موسیقی «علوانیه»؛ پیوند هویت محلی با اقتدار فرهنگی ملی
• «ضرورت شناسایی و مستندسازی یک سنت موسیقایی در خوزستان»مقدمهجریانهای فرهنگی ریشهدار در جوامع محلی بخشی از حافظه تاریخی و هویت جمعی ملتها را شکل میدهند. سنتهای موسیقایی نیز در این میان جایگاهی مهم دارند. موسیقی مردمان عرب خوزستان از جمله این سنتهای فرهنگی است که در بستر تاریخی و جغرافیایی خاصی شکل گرفته است. این موسیقی در نقطه تلاقی دو حوزه فرهنگی ایرانی و عربی قرار دارد و همین ویژگی به آن هویتی میانفرهنگی بخشیده است.در همین چارچوب، مؤسسه «تاریخ و فرهنگ دیار کهن» نشستی تخصصی با حضور دکتر محمود مشهودی، مدرس و پژوهشگر موسیقی و کارشناس موسیقی فولکلور برگزار کرد. در این نشست جایگاه موسیقی علوانیه در میان موسیقی عربهای خوزستان بررسی شد. نقش ثبت ملی این موسیقی در بازشناسی فرهنگی و تقویت حس تعلق اجتماعی نیز مورد توجه قرار گرفت.
جایگاه موسیقی عربهای خوزستان در مکاتب موسیقی عربیمحمود مشهودی در آغاز سخنان خود تصویری کلی از مکاتب موسیقی عربی ارائه کرد. او موسیقی عربی را شامل چند مکتب اصلی دانست. مکتب شمال آفریقا به جز مصر یکی از این حوزههاست. مکتب مصر و شامات حوزه مهم دیگری را تشکیل میدهد. موسیقی خلیج نیز یکی دیگر از این مکاتب به شمار میآید. مکتب عراق و در نهایت موسیقی عربهای خوزستان بخشهای دیگر این تقسیمبندی را تشکیل میدهند.به گفته او، موسیقی عربهای خوزستان بیشترین نزدیکی را با مکتب عراق به ویژه جنوب این کشور دارد. بخشهایی از موسیقی کویت نیز با آن شباهت دارد. با این حال این موسیقی در جغرافیای ایران شکل گرفته است و از ساختارهای موسیقی ایرانی نیز تأثیر پذیرفته است. از همین رو این موسیقی را میتوان در نقطه تلاقی دو سنت موسیقایی ایرانی و عربی دانست.مشهودی در ادامه به دستهبندی موسیقی عربهای خوزستان اشاره کرد. به گفته او این موسیقی را میتوان در سه شاخه اصلی قرار داد. موسیقی مردمپسند یک بخش از این تقسیمبندی را تشکیل میدهد. موسیقی مقامی یا کلاسیک عربی بخش دیگری را شامل میشود. موسیقی فولکلور نیز بخش سوم این مجموعه را شکل میدهد.او توضیح داد که در موسیقی مقامی با ساختاری مشترک در بسیاری از کشورهای عربی روبهرو هستیم. قطعهای که در مصر اجرا میشود ممکن است در عراق یا یمن نیز با همان ساختار اجرا شود. این وضعیت تا حدی شبیه زبان عربی است که به یک جغرافیای محدود تعلق ندارد.در مقابل، موسیقی فولکلور ارتباط بیشتری با محیط زیست و فرهنگ محلی دارد. این نوع موسیقی در سه حوزه روستایی، شهری یا نیمهشهری و بدوی شکل میگیرد. علوانیه و میدان در زمره موسیقیهای بدوی قرار میگیرند.
ساختار موسیقی علوانیه مشهودی ساختار این موسیقی را مبتنی بر مدهای کوچک دانست. این مدها در اصطلاح محلی «طور» نامیده میشوند و شکل جمع آن «اطوار» است. ملودیها در این موسیقی کوتاه و ساده هستند و اغلب با قالبهای شعری اجرا میشوند. یکی از مهمترین قالبهای شعری مورد استفاده در این موسیقی «ابوذیه» است. او این قالب را از نظر ساختار تا حدی شبیه دوبیتی در زبان فارسی دانست.او در ادامه به نقش زیستبوم در شکلگیری این موسیقی اشاره کرد. به گفته او بسیاری از سازهای این موسیقی با مواد ساده و در دسترس ساخته میشوند. پوست دامها، چوبهای محلی و موی دم اسب از جمله موادی هستند که در ساخت سازها استفاده میشوند. حتی در برخی موارد از بخشهایی از ماهیان مانند مارماهی نیز برای ساخت اجزای ساز استفاده میشود. نیهایی که در ساخت خانههای نیبافت به کار میروند نیز در سازسازی کاربرد دارند.به گفته مشهودی در میان اطوار مختلف چند طور شهرت بیشتری دارند. طور علوانی، طور اموری، طور دورک و طور سعدی از جمله اطوار شناختهشده در میان عربهای خوزستان هستند.زمینههای توجه به علوانیه و آغاز پژوهشهایکی از پرسشهای مطرح در این نشست چرایی تمرکز بر علوانیه بود. مشهودی در پاسخ به این پرسش به روند شکلگیری تحقیقات درباره این موسیقی اشاره کرد. به گفته او از حدود سال ۱۳۹۲ موضوع ثبت این اثر مطرح شد. در آغاز تصور بر این بود که علوانیه بخشی طبیعی از زندگی مردم است و نیازی به ثبت و مستندسازی ندارد.اما در ادامه مشخص شد که در کشور عراق ادعایی درباره منشأ این آواز مطرح شده است. بر اساس این ادعا علوانیه متعلق به آن کشور معرفی میشد و اجرای آن در خوزستان نوعی اقتباس از فرهنگ بزرگتر عربی تلقی میشد.
