نگارگری ایرانی، آیینه ارادت هنرمندان به پیامبر اسلام(ص)
از نسخههای مصور تاریخی تا آثار سقاخانه و نقاشیهای واقعگرایانه، تصویرگری پیامبر(ص) در هنر ایرانی همواره نشانه ارادت هنرمندان به ایشان بوده است و به مناسبت میلاد ایشان، میخواهیم به معرفی این آثار بپردازیم.
شخصیت پیامبر اسلام(ص) همواره برای مسلمانان جایگاهی والا و مقدسی داشته است. از گذشته تا امروز، هنرمندان ایرانی با تصویرگری سیمای پیامبر(ص)، ارادت و تکریم خود را نشان دادهاند. «نگارگری اسلامی» چه در نسخههای تاریخی و چه در آثار معاصر، تلفیقی از سنتهای کهن و خلاقیت هنرمندان است که لحظههای معنوی و کرامات پیامبر را بازآفرینی کرده است. این جریان هنری، که از قرن هشتم تا چهاردهم هجری تداوم یافت، در آثاری چون جامعالتواریخ، قصصالانبیا، معراجنامه و دیگر منابع دینی و ادبی جلوهای ماندگار یافته است.اگر بخواهیم سیر تاریخی نقاشی دینی را بررسی کنیم، باید گفت در نخستین سدههای اسلام، برخلاف برخی ادیان دیگر، این گونه نقاشی چندان رواج نداشت. مساجد کاملاً از تصویر خالی بودند و تا پیش از سده هشتم هجری (قرن چهاردهم میلادی)، نقاشی نقشی در آموزش یا تقویت باورهای دینی نداشت. با این حال، بهرغم مخالفت برخی علما، نشانههایی از نگارگری دینی پدیدار شد و همین امر هنرمندان را به تصویرگری صحنههای مذهبی، از جمله شمایل پیامبر(ص)، ترغیب کرد.
هنر اسلامی از همان زمان که نخستین آیات قرآن کریم کتابت شد، شکل گرفت. بهتدریج، آغاز سورهها و صفحات قرآن با حاشیههای رنگی و نقوش ظریف آراسته شد؛ نقطهای که میتوان آن را شروع ورود تصویرگری به هنر اسلامی دانست. اندکاندک، چهرهنگاری انسان و تصویر گیاهان نیز در نسخههای خطی، چه روی پوست و چه روی کاغذ رواج یافت و راه را برای شکوفایی هنر کتابآرایی هموار کرد.بیش از هر چیز، این چهرهنگاری و بازنمایی شمایل پیامبر اکرم(ص) بود که به هنر دینی جایگاه ویژهای بخشید. این جریان در پیوند با ادبیات غنی ایران و سنت دیرینه تاریخنگاری، و با الهام از فرهنگ دینی مردم و آموزههای اسلامی شکل گرفت و در قالب «نگارگری اسلامی» قرنها در ایران تداوم یافت.
امروز، با نگاهی به آثار برجایمانده از تصویرگری پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع)، میتوان دریافت که هنرمندان دو شیوه را انتخاب کردهاند؛ در برخی نگارهها، چهره پیامبر(ص) در پس هالهای از نور و سفیدی پنهان شده و در برخی دیگر، سیمای مبارک ایشان آشکارا و با وضوح تمام به تصویر درآمده است.معراج پیامبر اکرم(ص) از پرطرفدارترین موضوعات در نقاشی اسلامی است؛ معجزهای که همواره الهامبخش هنرمندان مسلمان بوده است. در این میان، سلطان محمد، هنرمند برجسته دوره صفوی، در تبریز یکی از ماندگارترین نگارهها را خلق کرد. او در واپسین سالهای زندگی خود، در نسخه خمسه نظامی، صحنه مشهور معراج را با ظرافتی کمنظیر به تصویر کشیده است.
