کوبا؛ جزیرهای کوچک در قلب رقابت قدرتهای بزرگ
کوبا بار دیگر به مرکز تنشهای ژئوپلیتیکی بازگشته است؛ اما این بار نه صرفاً بهعنوان یادگار جنگ سرد، بلکه بهعنوان بخشی از رقابت فزاینده آمریکا و چین. اتهامات قضایی واشنگتن علیه رائول کاسترو، تشدید تحرکات نظامی آمریکا در کارائیب و حمایت آشکار پکن و مسکو از هاوانا، نشانههایی هستند از اینکه جزیره کوچک کوبا دوباره به یک «نقطه حساس راهبردی» در نظام بینالملل تبدیل شده است.
گروه تحلیل بینالملل: تاریخ معاصر کوبا با انقلاب ۱۹۵۹ گره خورده است؛ زمانی که «فیدل کاسترو» حکومت مورد حمایت آمریکا به رهبری «فولخنسیو باتیستا» را سرنگون کرد و نظامی سوسیالیستی را در فاصلهای کمتر از ۱۵۰ کیلومتری خاک آمریکا بنا نهاد.از آن زمان، کوبا به یکی از مهمترین نمادهای مقاومت ضدآمریکایی در آمریکای لاتین تبدیل شد. بحران موشکی ۱۹۶۲، تحریمهای گسترده اقتصادی و دههها خصومت سیاسی، این کشور را به یکی از طولانیترین پروندههای تنش در سیاست خارجی آمریکا تبدیل کرد.پس از فروپاشی شوروی، بسیاری تصور میکردند نظام کوبا سقوط خواهد کرد؛ اما هاوانا با وجود بحرانهای شدید اقتصادی، توانست بقای سیاسی خود را حفظ کند و اکنون دوباره در متن رقابت قدرتهای جهانی قرار گرفته است. اقتصاد و جامعه؛ کشوری میان بحران و بقااقتصاد کوبا طی سه دهه گذشته عملاً در وضعیت «بقای دائمی» قرار داشته است. فروپاشی شوروی در دهه ۱۹۹۰ حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را از بین برد؛ زیرا بخش عمده تجارت، انرژی و حمایت مالی هاوانا به بلوک شرق وابسته بود.امروز نیز اقتصاد کوبا با مجموعهای از بحرانهای همزمان روبهروست: تحریمهای آمریکا، کمبود سوخت، فرسودگی زیرساختها، تورم و کاهش درآمدهای ارزی. پس از اصلاحات پولی سال ۲۰۲۱، نرخ تورم جهش پیدا کرد و بحران نقدینگی شدت گرفت. خاموشیهای گسترده برق و کمبود کالاهای اساسی، فشار اجتماعی بر دولت را افزایش داده است.با اینحال، کوبا همچنان در برخی شاخصهای اجتماعی وضعیت قابلتوجهی دارد. نرخ باسوادی کشور حدود ۹۹٪ برآورد میشود و امید به زندگی نزدیک به ۷۸ سال است. همچنین کوبا یکی از بالاترین نسبتهای پزشک به جمعیت در جهان را دارد؛ بیش از ۸ پزشک به ازای هر هزار نفر.اما پشت این شاخصها، بحران معیشتی عمیقی جریان دارد. مهاجرت گسترده جوانان، کاهش درآمد گردشگری و نارضایتی اجتماعی، نشان میدهد که مدل اقتصادی سنتی کوبا وارد مرحله فرسایش شده است.
