از نَکَف قبیله‌ای تا حمایت از فلسطین؛ چگونه یک سنت یمنی فراتر از مرزها رفت؟
«نَکَف قبیله‌ای» در یمن، سنتی دیرینه برای حمایت جمعی از مظلوم و مقابله با تجاوز است؛ سنتی که در گذر زمان از چارچوب اختلافات محلی فراتر رفته و در تحولات معاصر، به ابزاری برای اعلام همبستگی با فلسطین، غزه و دیگر ملت‌های درگیر بحران تبدیل شده است.
در تاریخ اجتماعی یمن، قبیله تنها یک ساختار اجتماعی یا سیاسی نبوده، بلکه در بسیاری از مناطق نقشی امنیتی، اقتصادی و حمایتی نیز ایفا کرده است. در چنین بستری، «نَکَف» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای همبستگی قبیله‌ای شکل گرفت؛ ندایی عمومی که در شرایطی مانند ظلم آشکار، تعرض به زمین و اموال، نقض حرمت‌ها یا تهدید امنیت جامعه صادر می‌شد.نکف الزاماً به معنای اعلام جنگ نبود، بلکه در درجه نخست ابزاری برای اعمال فشار، بسیج اجتماعی و حمایت از فرد یا گروه مظلوم بود. در سنت قبیله‌ای، پیش از رسیدن به مرحله درگیری، مسیرهایی مانند درخواست حق، میانجیگری و صلح دنبال می‌شد و تنها در صورت شکست این تلاش‌ها، نَکَف به‌عنوان مرحله‌ای جدی‌تر مطرح می‌شد.از شبکه امنیت محلی تا یک فرهنگ همبستگیریشه‌های این سنت را باید در ساختار تاریخی و جغرافیایی یمن جست‌وجو کرد؛ جایی که ضعف یا فاصله حکومت‌های مرکزی در برخی دوره‌ها، زمینه را برای تقویت سازوکارهای خودتنظیم اجتماعی فراهم کرد. قبیله در این شرایط مسئولیت حمایت از اعضای خود، تأمین امنیت مسیرها و دفاع از منافع مشترک را بر عهده می‌گرفت.نَکَف نیز بخشی از همین نظام بود و بر مجموعه‌ای از قواعد اخلاقی و عرفی استوار می‌شد. مشروعیت درخواست برای بسیج عمومی اهمیت داشت و اگر فردی با هدف نادرست خواستار نَکَف می‌شد، ممکن بود با مخالفت جامعه قبیله‌ای روبه‌رو شود. از سوی دیگر، مشارکت اعضا در تأمین نیروی انسانی، تجهیزات و منابع مالی، نوعی شبکه همیاری ایجاد می‌کرد.
وقتی «مظلوم» دیگر محدود به قبیله نیستمهم‌ترین تحول در کارکرد معاصر نَکَف، گسترش مفهوم «مظلوم» فراتر از مرزهای قبیله‌ای است. در این برداشت جدید، فرد یا جامعه‌ای که نیازمند حمایت است، دیگر الزاماً همسایه یا عضو یک قبیله نیست؛ بلکه می‌تواند مردمی در سرزمینی دیگر باشد.در همین چارچوب، مسئله فلسطین و جنگ غزه در گفتمان حامیان این سنت در یمن جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. مفهوم حمایت از مظلوم، که پیش‌تر در قالب دفاع از فرد، خانواده یا قبیله مطرح می‌شد، اکنون در سطحی گسترده‌تر به همبستگی با فلسطینیان و دیگر ملت‌های منطقه پیوند خورده است.این تغییر را می‌توان نوعی بازتعریف یک سنت قدیمی در پاسخ به مسائل جدید دانست؛ به‌گونه‌ای که نمادها و مفاهیم سنتی مانند نَکَف، «نَفیر» و زامل، در فضای اجتماعی و سیاسی معاصر برای بیان مواضع جمعی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.«نَفیر» در عصر شبکه‌های اجتماعیتحول دیگر، ورود این فرهنگ به فضای دیجیتال است. شبکه‌های اجتماعی امکان داده‌اند که فراخوان‌ها، سرودهای حماسی، پیام‌های جمعی و تصاویر مرتبط با نَکَف با سرعتی بسیار بیشتر از گذشته منتشر شوند.به این ترتیب، جغرافیا دیگر مانع اصلی شکل‌گیری همبستگی نیست. جوانان یمنی خارج از مناطق قبیله‌ای یا حتی خارج از کشور نیز می‌توانند در این فضای نمادین مشارکت کنند. نَکَف از این منظر، علاوه بر یک سازوکار عرفی، به زبانی برای بیان هویت، همبستگی و موضع‌گیری درباره مسائل ملی و منطقه‌ای تبدیل شده است.
نتیجه‌گیرینَکَف یمنی را نمی‌توان صرفاً بازمانده‌ای از مناسبات سنتی دانست. این پدیده نشان می‌دهد چگونه یک نهاد عرفی می‌تواند در برابر تحولات اجتماعی و فناوری‌های جدید تغییر شکل دهد و معنای تازه‌ای پیدا کند. سنتی که زمانی عمدتاً برای حمایت از مظلوم در محدوده قبیله به کار می‌رفت، امروز در گفتمان بخشی از جامعه یمن به نمادی برای اعلام همبستگی با مسائل فراتر از مرزهای جغرافیایی تبدیل شده است؛ از همین رو، نَکَف را می‌توان نمونه‌ای از بازتولید یک میراث اجتماعی قدیمی در متن تحولات معاصر دانست.
18:24 - 18 شهریور 1405
82٫5k بازدید