی از «قدرتمند شدن ایران» سخن گفته‌اند، اما چالش اصلی، نحوه تبدیل این توانمندی به یک ظرفیت بازیگری کاملاً مستقل است.تناقض اصلی اینجاست که بسیاری از تحلیل‌ها همچنان ایران را ذیل منافع قدرتهای بزرگ می‌بینند و کشور را ناگزیر از حضور در اردوگاه شرق یا غرب می‌دانند؛ امری که ایران را از یک «بازیگر تعیین‌کننده» به «موضوع رقابت دیگران» تنزل می‌دهد.هر دو نگاه خطای محاسباتی یکسانی دارند: فرض را بر این می‌گذارند که زمین بازی باید حتماً توسط قدرتهای بیرونی طراحی شود.مسئله اصلی این است: چگونه می‌توان فضایی ایجاد کرد که قدرتهای بین‌المللی، فارغ از جهت‌گیری‌های خود، ناچار به پذیرش و محاسبه منافع قطعی ایران باشند؟
۱. قدرت ملی بدون استقلال در بازیگری، قدرت پایدار ایجاد نمی‌کند‌قدرت واقعی صرفاً در ابعاد نظامی یا منابع خلاصه نمی‌شود، بلکه در توانایی تبدیل این مولفه‌ها به اهرم‌های تصمیم‌سازی مستقل نهفته است.ضعف برخی ادبیات سیاسی موجود این است که قدرت را هدف نهایی می‌داند اما راهکار استفاده از آن برای حفظ استقلال تصمیم‌گیری را ارزیابی نمی‌کند.کشوری که ظرفیت بالایی دارد اما در بزنگاه‌ها ناچار به تنظیم رفتارش با ترجیحات خارجی است، قدرت اثربخشی ندارد.ارزش قدرت به ایجاد حق انتخاب، توان چانه‌زنی و بازدارندگی واقعی است؛ بنابراین هدف نباید تحکیم روابط یک‌طرفه با هیچ بلوکی باشد، بلکه باید افزایش توان چانه‌زنی در برابر همه قدرت‌ها باشد.۲. غرب؛ مواجهه واقع‌بینانه و نفی وابستگی‌واقعیت روابط ایران و غرب، به‌ویژه ایالات متحده، بر پایه‌ای از خصومت‌ها، تحریم‌ها و تقابل‌های عمیق امنیتی استوار شده که بی‌اعتمادی جذری ایجاد کرده است.با این حال، تحلیل راهبردی ایجاب می‌کند که بدون اعتماد ساده‌لوحانه یا شیفتگی، هرگونه تعامل احتمالی صرفاً به ابزاری برای مدیریت فشار و تامین منافع ملی تبدیل شود، نه حسی از نیاز یا تمایل به پذیرش الگوی غربی.اصل بنیادی، نفی مطلق وابستگی به غرب و هوشیاری در برابر رویکردهای مداخله‌جویانه آن است.همان‌طور که وابستگی به غرب آسیب‌های جبران‌ناپذیری زده، هیچ راهبردی نباید منافع کشور را به وعده‌ها یا رفتارهای بی‌ثبات غرب گره بزند.در نتیجه، موضع اصولی نه پذیرش سلطه غرب است و نه انفعال؛ بلکه مواجهه هشیارانه و پافشاری بر منافع ملی از موضع قدرت است.
۳. شرق نیز یک «متحد ایدئولوژیک» نیست‌در سوی دیگر، نگاه خوش‌بینانه یا آرمان‌گرایانه به قدرتهای شرقی نظیر چین و روسیه نیز نمی‌تواند ملاک یک راهبرد جامع ملی باشد.این تصور که شرق به دلیل عدم سابقه استعماری مستقیم، شریکی بی‌چشم‌داشت است، با واقعیت‌های سخت ژئوپلیتیک همخوانی ندارد.تمام قدرت‌ها صرفاً بر اساس محاسبات سود و زیان ملی خود رفتار می‌کنند.چین و روسیه نیز پیش از هر چیز منافع حیاتی خود را دنبال می‌کنند و حمایت‌های آن‌ها تابع معادلات خودشان است.این واقعیت نافی همکاری توازن‌بخش با شرق نیست، اما باید مرز میان شراکت تاکتیکی و وابستگی راهبردی همواره روشن بماند.نباید با رهایی از فشار غرب، به مدار وابستگی یک‌طرفه به شرق لغزید.هدف باید تقلیل وابستگی‌های ساختاری به بیرون و حفظ دستِ برتر ایران در تصمیم‌گیری باشد.۴. فرصت ژئوپلیتیکی جدید ایران‌تحولات امنیتی اخیر و درگیری مستقیم با آمریکا و رژیم صهیونیستی، در کنار هزینه‌ها، وزن و موقعیت واقعی ژئوپلیتیکی ایران را مجدداً به رخ طرف‌های مقابل کشیده است.موقعیت منحصربه‌فرد ایران در شبکه ترانزیت و انرژی جهانی، یک واقعیت غیرقابل‌انکار است.تسلط ایران بر تنگه هرمز و مجاورت با آبراه‌های حیاتی، مبنای توان بازدارندگی و نفوذ منطقه‌ای کشور است.این ظرفیت نباید صرفاً یک ابزار تدافعی تلقی شود.چالش اصلی، تبدیل وابستگی اقتصاد جهانی به امنیت این منطقه، به یک اهرم قدرتمند دیپلماتیک و اقتصادی است.این روند می‌تواند تهدیدات سخت را به فرصت‌های بازدارندگی و بازیگری فعال تبدیل کند.