منابع طبیعی و ثروتهای ملی؛ اهمیت واقعی کوبا در چیست؟برخلاف تصور رایج، کوبا فقط یک کشور فقیر کارائیبی نیست؛ بلکه از منابع راهبردی مهمی برخوردار است که در رقابتهای جهانی اهمیت بسیار زیادی دارند.مهمترین ثروت معدنی کوبا، نیکل است. طبق دادههای سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، کوبا حدود ۵ تا ۷٪ ذخایر شناختهشده نیکل جهان را در اختیار دارد و در میان دارندگان اصلی این فلز قرار میگیرد. نیکل یکی از مواد کلیدی در تولید باتری خودروهای برقی، صنایع هوافضا و فناوریهای پیشرفته است.کوبا همچنین دارای ذخایر قابلتوجه کبالت است؛ فلزی حیاتی برای صنایع باتریسازی و تجهیزات الکترونیکی. برخی برآوردها سهم کوبا از تولید جهانی کبالت را حدود ۳ تا ۴٪ عنوان میکنند.بخش معدن حدود ۱۰٪ صادرات کالایی کوبا را تشکیل میدهد و چین یکی از مشتریان اصلی مواد معدنی این کشور است. علاوه بر معادن، کوبا در تولید شکر، تنباکو و محصولات کشاورزی گرمسیری نیز نقش مهمی در منطقه کارائیب دارد.از نظر انرژی، کوبا روزانه حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار بشکه نفت تولید میکند؛ اما این میزان پاسخگوی نیاز داخلی نیست و کشور همچنان به واردات سوخت، بهویژه از ونزوئلا، وابسته است.با اینحال، مهمترین دارایی راهبردی کوبا شاید نه منابع زیرزمینی، بلکه موقعیت جغرافیایی آن باشد. فاصله هاوانا تا فلوریدا کمتر از ۱۵۰ کیلومتر است و این جزیره بر بخشی از مسیرهای دریایی مهم خلیج مکزیک و کارائیب اشراف دارد. همین موقعیت باعث شده که کوبا همواره در محاسبات امنیت ملی آمریکا جایگاهی حساس داشته باشد.تحریمهای آمریکا اکنون تقریباً همه بخشهای کلیدی اقتصاد کوبا را تحت تأثیر قرار دادهاند؛ از بانکداری و انرژی گرفته تا گردشگری و تجارت خارجی.
چرا ترامپ دوباره کوبا را هدف گرفته است؟بازگشت فشارهای واشنگتن علیه کوبا چند دلیل اصلی دارد. نخست، ملاحظات داخلی آمریکا و اهمیت آرای ضدکاستروها در ایالت فلوریدا. سیاست سختگیرانه علیه هاوانا همچنان برای بخشی از جمهوریخواهان محبوب است.اما عامل مهمتر، نگرانی فزاینده آمریکا از نفوذ چین و روسیه در کوباست. چین درحال توسعه زیرساختهای اطلاعاتی و ارتباطی در کوباست و این جزیره میتواند به پایگاهی برای شنود و جمعآوری اطلاعات چین در نزدیکی خاک آمریکا تبدیل شود.در این چارچوب، کوبا دیگر صرفاً یک پرونده ایدئولوژیک مربوط به جنگ سرد نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد کلان آمریکا برای مهار چین محسوب میشود.
آیا کوبا به رویارویی مستقیم آمریکا و چین منجر میشود؟درحال حاضر، احتمال درگیری مستقیم نظامی بر سر کوبا پایین است؛ اما این کشور میتواند به یکی از خطرناکترین نقاط اصطکاک میان واشنگتن و پکن تبدیل شود.برای آمریکا، حضور احتمالی چین در نزدیکی مرزهایش یادآور تهدیدات دوران جنگ سرد است. برای چین نیز، حمایت از کوبا بخشی از مقابله با سیاست مهار آمریکا و گسترش نفوذ در آمریکای لاتین محسوب میشود.به همین دلیل، کوبا اکنون بیش از آنکه صرفاً یک کشور بحرانزده باشد، به صحنهای نمادین برای سنجش قدرت، نفوذ و اراده سیاسی قدرتهای بزرگ تبدیل شده است.
نتیجهگیری؛ بازگشت کارائیب به قلب بحران جهانیتحولات اخیر نشان میدهد که کوبا بار دیگر درحال تبدیل شدن به یکی از نقاط حساس رقابت جهانی است. جزیرهای که زمانی نماد جنگ سرد بود، اکنون در متن رقابت آمریکا و چین قرار گرفته و میتواند به آزمایشگاهی برای سنجش حدود نفوذ و بازدارندگی قدرتهای بزرگ تبدیل شود.اگرچه احتمال جنگ مستقیم همچنان پایین است، اما تشدید فشارهای آمریکا و نزدیکی بیشتر کوبا به چین و روسیه، میتواند منطقه کارائیب را دوباره وارد مرحلهای از تنش ژئوپلیتیکی کند؛ تنشی که این بار نه میان واشنگتن و مسکو، بلکه میان آمریکا و چین تعریف خواهد شد.
15:39 - 2 خرداد 1405