در این نگاره، حضرت پیامبر(ص) با نقابی سفید به تصویر درآمده و سوار بر براق، در میان فرشتگان دیده میشود. ترکیببندی اثر به شکل مارپیچ طراحی شده که از سمت چپ آغاز و به فرشتهای که پشت براق قرار دارد، ختم میشود. نقطه مرکزی این مارپیچ، حضرت رسول(ص) و براق هستند که با نوارها و شعلههای طلایی، نور ویژهای به گرداگرد سر ایشان و براق بخشیده شده است. رنگآمیزی نگاره عمدتاً شامل لاجوردی، سفید و طلایی است، هرچند رنگهای دیگری مانند آبی، نارنجی، سبز و قرمز نیز در اثر دیده میشود.
در اثر معراج استاد محمود فرشچیان، پیامبر(ص) در میان ۱۹ فرشته به تصویر کشیده شده است؛ فرشتگانی که، به گفته هنرمند، جنسیت ندارند و دور تا دور سوژه اصلی نقاشی، یعنی نقش حضرت رسول(ص)، در قاب اثر حضور دارند.
مرحوم فرشچیان در اثر دیگری با عنوان «اولین پیام»، روزی را روایت کرده است که اولین آیات قرآن در غار حرا بر پیامبر اسلام(ص) نازل شد و بعثت ایشان را نوید داد.
معراج پیامبر(ص) در قاب هنرمندان معاصرنقاشان سقاخانه از جمله هنرمندان معاصری هستند که نقش قابل توجهی در شکلگیری هنر معاصر ایران داشتند. هنری که صرفاً نوگرایانه نیست، بلکه متعهد به سنتها و میراث هنری ایران است و هنرمندان آن با نگاه به گذشته، در پی خلق آثاری نو، ریشهدار و الهامگرفته از سنت هستند. این نقاشان با الهام از نگاره مشهور معراج سلطان محمود تبریزی همچنان تلاش کردهاند لحظههای معنوی و ملکوتی آن را بازآفرینی کنند. از جمله این هنرمندان میتوان به مرحوم حبیبالله صادقی، کامیار صادقی، عبدالمجید حسینیراد، عبدالحمید قدیریان، ایرج اسکندی و حبیبالله صادقی اشاره کرد که هر یک با نگاه و سبک خود، آثار متنوعی از نگاره معراج را خلق کردهاند.
در ادامه، آثار علی بحرینی، هنرمند برجسته بوشهری، نیز قابل توجه است؛ او مجموعهای از آثار با موضوعاتی همچون مباهله، غدیر، مبعث و معراج خلق کرده است که به تصویرگری زندگی و سیره پیامبر(ص) اختصاص دارد.
از حرا تا معراج، روایت سیره پیامبر(ص) در آثار روحالامینحسن روحالامین، نقاش واقعگرای ایرانی، با تمرکز بر وقایع مذهبی آثار متعددی را برای پیامبر اسلام(ص) خلق کرده است.
از جمله این آثار میتوان به غار حرا، نجات دختران، بلّغ، مبعث، اشداء علی الکفار و رحما بینهما، حدیث کساء، معراج و دیگر تابلوها اشاره کرد که هر یک جلوهای از زندگی و سیره پیامبر را به تصویر میکشند.
شمایلنگاری پیامبر اسلام(ص) در هنر ایرانی صرفاً یک روایت تصویری نیست، بلکه بازتابی از پیوند عمیق هنر با ایمان و فرهنگ اسلامی است.
آنچه در نسخههای خطی و آثار برجایمانده دیده میشود، نشان میدهد که هنرمندان ایرانی کوشیدهاند با بهرهگیری از ذوق و خلاقیت خود، سیره و وقایع زندگی پیامبر را از دل روایتها و متون دینی به تصویر بکشند.
از این منظر، تصویرگری معراج و شمایل حضرت رسول(ص) را میتوان تلاشی برای پیوند میان تاریخ، ادب و هنر دانست؛ تلاشی که در گذر قرنها همچنان الهامبخش نقاشان معاصر باقی مانده است.#شمایل_پیامبر (ص)#نگارگری#نقاشی_ایرانی#حبیبالله_صادقی#استاد_فرشچیان#حسن_روحالامین#علی_بحرینیاخبار هنری را میتوانید از طریق صفحه هنر و رسانه فارس دنبال کنید.
18:29 - 18 شهریور 1404
0 بازدید