۵. هدف نباید بستن مسیرهای جهانی، بلکه مدیریت وابستگی جهانی باشد‌بهره‌گیری از اهرم‌های ژئوپلیتیکی نیازمند هوشمندی و نگاه بلندمدت است.پایداری قدرت ژئوپلیتیکی در گرو آن است که محاسبه هزینه-فایده برای طرف‌های مقابل، آن‌ها را به تمکین وادارد.اگر قدرتهای جهانی بدانند که امنیت انرژی و تجارت منطقه بدون لحاظ کردن منافع و حقوق ایران ناممکن است، ایران به بازیگری غیرقابل حذف تبدیل می‌شود.هدف، نه ایجاد ناامنی سیال، بلکه خنثی‌سازی تهدیدها از طریق ایجاد تحمیل محاسباتی به دشمنان و رقیبان است.به بیان دیگر، ایران باید طرف‌های مقابل را ناچار کند که هزینه نادیده گرفتن منافع ایران را بسیار سنگین‌تر از پذیرش آن ببینند.این منطق اصلی تبدیل «ظرفیت بالقوه» به «اهرم واقعی» است.۶. از «انتخاب اردوگاه» به «تعریف زمین بازی»تقلیل سیاست خارجی به دوگانه «شرق یا غرب» یک خطای راهبردی است.پرسش واقعی این نیست که به کدام سمت متمایل شویم، بلکه این است:چگونه شرایطی بسازیم که بدون قرار گرفتن در خدمت اهداف قدرتهای بزرگ، اراده خود را پیش ببریم؟این منطق به معنای بی‌طرفی یا انفعال نیست، بلکه به معنای تنظیم روابط با بازیگران مختلف بر اساس اهداف مشخص امنیتی و اقتصادی است.نقطه ثابت در این معادله فقط منافع ملی ایران است.ائتلاف‌ها و توافق‌ها ابزارند و نباید منافع کشور فدای حفظ یک پیمان یا رابطه خاص شود.۷. سیاست بازیگری؛ راهبرد مطلوب ایران‌سیاست بازیگری مستقل به معنای ادعاهای غیرواقعی نیست، بلکه به معنای تحمیل وزن غیرقابل‌چشم‌پوشی ایران به معادلات جهانی است.اصول این راهبرد عبارتند از: • حفظ کامل استقلال در تصمیم‌گیری‌های حیاتی• تنوع‌بخشی به ابزارها و شرکای اقتصادی و سیاسی
• ممانعت از ایجاد وابستگی ساختاری به هر قدرت خارجی• نقد کردن موقعیت ژئوپلیتیکی به اقتدار اقتصادی و دیپلماتیک• بهره‌برداری از شکاف‌ها و رقابت‌های بین‌المللی جهت خنثی‌سازی فشارها• عدم محدودسازی روابط به یک بلوک خاص در صورت تامین منافع• شناور بودن ائتلاف‌ها بر اساس محاسبات دقیق سود و زیان• تبدیل منابع انرژی و مسیرها به اهرم‌های قدرتمند بازدارندگی• جلوگیری از تبدیل‌شدن به خط مقدم جنگ‌های نیابتی دیگران• اولویت دادن به منافع ملی به عنوان متغیر ثابت و غیرقابل معامله‌‌نیاز امروز ایران، نه انتخاب میان شرق و غرب، بلکه تثبیت بازیگری مستقل و اقتدار درون‌زا است.هیچ قدرتی شریک یا دشمن ابدی نیست؛همه بر اساس منافع خود عمل می‌کنند و ایران نیز باید با همین منطق سخت‌افزارانه رفتار کند.اصل ماجرا این است که آیا ایران زمین بازی خود را دیکته می‌کند یا در زمین طراحی‌شده توسط دشمنان و رقبایش بازی خواهد کرد.ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی، منابع، دسترسی‌های دریایی و توان بازدارندگی ایران، اهرم‌های واقعی قدرت هستند.اما هنر اصلی در تبدیل این ظرفیت‌ها به اقتدار پایدار دیپلماتیک و اقتصادی نهفته است.در این صورت، کشور نیازی به پناه بردن به هیچ بلوکی نخواهد داشت.هدف نهایی، ساختن ایرانی است که قدرتهای جهانی مجبور به محاسبه و مراوده با آن از موضع برابر باشند، نه کشوری که ناچار به انتخاب میان بد و بدتر باشد.
20:07 - 11 شهریور 1405
1 واکنش
19٫8 هزار بازدید