همین مسئله ضرورت بررسی و تحقیق درباره این موسیقی را بیشتر کرد.مشهودی توضیح داد که در آن زمان هیچ آرشیو صوتی منسجمی درباره علوانیه وجود نداشت. کتاب یا منبع مکتوب معتبری نیز در دسترس نبود. تنها چند یادداشت پراکنده وجود داشت که برخی از آنها نیز اطلاعات نادرستی ارائه میدادند. به همین دلیل انجام تحقیقات میدانی گسترده در دستور کار قرار گرفت.در همان دوره برخی جریانهای خارج از کشور تلاش کردند علوانیه را با رویکردی سیاسی و به عنوان موسیقی اعتراضی معرفی کنند. این مسئله حتی بر فضای فرهنگی منطقه نیز تأثیر گذاشت. شبکه استانی برای مدتی از پخش این موسیقی خودداری کرد. برخی نوازندگان نیز از اجرای آن پرهیز کردند. بسیاری از آنها در مصاحبهها اعلام میکردند که به دلیل موقعیت اجتماعی یا خانوادگی تمایلی به اجرای علوانیه ندارند.ثبت ملی و تغییر فضای فرهنگی مشهودی ثبت ملی علوانیه را نقطه عطفی در روند بازشناسی این موسیقی دانست. به گفته او پس از سالها تلاش پژوهشی این اثر سرانجام در فهرست آثار ملی ثبت شد. این اتفاق در شرایطی رخ داد که احتمال ثبت آن توسط کشور عراق نیز وجود داشت.پس از ثبت ملی مراسمی با عنوان «جشن ثبت علوانیه» برگزار شد. این برنامه بدون حمایت نهادهای دولتی برگزار شد اما با استقبال گسترده مردم روبهرو شد. سالن محل برگزاری این مراسم به طور کامل پر شد. در این برنامه از خوانندگان و نوازندگان علوانیه نیز تقدیر شد.
پخش گزارش کوتاهی از این مراسم در رسانه ملی تأثیر قابل توجهی بر فضای فرهنگی منطقه گذاشت. پس از آن تماسهای بسیاری با برگزارکنندگان برنامه برقرار شد. هنرمندانی که پیش از آن از اجرای این موسیقی پرهیز میکردند دوباره به صحنه بازگشتند. برخی نوازندگان نیز برای حضور در جشنوارههای داخلی و حتی اجراهای خارجی دعوت شدند. به گفته مشهودی تغییر فضای اجتماعی نسبت به علوانیه را میتوان در فاصله پیش و پس از این جشن به خوبی مشاهده کرد.نقش علوانیه در تقویت هویت فرهنگیمشهودی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش این موسیقی در تقویت هویت فرهنگی اشاره کرد. او تأکید کرد که علوانیه تنها یک آواز نیست. این موسیقی نمادی از مجموعهای از مؤلفههای هویتی در میان عربهای خوزستان است.به گفته او پس از ثبت ملی این اثر حتی بسیاری از جوانانی که پیشتر به این موسیقی توجهی نداشتند با افتخار از آن یاد میکردند. آنها علوانیه را بخشی از میراث فرهنگی خود میدانستند و ثبت ملی آن را مایه افتخار تلقی میکردند.ضرورت مستندسازی و ایجاد منابع علمیمشهودی در ادامه به ضرورت مستندسازی اشاره کرد. او نبود آرشیو صوتی منسجم از موسیقی عربهای خوزستان را یکی از مهمترین چالشها دانست. به گفته او برای معرفی و حفظ یک فرهنگ موسیقایی ابتدا باید دادهها و منابع آن گردآوری شود.او بر برگزاری کارگاههای تخصصی با حضور انسانشناسان، موسیقیشناسان و جامعهشناسان تأکید کرد. گردآوری منابع صوتی، شناسایی نوازندگان و تولید آثار مکتوب از جمله اقداماتی است که در این مسیر باید انجام شود. انتشار مقاله، کتاب و آلبوم نیز در معرفی این موسیقی نقش مهمی دارد.
به گفته او تا زمانی که نمونههای مستند و منابع علمی در دسترس نباشد معرفی یک سنت موسیقایی با دشواری روبهرو خواهد بود.ظرفیتهای فرهنگی فراملیمشهودی در بخش دیگری از سخنان خود به گستره جغرافیایی این موسیقی اشاره کرد. او توضیح داد که موسیقی بدوی در بخش وسیعی از منطقه رواج دارد. این موسیقی از جنوب سوریه و اردن تا عراق و خوزستان امتداد دارد و در برخی کشورهای حوزه خلیج فارس مانند کویت، بحرین و قطر نیز دیده میشود.وجود چنین اشتراکاتی میتواند زمینهای برای گفتوگوی فرهنگی میان جوامع مختلف فراهم کند. به گفته او در بسیاری از تعاملات فرهنگی یافتن نقاط مشترک نخستین گام برای ایجاد ارتباط است.او در این زمینه به نمونه جشنواره بینالمللی «مقام» در کشور آذربایجان اشاره کرد. این جشنواره هنرمندانی از کشورهای مختلف را گرد هم میآورد و نشان میدهد که موسیقی مقامی میتواند بستری برای ارتباطات فرهنگی فراملی ایجاد کند.جمعبندیمباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که علوانیه تنها یک قالب موسیقایی محلی نیست. این موسیقی بخشی از هویت فرهنگی عربهای خوزستان را شکل میدهد و در عین حال در گسترهای وسیع از فرهنگ منطقه حضور دارد.
14:58 - 10 مرداد 1405
0 بازدید